Μοσφιλιά – Κιτρινομοσφιλιά – Κράταιγος ο αζαρόλος – Crataegus azarolus L. – Azarole – Hawthorn – Cyprus

See also 

Organized links for everything on this blog – Οργανωμένοι σύνδεσμοι για όλα σε αυτό το ιστολόγιο

Flora of Cyprus - ORGANIZED LINKS - Χλωρίδα της Κύπρου - ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΟΙ ΣΥΝΔΕΣΜΟΙ

Κοκκινομοσφιλιά – Crataegus monogyna Jacq. – Hawthorn – Single-Seed Hawthorn – Cyprus

Photos by George Konstantinou

Below in English

Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου

Μοσφιλιά – Crataegus azarolus L.

Η Crataegus azarolus L., γνωστή στην Κύπρο ως Μοσφιλιά ή Κιτρινομοσφιλιά και στα αγγλικά ως Azarole και Hawthorn, είναι φυλλοβόλος αγκαθωτός θάμνος ή μικρό δέντρο της οικογένειας Rosaceae. Είναι ιθαγενές, μη ενδημικό είδος της κυπριακής χλωρίδας και ένα από τα δύο αυτοφυή είδη Crataegus του νησιού, μαζί με την κοκκινομοσφιλιά, Crataegus monogyna. Στην Κύπρο απαντά επίσης το φυσικό υβρίδιό τους Crataegus × sinaica. Το Τμήμα Δασών χαρακτηρίζει τη μοσφιλιά κοινό και ευρέως εξαπλωμένο είδος της Κύπρου.

Η αποδεκτή επιστημονική ονομασία είναι Crataegus azarolus L., δημοσιευμένη από τον Carl Linnaeus το 1753. Το Plants of the World Online τη δέχεται ως έγκυρο είδος και καταγράφει την Κύπρο ρητά στη φυσική του εξάπλωση.

Περιγραφή

Η μοσφιλιά είναι φυλλοβόλο μικρό δέντρο ή θάμνος, που μπορεί να φθάσει περίπου τα 10 μέτρα σε ύψος. Συχνά σχηματίζει στρογγυλεμένη κόμη. Ο φλοιός των ώριμων δέντρων είναι σκούρος γκρίζος, τραχύς και αυλακωμένος, ενώ τα κλαδιά φέρουν σκληρά αγκάθια. Οι νεαροί βλαστοί παρουσιάζουν χαρακτηριστικό τεφρωπό τρίχωμα.

Τα φύλλα είναι κατ’ εναλλαγή, απλά, έντονα λοβωτά, αντωοειδή έως σφηνοειδή, συνήθως περίπου 2,5–3,5 × 1,5–3 εκ., με 3–5 και μερικές φορές έως 7 λοβούς. Μπορεί να είναι τριχωτά ή σχεδόν γυμνά και ο μίσχος τους είναι συνήθως μικρότερος από 1 εκ. Τα άνθη είναι ερμαφρόδιτα, λευκά και έντονα αρωματικά, με πέντε πέταλα και πέντε σέπαλα, και εμφανίζονται σε ομάδες περίπου 10–20 στις άκρες των νεαρών κλαδίσκων.

Ένα πολύ σημαντικό γνώρισμα για τη διάκριση από την κοκκινομοσφιλιά είναι ο αριθμός των στύλων: η C. azarolus έχει συνήθως 2–3 στύλους και σπανιότερα 4, ενώ η C. monogyna έχει συνήθως έναν.

Ο καρπός είναι σαρκώδες μήλο, σχεδόν σφαιρικό και ελαφρά πεπιεσμένο, με διάμετρο μέχρι περίπου 2 εκ. Όταν ωριμάζει είναι κιτρινωπός, συχνά με κοκκινωπές αποχρώσεις ή κηλίδες. Οι καρποί της μοσφιλιάς είναι μεγαλύτεροι και περισσότερο σαρκώδεις από εκείνους της κοκκινομοσφιλιάς.

Ανθοφορία και καρποφορία

Στην Κύπρο η μοσφιλιά ανθίζει κυρίως από Μάρτιο μέχρι Μάιο, ανάλογα με το υψόμετρο και τις τοπικές κλιματικές συνθήκες. Οι καρποί ωριμάζουν από Σεπτέμβριο μέχρι Νοέμβριο.

Η περίοδος ωρίμανσης των καρπών ήταν παραδοσιακά πολύ σημαντική στις ορεινές κοινότητες. Εθνοβοτανική έρευνα στο Τρόοδος καταγράφει ότι οι καρποί συλλέγονταν συνήθως τον Οκτώβριο, με ύφασμα που απλωνόταν κάτω από το δέντρο ώστε να συγκεντρώνονται οι ώριμοι καρποί.

Εξάπλωση και ενδιαίτημα στην Κύπρο

Η μοσφιλιά είναι κοινή σχεδόν σε ολόκληρη την Κύπρο. Απαντά σε βραχώδεις πλαγιές, αγρούς με σιτηρά, φυσικούς και αγροτικούς φράκτες, παρυφές καλλιεργειών και κατά μήκος δρόμων, από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι περίπου τα 1.500 μέτρα. Μπορεί να καλλιεργηθεί ακόμη ψηλότερα, μέχρι περίπου τα 1.800 μέτρα. Είναι ανθεκτικό και ολιγαρκές φυτό που μπορεί να επιβιώσει σε ξηρά και σχετικά άγονα εδάφη.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η παρουσία της στη Μεσαορία, όπου το Τμήμα Δασών τη χαρακτηρίζει ως ιδιαίτερα σημαντικό αυτοφυές δέντρο του αγροτικού τοπίου, με μεγάλη αισθητική και οικολογική αξία.

Η μοσφιλιά αποτελεί επίσης χαρακτηριστικό φυτό του τύπου οικοτόπου 5330 – Θερμομεσογειακές και προερημικές λόχμες, που περιλαμβάνεται στο Παράρτημα Ι της Οδηγίας 92/43/ΕΟΚ. Σημαντικές εκτάσεις αυτού του οικοτόπου στην Κύπρο περιλαμβάνονται στο δίκτυο Natura 2000.

Παγκόσμια εξάπλωση

Το Crataegus azarolus είναι κυρίως μεσογειακό και δυτικοασιατικό είδος. Η φυσική του εξάπλωση εκτείνεται από τη Μεσόγειο μέχρι το Ιράν. Το Kew το καταγράφει ως ιθαγενές, μεταξύ άλλων, στην Κύπρο, Ελλάδα, Κρήτη, νησιά του ανατολικού Αιγαίου, Τουρκία, Λίβανο και Συρία, Παλαιστίνη, Αίγυπτο, Ιταλία, Γαλλία, Βόρεια Αφρική, Ιράκ και Ιράν.

Διάκριση από την κοκκινομοσφιλιά

Στην Κύπρο η Crataegus azarolus συνυπάρχει με την Crataegus monogyna, την κοκκινομοσφιλιά. Η μοσφιλιά έχει συνήθως κιτρινωπούς, μεγαλύτερους και περισσότερο σαρκώδεις καρπούς, ενώ η κοκκινομοσφιλιά φέρει μικρότερους κόκκινους καρπούς. Στα άνθη, η μοσφιλιά έχει συνήθως 2–3 στύλους, ενώ η κοκκινομοσφιλιά έναν.

Εκεί όπου τα δύο είδη συνυπάρχουν μπορεί να υπάρξει φυσικός υβριδισμός. Στην Κύπρο έχει καταγραφεί το Crataegus × sinaica, το οποίο παρουσιάζει ενδιάμεσα μορφολογικά χαρακτηριστικά μεταξύ των δύο γονικών ειδών.

Οικολογική σημασία

Η μοσφιλιά αποτελεί σημαντικό μέρος της φυσικής και αγροτικής βιοποικιλότητας της Κύπρου. Τα άνθη της προσελκύουν επικονιαστικά έντομα, ενώ η πυκνή και αγκαθωτή κόμη παρέχει ασφαλές καταφύγιο και θέσεις φωλιάσματος σε πτηνά και άλλα μικρά ζώα.

Οι ώριμοι καρποί αποτελούν σημαντική τροφή για πολλά είδη πανίδας. Το Τμήμα Δασών αναφέρει χαρακτηριστικά τη χρήση τους ως τροφής από λαγούς, αγρινά και φρουτονυχτερίδες, ενώ πολλά πτηνά τρέφονται επίσης με τους καρπούς και συμβάλλουν στη διασπορά των σπερμάτων.

Χρήσεις – οι καρποί και το παραδοσιακό «λαδάπι»

Η μοσφιλιά έχει σημαντική θέση στην παραδοσιακή ζωή της Κύπρου, ιδιαίτερα στις ορεινές κοινότητες του Τροόδους. Οι καρποί της είναι βρώσιμοι και καταναλώνονταν τόσο νωποί όσο και επεξεργασμένοι.

Μία από τις πιο χαρακτηριστικές κυπριακές χρήσεις είναι η παρασκευή παραδοσιακής μαρμελάδας από μόσφιλα, γνωστής ως «λαδάπι». Σύγχρονη εθνοβοτανική έρευνα στην περιοχή του Τροόδους επιβεβαιώνει ότι το γένος Crataegus, και ιδιαίτερα η κιτρινόκαρπη C. azarolus, χρησιμοποιούνταν ευρέως τόσο για διατροφικούς όσο και για παραδοσιακούς θεραπευτικούς σκοπούς.

Οι καρποί της C. azarolus ήταν ιδιαίτερα δημοφιλείς επειδή είναι μεγαλύτεροι και πιο σαρκώδεις από εκείνους της C. monogyna. Το είδος είναι επίσης κατάλληλο για φύτευση ως καλλωπιστικό ή αγροδασικό δέντρο, για φυσικούς φράκτες και για ενίσχυση της άγριας πανίδας.

Παραδοσιακές φαρμακευτικές χρήσεις στην Κύπρο

Η μοσφιλιά έχει ιδιαίτερα καλά τεκμηριωμένη θέση στην κυπριακή λαϊκή βοτανοθεραπεία. Έρευνα του Ινστιτούτου Γεωργικών Ερευνών στις ορεινές περιοχές του Τροόδους καταγράφει ότι τα λευκά άνθη της κιτρινόκαρπης μοσφιλιάς συλλέγονταν ένα προς ένα την άνοιξη, συνήθως Μάρτιο–Απρίλιο πριν ανοίξουν εντελώς, και ξηραίνονταν στη σκιά.

Παραδοσιακά παρασκευαζόταν από αυτά τσάι που χρησιμοποιείτο για υψηλή αρτηριακή πίεση, αυξημένη χοληστερόλη και τριγλυκερίδια, καθώς και ως καρδιοτονωτικό, κάποτε σε συνδυασμό με γλυκάνισο. Αναφέρονται επίσης λαϊκές χρήσεις για στομαχόπονο και κεφαλόπονο. Το νερό στο οποίο έβραζαν τα μόσφιλα κατά την παρασκευή μαρμελάδας θεωρούνταν παραδοσιακά ωφέλιμο σε περιπτώσεις κρυολογήματος.

Οι πληροφορίες αυτές αποτελούν καταγεγραμμένες παραδοσιακές χρήσεις και δεν αποτελούν από μόνες τους απόδειξη κλινικής αποτελεσματικότητας. Η χρήση παρασκευασμάτων κράταιγου για καρδιαγγειακά προβλήματα χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή επειδή μπορεί να υπάρξουν αλληλεπιδράσεις με φαρμακευτικές αγωγές.

Καλλιέργεια και πολλαπλασιασμός

Η μοσφιλιά είναι ανθεκτικό φυτό και μπορεί να αναπτυχθεί σε μεγάλη ποικιλία εδαφών και υψομέτρων. Πολλαπλασιάζεται με σπέρματα και μοσχεύματα. Το Τμήμα Δασών έχει ειδικό πρωτόκολλο παραγωγής φυταρίων Crataegus azarolus και αναγνωρίζει επίσημα το είδος ως ιθαγενές στην Κύπρο.

Η αντοχή στην ξηρασία και στα σχετικά φτωχά εδάφη, η οικολογική του αξία και οι βρώσιμοι καρποί καθιστούν το είδος ιδιαίτερα κατάλληλο για φυτεύσεις στο κυπριακό αγροτικό τοπίο.

Προστασία και απειλές

Παρότι η μοσφιλιά παραμένει ευρέως εξαπλωμένη, το Τμήμα Δασών έχει καταγράψει μείωση των αριθμών της σε ορισμένες περιοχές λόγω αλλαγών στις χρήσεις γης, εκχερσώσεων για νέες καλλιέργειες, πυρκαγιών και έντονης οικοδομικής ανάπτυξης.

Το είδος περιλαμβάνεται στη δασική νομοθεσία και η υλοτομία προστατευόμενων δέντρων απαιτεί σχετική άδεια του Τμήματος Δασών. Η διατήρησή του είναι σημαντική όχι μόνο ως στοιχείο της φυσικής χλωρίδας αλλά και ως χαρακτηριστικό δέντρο του παραδοσιακού αγροτικού τοπίου της Κύπρου.

Σε παγκόσμιο επίπεδο το Kew παραθέτει την αξιολόγηση της IUCN ως Least Concern (LC) – Ελάχιστης Ανησυχίας.

Ταξινομία και στοιχεία

Βασίλειο: Plantae
Τάξη: Rosales
Οικογένεια: Rosaceae
Γένος: Crataegus
Είδος: Crataegus azarolus L.
Αποδεκτή επιστημονική ονομασία: Crataegus azarolus L.
Ελληνικά κοινά ονόματα: Μοσφιλιά, Κιτρινομοσφιλιά
Ελληνική λόγια ονομασία: Κράταιγος ο αζαρόλος / Κράταιγος η αζαρόλος
Αγγλικά κοινά ονόματα: Azarole, Hawthorn
Βιολογική μορφή: Φυλλοβόλος θάμνος ή μικρό δέντρο
Μέγιστο ύψος: περίπου 10 μ.
Ανθοφορία στην Κύπρο: Μάρτιος–Μάιος
Ωρίμανση καρπών: Σεπτέμβριος–Νοέμβριος
Υψομετρική εξάπλωση στην Κύπρο: 0–1.500 μ.
Καθεστώς στην Κύπρο: Ιθαγενές μη ενδημικό
Κατηγορία IUCN: Least Concern (LC) – Ελάχιστης Ανησυχίας
Οικογένεια στον οργανωμένο κατάλογο Biodiversity of Cyprus: Rosaceae
Αριθμός στον οργανωμένο κατάλογο: 1391
Φωτογράφος: Γιώργος Κωνσταντίνου

Πηγές

Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – Crataegus azarolus L. – Μοσφιλιά – Κράταιγος ο αζαρόλος – Cyprus. Αρχική ανάρτηση και φωτογραφική καταγραφή.
https://biodiversitycyprus.blogspot.com/2016/09/crataegus-azarolus-l-cyprus.html

Biodiversity of Cyprus – Flora of Cyprus – Organized Dynamic Checklist. Crataegus azarolus L., οικογένεια Rosaceae, αρ. 1391, Ιθαγενές μη ενδημικό.

Flora of Cyprus – A Dynamic Checklist. Κύρια ταξινομική πηγή για τη χλωρίδα της Κύπρου και την τεκμηρίωση του taxon στο νησί.

Τμήμα Δασών Κυπριακής Δημοκρατίας – Μοσφιλιά / Κιτρινομοσφιλιά, Crataegus azarolus L. Περιγραφή, εξάπλωση, οικολογία, ανθοφορία, καρποφορία, προστασία και διαχείριση.

Τμήμα Δασών – Πρωτόκολλο παραγωγής δασικού πολλαπλασιαστικού υλικού, Crataegus azarolus. Καθεστώς ως ιθαγενές είδος, εξάπλωση και πολλαπλασιασμός.

Ινστιτούτο Γεωργικών Ερευνών – Παραδοσιακές χρήσεις αρωματικών και φαρμακευτικών φυτών στις ορεινές περιοχές Τροόδους. Αναλυτική καταγραφή των κυπριακών διατροφικών και παραδοσιακών φαρμακευτικών χρήσεων της μοσφιλιάς.

Plants of the World Online – Royal Botanic Gardens, Kew – Crataegus azarolus L. Αποδεκτή ταξινομία, αγγλικό common name, φυσική εξάπλωση και κατάσταση IUCN.

TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU

Mosfilia – Yellow Hawthorn – Crataegus azarolus L. – Azarole – Hawthorn

Crataegus azarolus L., known in Cyprus as Mosfilia or Yellow Hawthorn, and in English as Azarole and Hawthorn, is a deciduous thorny shrub or small tree belonging to the family Rosaceae. It is a native, non-endemic species of the Cyprus flora and one of the two naturally occurring Crataegus species on the island, together with Crataegus monogyna. Their natural hybrid, Crataegus × sinaica, also occurs in Cyprus.

The accepted scientific name is Crataegus azarolus L., first published by Carl Linnaeus in 1753. Plants of the World Online accepts the species and explicitly includes Cyprus within its native range.

Description

Azarole is a deciduous shrub or small tree reaching approximately 10 m in height. Mature plants often develop a rounded crown. The bark becomes dark grey, rough and fissured, while the branches carry strong spines. Young shoots may be covered with soft grey hairs.

The leaves are alternate, simple and deeply lobed, generally about 2.5–3.5 × 1.5–3 cm, with 3–5 and occasionally up to 7 lobes. The white, strongly scented hermaphrodite flowers are borne in clusters of about 10–20 at the ends of young branchlets.

A particularly important diagnostic feature is the presence of 2–3 styles, occasionally 4, whereas Crataegus monogyna normally possesses only one. The fruit is a fleshy, rounded and slightly compressed pome up to about 2 cm in diameter, yellow when mature and often marked with reddish patches.

Flowering and fruiting

In Cyprus the species flowers mainly between March and May, depending on altitude. The fruits mature from September to November. Traditional ethnobotanical records from Troodos indicate that fruit gathering commonly took place in October.

Distribution and habitat in Cyprus

Azarole is widespread across Cyprus, occurring on rocky slopes, cereal fields, hedges, field margins and roadsides, from sea level to approximately 1,500 m. It is a hardy species capable of surviving dry and relatively poor soils.

It is especially significant in the Mesaoria landscape, where the Department of Forests highlights its exceptional ecological and aesthetic importance.

The species is also characteristic of habitat type 5330 – Thermo-Mediterranean and pre-desert scrub, listed in Annex I of the EU Habitats Directive 92/43/EEC. Important areas supporting this habitat in Cyprus are included within the Natura 2000 network.

Global distribution

The native range of Crataegus azarolus extends from the Mediterranean to Iran. It occurs naturally in Cyprus, Greece, Crete, the East Aegean Islands, Türkiye, Lebanon-Syria, Palestine, Egypt, Italy, France, North Africa, Iraq and Iran, among other regions.

Distinction from Crataegus monogyna

In Cyprus, C. azarolus occurs alongside Crataegus monogyna. Azarole generally produces larger, fleshier, yellowish fruits, whereas C. monogyna bears smaller red fruits. C. azarolus normally has 2–3 styles, compared with a single style in C. monogyna.

Where both species grow together, natural hybridisation may occur. Cyprus supports Crataegus × sinaica, which displays intermediate morphological characters.

Ecological importance

Azarole is highly valuable to Cyprus wildlife. Its flowers provide resources for pollinating insects, while its dense thorny crown creates shelter and nesting habitat. The fruits are eaten by many animals; the Department of Forests specifically records hares, Cyprus mouflon and fruit bats among species benefiting from them.

Uses – fruit and traditional ladapi

The fruits are edible and have long been used in Cyprus. They may be eaten fresh, but one of their most characteristic traditional uses is in the preparation of mosfilo marmalade known as “ladapi”.

Ethnobotanical research in the Troodos Mountains confirms extensive food and traditional medicinal use of Crataegus, with the yellow-fruited C. azarolus being the more frequently used of the two Cypriot species.

Traditional medicinal uses in Cyprus

The traditional medicinal use of Mosfilia is particularly well documented in Cyprus. The white flowers of the yellow-fruited C. azarolus were collected individually in spring, generally in March–April before fully opening, and dried in the shade for later use.

A tea made from the dried flowers was traditionally used in connection with high blood pressure, cholesterol and triglycerides, and sometimes as a heart tonic, including in preparations combined with anise. Folk use was also recorded for stomach ache and headache. Water remaining after boiling the fruits for marmalade was traditionally taken for colds.

These are documented traditional practices, not proof of clinical efficacy. Hawthorn preparations can interact with cardiovascular medicines and should not be used as substitutes for prescribed treatment.

Cultivation and propagation

Azarole can be propagated from seed and cuttings and tolerates a broad range of elevations and relatively dry soils. The Cyprus Department of Forests maintains a dedicated propagation protocol for Crataegus azarolus and officially classifies it as a native species.

Conservation and threats

Although still widespread, local populations have declined in some areas because of land clearance, agricultural intensification, fire and rapid building development. The species is included in Cyprus forestry legislation, and felling protected trees requires authorisation from the Department of Forests.

At global level, Kew reports the IUCN assessment as Least Concern (LC).

Taxonomy and details

Kingdom: Plantae
Order: Rosales
Family: Rosaceae
Genus: Crataegus
Species: Crataegus azarolus L.
Accepted scientific name: Crataegus azarolus L.
Greek common names: Μοσφιλιά, Κιτρινομοσφιλιά
English common names: Azarole, Hawthorn
Life form: Deciduous shrub or small tree
Maximum height: approximately 10 m
Flowering in Cyprus: March–May
Fruit ripening: September–November
Elevation range in Cyprus: 0–1,500 m
Status in Cyprus: Native non-endemic
IUCN category: Least Concern (LC)
Family in the Biodiversity of Cyprus organised checklist: Rosaceae
Number in the organised checklist: 1391
Photographer: George Konstantinou

Sources

Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – Crataegus azarolus L. – Mosfilia – Cyprus. Original article and photographic record.

Biodiversity of Cyprus – Flora of Cyprus – Organized Dynamic Checklist. Crataegus azarolus L., family Rosaceae, No. 1391, Native non-endemic.

Flora of Cyprus – A Dynamic Checklist. Core taxonomic source for the flora of Cyprus.

Department of Forests, Republic of Cyprus – Crataegus azarolus L. / Yellow Hawthorn. Morphology, distribution, ecology, flowering, fruiting, habitat, management and conservation.

Agricultural Research Institute, Republic of Cyprus – Traditional Uses of Aromatic and Medicinal Plants in the Mountainous Areas of Troodos. Detailed documentation of traditional Cypriot food and medicinal uses of Mosfilia.

Plants of the World Online – Royal Botanic Gardens, Kew – Crataegus azarolus L. Accepted taxonomy, common name, native distribution and IUCN status.