ο ξωκλήσι του Αγίου Ιακώβου (Άη-Άκουφου) στην κατεχόμενη κωμόπολη Τρίκωμο – Chapel of Agios Iakovos (Saint James) in the occupied town of Trikomo – Cyprus

See also

Organized links for everything on this blog – Οργανωμένοι σύνδεσμοι για όλα σε αυτό το ιστολόγιο

Το κατεχόμενο χωριό Τρίκωμο - Ttrikomo Village - Cyprus

Ναός Παναγίας Θεοτόκου στην κατεχόμενη κωμόπολη του Τρικώμου - The Churche of Panagia Theotokou in Turkish occupied Trikomo - Cyprus

Photos 17/2/2016 by George Konstantinou

Below in English

Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Τρίκωμο, 17/2/2016

Το ξωκλήσι του Αγίου Ιακώβου

Το ξωκλήσι του Αγίου Ιακώβου βρίσκεται στην κατεχόμενη κωμόπολη Τρίκωμο της επαρχίας Αμμοχώστου, στο κατεχόμενο τμήμα της Κυπριακής Δημοκρατίας. Οι κάτοικοι του Τρικώμου το γνώριζαν επίσης με την τοπική ονομασία Άη-Άκουφος. Ο Άγιος Ιάκωβος θεωρείται πολιούχος και προστάτης Άγιος των Τρικωμιτών και το μικρό παρεκκλήσι αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μεσαιωνικά εκκλησιαστικά μνημεία της κοινότητας. Η περιοχή του Τρικώμου είναι γνωστό ότι υπήρχε ήδη κατά τους βυζαντινούς χρόνους και συνέχισε να αποτελεί σημαντικό οικισμό κατά τη Φραγκοκρατία.

Χρονολόγηση και αρχιτεκτονική

Η παλαιότερη τοπική βιβλιογραφία και η αρχική ανάρτηση του Biodiversity of Cyprus χρονολογούν το ξωκλήσι στον 15ο αιώνα και το χαρακτηρίζουν ως κομψό σταυροειδή ναό με τρούλο. Νεότερη επιστημονική βιβλιογραφία το εντάσσει στον λεγόμενο φραγκοβυζαντινό αρχιτεκτονικό τύπο, δηλαδή σε μια ομάδα κυπριακών μνημείων όπου παραδοσιακά βυζαντινά σχέδια συνδυάζονται με δυτικά γοτθικά μορφολογικά στοιχεία. Η ακριβής χρονολόγησή του έχει προταθεί από τα τέλη του 13ου έως τον 15ο αιώνα, επομένως ο 15ος αιώνας αποτελεί την παραδοσιακή αλλά όχι τη μόνη προτεινόμενη χρονολόγηση.

Το ξωκλήσι είναι μικρό, σταυροειδούς τύπου και στεγάζεται με τρούλο. Η μορφή του αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της ιδιαίτερης αρχιτεκτονικής που αναπτύχθηκε στην Κύπρο κατά τη Φραγκοκρατία, όταν η ορθόδοξη εκκλησιαστική παράδοση συνέχισε να χρησιμοποιεί βυζαντινούς τύπους αλλά ενσωμάτωνε ταυτόχρονα δυτικά αρχιτεκτονικά στοιχεία. Το εσωτερικό είχε ασβεστωθεί πλήρως σε νεότερη περίοδο. Η αρχική ανάρτηση καταγράφει επίσης ότι στους τοίχους υπήρχαν εντοιχισμένα πολύχρωμα κεραμικά πιάτα λαϊκής τέχνης, ένα ιδιαίτερο διακοσμητικό χαρακτηριστικό του μνημείου.

Δάπεδο και ταφές

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το δάπεδο του ναού. Η παλαιότερη περιγραφή αναφέρει ότι στο τσιμεντένιο δάπεδο υπήρχαν πέντε ανοίγματα καλυμμένα με τετράγωνες πλάκες, κάτω από τα οποία διακρίνονταν ανθρώπινα οστά. Η παρουσία αυτή υποδηλώνει ταφική χρήση του χώρου, χωρίς όμως οι διαθέσιμες πηγές να επιτρέπουν ασφαλή ταυτοποίηση των νεκρών ή ακριβή χρονολόγηση των ταφών.

Στην τοπική παράδοση διασώζεται ακόμη η αφήγηση ότι μια βασίλισσα της Ρουμανίας εντυπωσιάστηκε τόσο από την αρχιτεκτονική του ξωκλησιού ώστε αποφάσισε να κατασκευάσει αντίγραφό του στο παλάτι της. Η συγκεκριμένη ιστορία καταγράφεται ως παράδοση και όχι ως ιστορικά επιβεβαιωμένο γεγονός.

Το τέμπλο και οι μεταβυζαντινές εικόνες

Πριν από το 1974 το μικρό τέμπλο του Αγίου Ιακώβου έφερε τέσσερις μεταβυζαντινές εικόνες. Δύο από αυτές, η εικόνα του Χριστού και η εικόνα της Παναγίας, αποτελούν σημαντικά έργα της κυπριακής μεταβυζαντινής εκκλησιαστικής τέχνης του πρώτου μισού του 17ου αιώνα και συνδέθηκαν αργότερα με μία από τις σημαντικότερες υποθέσεις επαναπατρισμού κλεμμένων κυπριακών εικόνων.

Η πρώτη εικόνα, διαστάσεων 110 × 128 εκ., παρουσιάζει τον Χριστό ως «Βασιλέα των Βασιλευόντων και Μέγα Αρχιερέα», ένθρονο και ντυμένο με αρχιερατικά άμφια και μίτρα, ενώ δίπλα του εικονίζεται ο Ιωάννης ο Πρόδρομος. Η εικόνα φέρει την υπογραφή του ζωγράφου Μελετίου και τη χρονολογία 1620.

Η δεύτερη εικόνα, διαστάσεων 114 × 134 εκ., απεικονίζει την Παναγία ένθρονη με τον Χριστό σε παραλλαγή του τύπου της Οδηγήτριας. Πλάι στο κεφάλι της Θεοτόκου εμφανίζονται σε μικρότερη κλίμακα οι Αρχάγγελοι Μιχαήλ και Γαβριήλ.

Λεηλασία μετά το 1974 και κλοπή των εικόνων

Μετά την τουρκική εισβολή του 1974, το ξωκλήσι λεηλατήθηκε και οι εικόνες του απομακρύνθηκαν παράνομα. Η Εκκλησία της Κύπρου διαθέτει φωτογραφικές καταγραφές του μνημείου πριν και μετά την εισβολή, στις οποίες φαίνεται ότι από τον τρούλο είχε αφαιρεθεί ο σταυρός και οι ιερές εικόνες είχαν κλαπεί.

Οι δύο σημαντικές εικόνες του Χριστού και της Παναγίας εντοπίστηκαν το 2007 στον οίκο δημοπρασιών Christie’s στο Λονδίνο. Στη συνέχεια κατασχέθηκαν από την Ελβετική Interpol, ενώ η διαδικασία επαναπατρισμού περιέλαβε τεκμηρίωση της κυπριακής τους προέλευσης, δικαστικές ενέργειες στην Κύπρο και διαδικασίες ενώπιον ελβετικών δικαστηρίων. Οι εικόνες βρίσκονταν στην κατοχή Ρώσου εμπόρου τέχνης και τελικά επεστράφησαν στην Κύπρο.

Στις 31 Μαρτίου 2016 πραγματοποιήθηκε στο Βυζαντινό Μουσείο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ επίσημη εκδήλωση υποδοχής των δύο επαναπατρισθεισών εικόνων. Το Βυζαντινό Μουσείο ανέλαβε την προσωρινή φύλαξή τους, ενώ ο Πρόεδρος του Κοινοτικού Συμβουλίου Τρικώμου εξέφρασε την επιθυμία των εκτοπισμένων κατοίκων να επιστρέψουν τελικά οι εικόνες στο ξωκλήσι από το οποίο είχαν αφαιρεθεί.

Ο Άγιος Ιάκωβος και οι Τρικωμίτες

Η ιδιαίτερη σχέση του ναού με τους κατοίκους του Τρικώμου επιβεβαιώνεται από την επίσημη ανακοίνωση της Εκκλησίας της Κύπρου κατά τον επαναπατρισμό των εικόνων. Ο Πρόεδρος του Κοινοτικού Συμβουλίου Τρικώμου χαρακτήρισε τον Άγιο Ιάκωβο πολιούχο και προστάτη Άγιο των Τρικωμιτών. Ανέφερε επίσης ότι πριν από την εισβολή στο Τρίκωμο υπήρχαν δύο μεγάλοι ενοριακοί ναοί και δεκατέσσερα παρεκκλήσια και εξωκλήσια, γεγονός που δείχνει τον πλούτο της εκκλησιαστικής κληρονομιάς της κοινότητας.

Μεταγενέστερη χρήση

Κατά τη φωτογραφική καταγραφή του Γιώργου Κωνσταντίνου το 2016, η αρχική ανάρτηση κατέγραφε ότι το ξωκλήσι είχε μετατραπεί από τις κατοχικές αρχές σε γραφείο τουρισμού. Η πληροφορία αυτή αφορά τη χρήση του κτιρίου κατά την περίοδο εκείνη και δεν αλλοιώνει την ιστορική και εκκλησιαστική του ταυτότητα ως ορθόδοξου παρεκκλησίου του Αγίου Ιακώβου.

Στοιχεία ναού

Ονομασία: Ξωκλήσι Αγίου Ιακώβου
Τοπική ονομασία: Άη-Άκουφος
Αφιέρωση: Άγιος Ιάκωβος
Ιδιότητα Αγίου: Πολιούχος και προστάτης των Τρικωμιτών
Τοποθεσία: Τρίκωμο, επαρχία Αμμοχώστου, Κυπριακή Δημοκρατία
Κατάσταση περιοχής: Κατεχόμενο τμήμα της Κυπριακής Δημοκρατίας
Χρονολόγηση: Ύστερος Μεσαίωνας· παραδοσιακά 15ος αιώνας, με επιστημονικές προτάσεις από τα τέλη του 13ου έως τον 15ο αιώνα
Αρχιτεκτονικός τύπος: Σταυροειδής ναός με τρούλο
Αρχιτεκτονικό πλαίσιο: Φραγκοβυζαντινή παράδοση
Ιδιαίτερα στοιχεία: Εντοιχισμένα πολύχρωμα κεραμικά πιάτα, ταφές κάτω από το δάπεδο
Τέμπλο πριν το 1974: Τέσσερις μεταβυζαντινές εικόνες
Σημαντικές επαναπατρισθείσες εικόνες: Χριστός και Παναγία
Ζωγράφος εικόνας Χριστού: Μελέτιος
Χρονολογία: 1620
Επαναπατρισμός των δύο εικόνων: 2016
Φωτογράφος: Γιώργος Κωνσταντίνου
Ημερομηνία φωτογραφιών: 17/2/2016
Τοποθεσία φωτογραφιών: Τρίκωμο, επαρχία Αμμοχώστου

Πηγές

Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – Το εκκλησάκι του Αγίου Ιακώβου στην κατεχόμενη κωμόπολη του Τρικώμου. Αρχική ανάρτηση, ιστορικά στοιχεία και φωτογραφική καταγραφή της 17/2/2016.
https://biodiversitycyprus.blogspot.com/2016/09/chapel-of-ayios-iakovos-saint-jacob-in.html

Εκκλησία της Κύπρου – Επαναπατρισμός εικόνων Ιερού Ναού Αγίου Ιακώβου Τρικώμου, 31 Μαρτίου 2016. Επίσημα στοιχεία για την κλοπή, τον εντοπισμό, τον επαναπατρισμό, την εικονογραφία και τις διαστάσεις των δύο εικόνων.

Εκκλησία της Κύπρου – Churches in the occupied areas of Cyprus. Φωτογραφική τεκμηρίωση του Αγίου Ιακώβου πριν και μετά το 1974.

Byzantine Images and their Afterlives – Essays in Honor of Annemarie Weyl Carr. Αναφορά στον Άγιο Ιάκωβο Τρικώμου ως χαρακτηριστικό παράδειγμα φραγκοβυζαντινής αρχιτεκτονικής, με προτεινόμενη χρονολόγηση από τα τέλη του 13ου έως τον 15ο αιώνα.

TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – TRIKOMO, 17 FEBRUARY 2016

Chapel of Agios Iakovos

The Chapel of Agios Iakovos, or Saint James, stands in the occupied town of Trikomo in Famagusta District, in the occupied part of the Republic of Cyprus. The chapel was also known locally by the Greek Cypriot vernacular name Ai-Akoufos. Saint James is regarded as the patron and protector of the people of Trikomo, and his small chapel forms an important part of the medieval ecclesiastical heritage of the community. Trikomo itself is known to have existed by Byzantine times and continued as an important settlement during the Frankish period.

Dating and architecture

Traditional local sources and the original Biodiversity of Cyprus article date the chapel to the 15th century and describe it as an elegant cross-shaped domed church. More recent scholarship places it within the Franco-Byzantine architectural tradition, in which traditional Byzantine church plans were combined with Western Gothic architectural features. Scholarly datings range from the late 13th to the 15th century, so the 15th-century attribution should be regarded as the traditional dating rather than the only proposed chronology.

The chapel is a small cross-shaped structure surmounted by a dome. Its form reflects the distinctive architectural environment of Frankish Cyprus, when Orthodox Byzantine building traditions continued while incorporating elements of Western architecture. The interior was entirely whitewashed in a later period. The original record also notes the presence of coloured ceramic plates of traditional folk art embedded in the walls, an unusual decorative feature of the building.

Floor and burials

The floor of the chapel is particularly interesting. An earlier description records five openings covered by square slabs in the cement floor, beneath which human skeletal remains could be seen. This indicates a funerary use of the building, although the available evidence does not allow the identity or precise date of the burials to be established securely.

A local tradition also claims that a Queen of Romania was so impressed by the chapel that she decided to construct a replica at her palace. This story is preserved as local tradition and should not be treated as a securely documented historical event.

Iconostasis and post-Byzantine icons

Before 1974, the small iconostasis contained four post-Byzantine icons. Two of these, depicting Christ and the Virgin Mary, are important works of Cypriot post-Byzantine ecclesiastical art from the first half of the 17th century and later became the focus of a major repatriation case involving looted Cypriot cultural property.

The first icon measures 110 × 128 cm and depicts Christ as King of Kings and Great High Priest, enthroned and dressed in episcopal vestments and mitre, with Saint John the Baptist beside him. It bears the signature of the painter Meletios and the date 1620.

The second icon measures 114 × 134 cm and represents the enthroned Virgin and Child in a variant of the Hodegetria type. The Archangels Michael and Gabriel appear in smaller scale beside the head of the Virgin.

Looting after 1974 and the stolen icons

Following the Turkish invasion of 1974, the chapel was looted and its icons were illegally removed. The Church of Cyprus preserves photographic documentation of Agios Iakovos before and after the invasion, recording that the cross had been removed from the dome and the sacred icons stolen.

The important icons of Christ and the Virgin were identified in 2007 at Christie’s auction house in London. They were subsequently seized by Swiss Interpol. Their repatriation required documentation of their Cypriot origin, legal proceedings in Cyprus and further proceedings in Switzerland. The icons had been held by a Russian art dealer and were eventually returned to Cyprus.

On 31 March 2016, an official ceremony welcoming the repatriated icons was held at the Byzantine Museum of the Archbishop Makarios III Foundation. The museum undertook their temporary safekeeping, while representatives of the displaced Trikomo community expressed the hope that the icons would ultimately return to the chapel from which they had been removed.

Agios Iakovos and the people of Trikomo

The special relationship between the chapel and the displaced inhabitants of Trikomo was emphasised during the official repatriation ceremony. The President of the Trikomo Community Council described Saint James as the patron and protector of the people of Trikomo. He also stated that before the invasion the town had two major parish churches and fourteen chapels and rural churches, illustrating the richness of its ecclesiastical heritage.

Later use

At the time of George Konstantinou’s photographic record in 2016, the original Biodiversity of Cyprus article recorded that the chapel had been converted by the occupation authorities into a tourist office. This reflects the use of the building at that time and does not alter its historical and religious identity as the Orthodox Chapel of Agios Iakovos.

Chapel details

Name: Chapel of Agios Iakovos
Local vernacular name: Ai-Akoufos
Dedication: Saint James
Role of the saint: Patron and protector of the people of Trikomo
Location: Trikomo, Famagusta District, Republic of Cyprus
Status of area: Occupied part of the Republic of Cyprus
Dating: Late medieval; traditionally 15th century, with scholarly proposals ranging from the late 13th to the 15th century
Architectural type: Cross-shaped domed church
Architectural context: Franco-Byzantine tradition
Distinctive features: Coloured ceramic plates embedded in the walls; burials beneath the floor
Iconostasis before 1974: Four post-Byzantine icons
Major repatriated icons: Christ and the Virgin Mary
Painter of Christ icon: Meletios
Date: 1620
Repatriation of the two icons: 2016
Photographer: George Konstantinou
Date of photographs: 17 February 2016
Photograph location: Trikomo, Famagusta District

Sources

Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – Chapel of Agios Iakovos in occupied Trikomo. Original article and photographic record of 17 February 2016.
https://biodiversitycyprus.blogspot.com/2016/09/chapel-of-ayios-iakovos-saint-jacob-in.html

Church of Cyprus – Repatriation of the icons of the Church of Agios Iakovos, Trikomo, 31 March 2016. Official documentation of the theft, identification, repatriation, iconography and dimensions of the two icons.

Church of Cyprus – Churches in the occupied areas of Cyprus. Photographic documentation of Agios Iakovos before and after 1974.

Byzantine Images and their Afterlives: Essays in Honor of Annemarie Weyl Carr. Scholarly discussion of Agios Iakovos at Trikomo as an example of Franco-Byzantine architecture and its proposed dating.