Below in English
Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Λιβερά, 12/9/2016
Η εκκλησία των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης
Η εκκλησία των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης βρίσκεται στο κατεχόμενο χωριό Λιβερά της επαρχίας Κερύνειας, στη χερσόνησο του Κορμακίτη. Αποτελούσε μέχρι την τουρκική εισβολή του 1974 την ενοριακή εκκλησία της μικρής ελληνοκυπριακής κοινότητας των Λιβερών και ήταν αφιερωμένη στους πολιούχους του χωριού, τους Αγίους και Ισαποστόλους Κωνσταντίνο και Ελένη. Η Ιερά Μητρόπολη Κυρηνείας εξακολουθεί να καταγράφει επίσημα την ενορία των Λιβερών με τον Ιερό Ναό Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης.
Ο σημερινός σωζόμενος ναός είναι ο νεότερος ναός του 1972. Αντικατέστησε μια παλαιότερη εκκλησία με την ίδια αφιέρωση, η οποία είχε οικοδομηθεί το 1894 από πλιθάρια. Η παλαιά αυτή εκκλησία δεν σώζεται σήμερα, καθώς κατεδαφίστηκε μετά την τουρκική εισβολή.
Η παλαιά εκκλησία του 1894
Η πρώτη γνωστή νεότερη ενοριακή εκκλησία των Λιβερών, αφιερωμένη επίσης στους Αγίους Κωνσταντίνο και Ελένη, οικοδομήθηκε το 1894. Σε αντίθεση με τον μεταγενέστερο πέτρινο ναό, ήταν κατασκευασμένη από πλιθάρια, χαρακτηριστικό οικοδομικό υλικό πολλών παλαιότερων αγροτικών κτισμάτων της Κύπρου.
Με την πάροδο των δεκαετιών δημιουργήθηκε η ανάγκη για νέο ενοριακό ναό. Στις αρχές της δεκαετίας του 1970 ανεγέρθηκε η σημερινή εκκλησία, πολύ λίγο πριν από την τουρκική εισβολή. Η παλαιά εκκλησία του 1894 κατεδαφίστηκε μετά το 1974 και δεν υφίσταται πλέον.
Ο νέος ναός και η ολοκλήρωσή του το 1972
Ο νεότερος Ιερός Ναός Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης οικοδομήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1970 και ολοκληρώθηκε το 1972. Πρόκειται για τον ναό που σώζεται σήμερα και απεικονίζεται στις φωτογραφίες του Γιώργου Κωνσταντίνου της 12ης Σεπτεμβρίου 2016.
Ιδιαίτερα πολύτιμα στοιχεία για την κατασκευή και τον εξοπλισμό του ναού προέρχονται από έρευνα που δημοσιεύθηκε το 2023 και βασίστηκε, μεταξύ άλλων, στο αυθεντικό συμβόλαιο κατασκευής του εικονοστασίου. Το συμβόλαιο υπογράφηκε στα Λιβερά στις 11 Μαρτίου 1971 μεταξύ του κατοίκου του χωριού Στέλιου Σταύρου Φιλίππου, ο οποίος χρηματοδότησε το έργο, και του ξυλογλύπτη Χρυσάνθου Κ. Ταλιαδώρου, καταγόμενου από τον Αγρό και εγκατεστημένου τότε στη Λευκωσία. Μεταξύ των μαρτύρων του συμβολαίου ήταν και ο ιερέας των Λιβερών παπα-Ιωάννης Καλογεράς.
Το ξυλόγλυπτο εικονοστάσι
Το ξυλόγλυπτο εικονοστάσι αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα σωζόμενα στοιχεία της αρχικής εκκλησιαστικής διακόσμησης του ναού. Σύμφωνα με το συμβόλαιο του 1971, ο Χρύσανθος Ταλιαδώρος ανέλαβε να το κατασκευάσει με ιδιαίτερα προσεγμένη επεξεργασία, έχοντας ως τεχνοτροπικά πρότυπα τα εικονοστάσια του Αγίου Μάμαντος Μόρφου, του Αγίου Ιωάννη Λευκωσίας και του Αντιφωνητή κοντά στην Καλογραία.
Το έργο τοποθετήθηκε στον νέο ναό στις 15 Φεβρουαρίου 1972. Πάνω στο ίδιο το ξύλο διατηρείται η επιγραφή που καταγράφει τη δωρεά του Στέλιου Σταύρου Φιλίππου και το όνομα του τεχνίτη Χρυσάνθου Ταλιαδώρου. Η επιγραφή αυτή αποτελεί σήμερα άμεσο υλικό τεκμήριο της ιστορίας της εκκλησίας και της συμμετοχής των κατοίκων των Λιβερών στην οικοδόμηση και τον εξοπλισμό του νέου ναού.
Η παρουσία του εικονοστασίου μέσα στον εγκαταλειμμένο σήμερα ναό είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς αποτελεί ένα από τα ελάχιστα στοιχεία που εξακολουθούν να συνδέουν άμεσα το κτίριο με την αρχική ορθόδοξη λειτουργική του χρήση.
Οι πολιούχοι Άγιοι Κωνσταντίνος και Ελένη
Ο ναός είναι αφιερωμένος στους Αγίους Θεοστέπτους Βασιλείς και Ισαποστόλους Κωνσταντίνο και Ελένη, των οποίων η μνήμη εορτάζεται από την Ορθόδοξη Εκκλησία στις 21 Μαΐου. Η αφιέρωση τόσο της παλαιάς όσο και της νεότερης εκκλησίας στους ίδιους Αγίους δείχνει τη σταθερή θέση τους ως πολιούχων και προστατών της κοινότητας των Λιβερών.
Η Αγία Ελένη συνδέεται ιδιαίτερα και με την κυπριακή χριστιανική παράδοση. Σύμφωνα με αρχαία εκκλησιαστική παράδοση, κατά την επιστροφή της από τους Αγίους Τόπους πέρασε από την Κύπρο και συνδέθηκε με την παράδοση της ίδρυσης της Μονής Σταυροβουνίου και την παραμονή εκεί τεμαχίου του Τιμίου Ξύλου.
Η τουρκική εισβολή και η μετατροπή του ναού σε τζαμί
Μετά την τουρκική εισβολή του 1974 και τον εκτοπισμό των Ελληνοκυπρίων κατοίκων των Λιβερών, ο ναός έπαψε να λειτουργεί ως ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία. Το κτίριο μετατράπηκε σε τζαμί. Η αλλαγή χρήσης του ναού δεν αποτελεί μόνο μεταγενέστερη τοπική πληροφορία αλλά καταγράφεται και σε επίσημα έγγραφα των Ηνωμένων Εθνών. Έκθεση του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ προς το Συμβούλιο Ασφαλείας το 1993 αναφέρει ότι η Κυπριακή Δημοκρατία είχε γνωστοποιήσει στα Ηνωμένα Έθνη τη μετατροπή της εκκλησίας των Λιβερών σε τζαμί.
Η ίδια κατάσταση καταγράφεται και σε μεταγενέστερο έγγραφο των Ηνωμένων Εθνών του 2002, όπου η εκκλησία των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης στα Λιβερά αναφέρεται συγκεκριμένα ως ναός που είχε μετατραπεί σε τζαμί.
Η παύση της χρήσης ως τζαμί και η σημερινή κατάσταση
Η χρήση της πρώην εκκλησίας ως τζαμί συνεχίστηκε για αρκετές δεκαετίες. Στις αρχές της δεκαετίας του 2010 ανεγέρθηκε νέο τέμενος δίπλα στον παλαιό χριστιανικό ναό, οπότε το κτίριο των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης έπαψε να χρησιμοποιείται ως μουσουλμανικός χώρος λατρείας. Η βάση δεδομένων Religiana καταγράφει την ανέγερση του νέου τζαμιού το 2012, ενώ η Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας αναφέρει ότι ο πρώην ναός χρησιμοποιήθηκε ως τζαμί μέχρι το 2013. Έκτοτε παραμένει εγκαταλειμμένος.
Η επιτόπια φωτογραφική καταγραφή του Γιώργου Κωνσταντίνου στις 12 Σεπτεμβρίου 2016 αποτυπώνει το κτίριο λίγα χρόνια μετά την παύση της χρήσης του ως τζαμί. Οι φωτογραφίες αποτελούν σημαντικό τεκμήριο της κατάστασης του μνημείου κατά τη συγκεκριμένη περίοδο.
Νεότερη επίσκεψη που δημοσιεύθηκε το 2023 περιγράφει επίσης τον μονόχωρο ναό ως εγκαταλειμμένο, με το νέο λευκό τέμενος να βρίσκεται δίπλα του, αλλά επιβεβαιώνει ότι το παλαιό ξυλόγλυπτο εικονοστάσι του 1972 εξακολουθούσε να βρίσκεται στο εσωτερικό.
Η σημασία του ναού για τα Λιβερά
Η εκκλησία των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης είναι στενά συνδεδεμένη με τις τελευταίες δεκαετίες της οργανωμένης κοινοτικής ζωής των Λιβερών πριν από το 1974. Ο σημερινός ναός είχε μόλις ολοκληρωθεί όταν η τουρκική εισβολή διέκοψε τη χρήση του από την κοινότητα για την οποία είχε οικοδομηθεί.
Το σωζόμενο κτίριο και ιδιαίτερα το εικονοστάσι του 1972 αποτελούν υλικά κατάλοιπα αυτής της περιόδου. Παράλληλα, η συνέχιση της επίσημης καταγραφής της ενορίας των Λιβερών και του Ιερού Ναού Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης από την Ιερά Μητρόπολη Κυρηνείας διατηρεί την ιστορική και εκκλησιαστική ταυτότητα του ναού.
Ταξινόμηση
Ονομασία: Ιερός Ναός Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης
Αγγλικά: Church of Saints Constantine and Helen
Χωριό: Λιβερά
Επαρχία: Κερύνεια
Εκκλησιαστική δικαιοδοσία: Ιερά Μητρόπολη Κυρηνείας
Αφιέρωση: Άγιοι και Ισαπόστολοι Κωνσταντίνος και Ελένη
Εορτή: 21 Μαΐου
Παλαιός ναός: πλινθόκτιστος, 1894 – δεν σώζεται σήμερα
Νεότερος σωζόμενος ναός: 1972
Εικονοστάσι: έργο Χρυσάνθου Κ. Ταλιαδώρου
Συμβόλαιο εικονοστασίου: 11 Μαρτίου 1971
Δωρητής εικονοστασίου: Στέλιος Σταύρου Φιλίππου, από τα Λιβερά
Τοποθέτηση εικονοστασίου: 15 Φεβρουαρίου 1972
Ιερέας κατά την περίοδο κατασκευής: παπα-Ιωάννης Καλογεράς
Χρήση πριν από το 1974: Ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία
Χρήση μετά το 1974: μετατράπηκε σε τζαμί
Μεταγενέστερη κατάσταση: εγκαταλειμμένος ναός μετά την ανέγερση νέου τεμένους στο χωριό
Καθεστώς περιοχής: κατεχόμενο τμήμα της Κυπριακής Δημοκρατίας από το 1974
Φωτογράφος: Γιώργος Κωνσταντίνου
Ημερομηνία φωτογραφιών: 12/9/2016
Δεν βάζω συντεταγμένες στο άρθρο, επειδή δεν εντόπισα από τις πηγές που ελέγχθηκαν αρκετά ασφαλή και ανεξάρτητα επιβεβαιωμένα ακριβή γεωγραφικά δεδομένα για το συγκεκριμένο κτίριο.
Πηγές
Biodiversity of Cyprus – αρχική ανάρτηση και φωτογραφίες, 12/9/2016
Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας – Λιβερά
Εκκλησία της Κύπρου – Ναοί / Ενορίες Ιεράς Μητροπόλεως Κυρηνείας
Η Καθημερινή – «Ανέλαβε να κατασκευάση εικονοστάσιον»
United Nations – Report S/26777
Religiana – Agioi Konstantinos kai Eleni Church, Livera
TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – Livera, 12 September 2016
The Church of Saints Constantine and Helen
The Church of Saints Constantine and Helen is situated in the occupied village of Livera in Kyrenia District, on the Kormakitis Peninsula. Until the Turkish invasion of 1974 it served as the parish church of the small Greek Cypriot community of Livera and was dedicated to the village's patron saints, Constantine and Helen, Equal-to-the-Apostles. The Holy Metropolis of Kyrenia continues officially to list the parish of Livera and its Church of Saints Constantine and Helen.
The surviving building is the newer church dating from 1972. It replaced an earlier church with the same dedication, built of mud brick in 1894. That earlier church no longer survives, having been demolished after the Turkish invasion.
The old church of 1894
The first known modern parish church of Livera dedicated to Saints Constantine and Helen was constructed in 1894. Unlike its later replacement, it was built of mud brick, a material widely used in older rural buildings in Cyprus.
As the decades passed, the community required a new parish church. A new building was therefore constructed during the early 1970s, shortly before the Turkish invasion. The old church of 1894 was subsequently demolished and no longer exists.
The new church and its completion in 1972
The newer Church of Saints Constantine and Helen was constructed during the early 1970s and completed in 1972. This is the building that survives today and which was photographed by George Konstantinou on 12 September 2016.
Important details concerning the construction and furnishing of the church are preserved in the original contract for its iconostasis. The agreement was signed at Livera on 11 March 1971 between local benefactor Stelios Stavrou Philippou, who financed the work, and woodcarver Chrysanthos K. Taliadoros, originally from Agros and then living in Nicosia. Among the witnesses was the parish priest of Livera, Father Ioannis Kalogeras.
The carved wooden iconostasis
The carved wooden iconostasis is one of the most important surviving elements of the church's original Orthodox interior. Under the 1971 agreement, Chrysanthos Taliadoros was commissioned to produce an elaborate iconostasis, taking stylistic inspiration from those of Agios Mamas at Morphou, Agios Ioannis in Nicosia and Antiphonitis near Kalograia.
The iconostasis was installed in the new church on 15 February 1972. An inscription on the wood records the donation of Stelios Stavrou Philippou and identifies Chrysanthos Taliadoros as its craftsman. It therefore survives as direct material evidence of the history of the church and of the contribution made by the inhabitants of Livera to their new parish church.
Saints Constantine and Helen
The church is dedicated to Saints Constantine and Helen, Equal-to-the-Apostles, whose feast is celebrated by the Orthodox Church on 21 May. The dedication of both the old and new churches to the same saints reflects their enduring position as the patron saints of Livera.
Saint Helen also occupies a special place in Cypriot Christian tradition. According to ancient ecclesiastical tradition, she visited Cyprus on her return journey from the Holy Land and is associated with the foundation of Stavrovouni Monastery and the preservation there of a fragment of the True Cross.
The Turkish invasion and conversion into a mosque
Following the 1974 Turkish invasion and the displacement of the Greek Cypriot inhabitants of Livera, the church ceased to function as an Orthodox parish church and was converted into a mosque. This change of use is documented in United Nations records. A 1993 report of the UN Secretary-General to the Security Council records that the Government of Cyprus had raised with the United Nations the conversion of the church at Livera into a mosque.
The same status is recorded in later United Nations documentation from 2002, which specifically lists the Church of Agioi Konstantinos and Eleni at Livera as having been converted into a mosque.
End of its use as a mosque and present condition
The former church continued to be used as a mosque for several decades. During the early 2010s, a new mosque was constructed beside the Christian church, after which the former Church of Saints Constantine and Helen ceased to be used for Muslim worship. Religiana records the construction of the new mosque in 2012, while the Union of Communities of Kyrenia District states that the church continued to serve as a mosque until 2013. The former church has since remained abandoned.
George Konstantinou's photographic survey of 12 September 2016 records the building only a few years after it ceased to be used as a mosque and provides valuable documentation of its condition at that time.
A later visit published in 2023 likewise described the single-room church as abandoned, with the newer white mosque standing beside it, while confirming that the carved wooden iconostasis installed in 1972 was still present inside the former church.
Significance for Livera
The Church of Saints Constantine and Helen is closely associated with the final years of organised community life at Livera before 1974. The new church had been completed only shortly before the Turkish invasion brought an abrupt end to its use by the community for which it had been built.
The surviving building and especially its 1972 iconostasis remain tangible evidence of that period. At the same time, the continued official listing of the parish of Livera and its Church of Saints Constantine and Helen by the Holy Metropolis of Kyrenia preserves the historic ecclesiastical identity of the church.
Classification
Name: Church of Saints Constantine and Helen
Greek name: Ιερός Ναός Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης
Village: Livera
District: Kyrenia
Ecclesiastical jurisdiction: Holy Metropolis of Kyrenia
Dedication: Saints Constantine and Helen, Equal-to-the-Apostles
Feast day: 21 May
Old church: mud-brick church, 1894 – no longer survives
Surviving newer church: 1972
Iconostasis: work of Chrysanthos K. Taliadoros
Iconostasis contract: 11 March 1971
Donor: Stelios Stavrou Philippou of Livera
Iconostasis installed: 15 February 1972
Parish priest during construction: Father Ioannis Kalogeras
Use before 1974: Greek Orthodox parish church
Use after 1974: converted into a mosque
Later status: abandoned after construction of a new mosque in the village
Area status: occupied part of the Republic of Cyprus since 1974
Photographer: George Konstantinou
Date of photographs: 12 September 2016
Sources
Biodiversity of Cyprus – original post and photographs
Union of Communities of Kyrenia District – Livera
Church of Cyprus – Churches and Parishes of the Holy Metropolis of Kyrenia
Kathimerini – The iconostasis of the Church of Saints Constantine and Helen at Livera
No comments:
Post a Comment