Η Αμμοχώστος εντός των ενετικών τειχών - Cyprus
Η Εκκλησία των Καρμελιτών εντός των ενετικών τειχών της Αμμοχώστου
Καθεδρικός ναός Αγίου Νικολάου (τέμενος Λάλα Μουσταφά πασά) εντός των ενετικών τειχών της Αμμοχώστου
Below in English
Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Αμμόχωστος, 20/11/2016.
Η Εκκλησία της Αγίας Μαρίας των Αρμενίων, γνωστή ως Ganchvor Sourp Asdvadzadzin (Κանչուոր Սուրբ Աստուածածին), είναι ένας από τους σημαντικούς σωζόμενους μεσαιωνικούς ναούς της εντός των ενετικών τειχών κατεχόμενης Αμμοχώστου. Πρόκειται για ναό της Αρμενικής Αποστολικής Εκκλησίας, αφιερωμένο στην Παναγία – Holy Mother of God. Βρίσκεται στη βορειοδυτική πλευρά της περιτειχισμένης πόλης, κοντά στον προμαχώνα Μαρτινέγκο και απέναντι από την Εκκλησία των Καρμελιτών.
Ιστορία
Η εκκλησία οικοδομήθηκε κατά τον 14ο αιώνα, σε μια περίοδο κατά την οποία η Αμμόχωστος αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα εμπορικά λιμάνια της ανατολικής Μεσογείου. Η αρχική ανάρτηση του Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou αναφέρει ότι κτίστηκε από Αρμένιους στα μέσα του 14ου αιώνα. Άλλες πηγές τοποθετούν την ανέγερσή της συγκεκριμένα γύρω στο 1346 και τη συνδέουν με Αρμένιους πρόσφυγες από την Κιλικία.
Η παρουσία των Αρμενίων στην Κύπρο είναι πολύ παλαιότερη από την κατασκευή του σημερινού ναού. Κατά τον ύστερο Μεσαίωνα, και ιδιαίτερα μετά τις πολιτικές και στρατιωτικές ανακατατάξεις στη Μικρά Ασία και την Εγγύς Ανατολή, εγκαταστάθηκαν στην Αμμόχωστο σημαντικές κοινότητες Αρμενίων και άλλων ανατολικών Χριστιανών.
Η περιοχή γύρω από την Αγία Μαρία αποτελούσε μέρος της πολυπολιτισμικής βορειοδυτικής συνοικίας της μεσαιωνικής Αμμοχώστου. Σε μικρή απόσταση βρίσκονται η Εκκλησία των Καρμελιτών και η Αγία Άννα των Μαρωνιτών, μνημεία που μαρτυρούν τη συνύπαρξη διαφορετικών χριστιανικών κοινοτήτων στην πόλη.
Ganchvor Sourp Asdvadzadzin
Η αρμενική ονομασία του ναού είναι Ganchvor Sourp Asdvadzadzin, με το Sourp Asdvadzadzin να αναφέρεται στην Αγία Θεοτόκο / Holy Mother of God. Σήμερα αναφέρεται επίσης ως Ganchvor Monastery, καθώς ο ναός αποτελούσε μέρος σημαντικού αρμενικού μοναστηριακού και πολιτιστικού συγκροτήματος.
Ο ναός έχει επίσης συνδεθεί με την παράδοση μιας σημαντικής αρμενικής θεολογικής και πνευματικής παρουσίας στην Αμμόχωστο. Ωστόσο, οι αναφορές που συνδέουν τον χώρο με τον Άγιο Νερσή Λαμπρονάτσι (Nerses of Lambron) ήδη από τον 12ο αιώνα προηγούνται της χρονολόγησης του σημερινού κτιρίου και επομένως πρέπει να αντιμετωπίζονται ως στοιχεία της παράδοσης για προγενέστερη αρμενική παρουσία στην περιοχή και όχι ως χρονολόγηση του σωζόμενου ναού.
Αρχιτεκτονική
Η Αγία Μαρία είναι ένα σχετικά μικρό και λιτό οικοδόμημα, πολύ διαφορετικό από τους μεγάλους γοτθικούς ναούς της Αμμοχώστου. Η αρχιτεκτονική της ακολουθεί την αρμενική εκκλησιαστική παράδοση, αλλά η κατασκευή της ενσωματώνει στοιχεία και τεχνικές της κυπριακής λιθοδομίας.
Η αρχική ανάρτηση περιγράφει τον ναό ως απλό κτίσμα μικρών διαστάσεων, με αψίδα και νάρθηκα. Η εξωτερική του όψη έχει αυστηρό, σχεδόν οχυρωματικό χαρακτήρα, χαρακτηριστικό που διαφοροποιεί έντονα το μνημείο από τη γειτονική γοτθική Εκκλησία των Καρμελιτών.
Παρά τη σχετικά περιορισμένη κλίμακά του, το μνημείο αποτελεί ιδιαίτερα σημαντικό δείγμα της αρμενικής αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της μεσαιωνικής Κύπρου.
Τοιχογραφίες και αρμενικές επιγραφές
Στο εσωτερικό του ναού διατηρούνται κατάλοιπα από μεσαιωνικές τοιχογραφίες, καθώς και αρμενικές επιγραφές. Τα στοιχεία αυτά είναι ιδιαίτερα σημαντικά, επειδή αποτελούν άμεσες υλικές μαρτυρίες της μακράς παρουσίας και θρησκευτικής δραστηριότητας της αρμενικής κοινότητας στην Αμμόχωστο.
Οι τοιχογραφίες έχουν υποστεί σημαντική φθορά με την πάροδο των αιώνων, όμως όσα τμήματα διατηρούνται αποτελούν πολύτιμο μέρος του ιστορικού χαρακτήρα του μνημείου.
Μετά την οθωμανική κατάκτηση
Μετά την κατάληψη της Αμμοχώστου από τους Οθωμανούς το 1571, ο ναός έπαψε να χρησιμοποιείται κανονικά από την αρμενική κοινότητα. Παρέμεινε εκτός συστηματικής λατρευτικής χρήσης για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Στις αρχές του 20ού αιώνα εκδηλώθηκε ενδιαφέρον για τη διατήρησή του. Αναφέρεται ότι έγιναν εργασίες συντήρησης το 1907, ενώ στις 7 Μαρτίου 1936 ο ναός παραχωρήθηκε με μακροχρόνια μίσθωση στην αρμενική κοινότητα της Αμμοχώστου. Έτσι επανήλθε στη χρήση της κοινότητας ύστερα από αιώνες.
Η αρμενική κοινότητα διατήρησε στενό δεσμό με το μνημείο μέχρι τα γεγονότα του 1974. Σήμερα το Ganchvor Sourp Asdvadzadzin βρίσκεται στην κατεχόμενη Αμμόχωστο. Η ίδια η αρμενική κοινότητα της Κύπρου το περιλαμβάνει μεταξύ των εκκλησιαστικών μνημείων της που βρίσκονται υπό κατοχή.
Σημασία του μνημείου
Η Εκκλησία της Αγίας Μαρίας των Αρμενίων έχει ιδιαίτερη σημασία όχι μόνο ως θρησκευτικό μνημείο αλλά και ως τεκμήριο της αρμενικής παρουσίας στην ιστορία της Κύπρου.
Μαζί με την Εκκλησία των Καρμελιτών, την Αγία Άννα των Μαρωνιτών και τα υπόλοιπα μεσαιωνικά μνημεία της περιοχής, αποκαλύπτει τον χαρακτήρα της Αμμοχώστου ως μιας πόλης όπου κατά τον Μεσαίωνα συναντήθηκαν διαφορετικοί λαοί, γλώσσες, εμπορικά δίκτυα και χριστιανικές παραδόσεις.
Η μικρή της κλίμακα δεν μειώνει την ιστορική της αξία. Αντίθετα, οι αρμενικές επιγραφές, τα κατάλοιπα των τοιχογραφιών και η ιδιαίτερη αρχιτεκτονική της την καθιστούν ένα από τα χαρακτηριστικότερα μνημεία της αρμενικής πολιτιστικής κληρονομιάς στην Κύπρο.
Συντεταγμένες
Για τη συγκεκριμένη εκκλησία δεν θα προσθέσω συντεταγμένες χωρίς να έχω επιβεβαιώσει με επαρκή ακρίβεια ότι το σημείο αντιστοιχεί ακριβώς στο Ganchvor Sourp Asdvadzadzin και όχι σε άλλο γειτονικό μνημείο. Η τεκμηριωμένη θέση είναι στη βορειοδυτική πλευρά της εντός των τειχών Αμμοχώστου, κοντά στον προμαχώνα Μαρτινέγκο και απέναντι από την Εκκλησία των Καρμελιτών.
Πηγές
Famagusta New Museum – Ganchvor Sourp Asdvadzadzin Armenian Apostolic Church
Cyprus Armenians – Armenian churches in Cyprus
Text and photos: George Konstantinou – Famagusta, 20 November 2016.
The Church of Saint Mary of the Armenians, known as Ganchvor Sourp Asdvadzadzin (Կանչուոր Սուրբ Աստուածածին), is one of the important surviving medieval churches within the Venetian walls of occupied Famagusta. It belongs to the Armenian Apostolic tradition and is dedicated to the Holy Mother of God. It stands in the north-western part of the walled city, close to the Martinengo Bastion and opposite the Carmelite Church.
History
The church was built during the 14th century, when Famagusta was one of the leading commercial ports of the eastern Mediterranean. The original Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou post states that it was built by Armenians in the middle of the 14th century. Other sources date its construction more specifically to around 1346 and associate it with Armenian refugees from Cilicia.
The Armenian presence in Cyprus, however, predates the construction of the surviving church by many centuries. During the later Middle Ages, significant communities of Armenians and other Eastern Christians became established in Famagusta.
The area surrounding Saint Mary formed part of the multicultural north-western quarter of medieval Famagusta. The Carmelite Church and Saint Anne of the Maronites stand nearby, providing striking evidence of the different Christian communities that once lived and worshipped within the city.
Ganchvor Sourp Asdvadzadzin
The Armenian name of the church is Ganchvor Sourp Asdvadzadzin, with Sourp Asdvadzadzin referring to the Holy Mother of God. The monument is also known as Ganchvor Monastery, as the church formed part of an important Armenian monastic and cultural complex.
Tradition also connects the site with an important Armenian theological and spiritual presence in Famagusta. References associating the site with Saint Nerses of Lambron in the 12th century, however, predate the construction of the surviving 14th-century church and should therefore be understood as evidence of a tradition concerning an earlier Armenian presence rather than as a date for the present building.
Architecture
Saint Mary is a relatively small and austere building, contrasting strongly with the large Gothic churches of medieval Famagusta. Its architecture follows Armenian ecclesiastical traditions while incorporating Cypriot masonry and local building techniques.
The original post describes it as a modest structure of small dimensions, with an apse and narthex. Its solid exterior has an almost fortress-like character, making it architecturally distinct from the neighbouring Gothic Carmelite Church.
Despite its modest dimensions, it is an important surviving example of Armenian architectural heritage in medieval Cyprus.
Frescoes and Armenian inscriptions
Remains of medieval wall paintings and Armenian inscriptions survive inside the church. These features are especially valuable because they provide direct physical evidence of the long-standing presence and religious activity of the Armenian community in Famagusta.
Although the paintings have suffered considerable deterioration over the centuries, the surviving fragments remain an important element of the monument's historical character.
After the Ottoman conquest
Following the Ottoman capture of Famagusta in 1571, the church ceased to function normally for the Armenian community and remained out of regular religious use for a long period.
Conservation work is reported to have taken place in 1907, and on 7 March 1936 the church was leased to the Armenian community of Famagusta for a period of 99 years. It thus returned to Armenian community use after centuries.
The Armenian community maintained a strong connection with the monument until the events of 1974. Today Ganchvor Sourp Asdvadzadzin lies in occupied Famagusta, and the Armenian community of Cyprus itself lists Ganchvor among its ecclesiastical monuments located under occupation.
Significance
The Church of Saint Mary of the Armenians is important not only as a religious monument but also as physical evidence of the long Armenian presence in the history of Cyprus.
Together with the Carmelite Church, Saint Anne of the Maronites and the other medieval monuments of this quarter, it illustrates the remarkable character of Famagusta as a city where different peoples, languages, trading networks and Christian traditions met during the Middle Ages.
Its modest dimensions do not diminish its historical importance. Its Armenian inscriptions, surviving frescoes and distinctive architecture make it one of the characteristic monuments of Armenian cultural heritage in Cyprus.
Coordinates
I have not included coordinates because I have not yet found sufficiently authoritative evidence confirming an exact point for Ganchvor Sourp Asdvadzadzin rather than one of the neighbouring monuments. Its documented location is in the north-western part of the walled city, close to the Martinengo Bastion and opposite the Carmelite Church.
Sources
Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – Church of Saint Mary of the Armenians in Famagusta
Famagusta New Museum – Ganchvor Sourp Asdvadzadzin Armenian Apostolic Church
No comments:
Post a Comment