Απολιθωμένα φύλλα και άλλα φυτικά κατάλοιπα από το Αρεδιού, Λευκωσία – Fossil leaves and other plant remains from Arediou, Nicosia – Cyprus

Photos by George Konstantinou

Below in English

Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Αρεδιού, επαρχία Λευκωσίας, Κύπρος.

Απολιθωμένα φυτικά κατάλοιπα από το Αρεδιού

Τα δείγματα που παρουσιάζονται στις φωτογραφίες προέρχονται από την περιοχή του Αρεδιού, στην επαρχία Λευκωσίας, και περιλαμβάνουν απολιθωμένα φύλλα καθώς και άλλα φυτικά κατάλοιπα.

Τα συγκεκριμένα ευρήματα δεν αποδίδονται σε συγκεκριμένο γένος ή είδος φυτού χωρίς λεπτομερή μορφολογική ή παλαιοβοτανική μελέτη. Για τον λόγο αυτό παρουσιάζονται με τον ασφαλέστερο προσδιορισμό Plantae indet. – απολιθωμένα φυτικά κατάλοιπα μη προσδιορισμένου φυτού.

Φυτικά απολιθώματα στην Κύπρο

Αν και το μεγαλύτερο μέρος του απολιθωματικού αρχείου της Κύπρου είναι θαλάσσιας προέλευσης, το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης επιβεβαιώνει ότι σε ορισμένους ιζηματογενείς σχηματισμούς έχουν διατηρηθεί και υπολείμματα χερσαίων φυτών. Τα κατάλοιπα αυτά μπορούσαν να μεταφερθούν προς τις θαλάσσιες λεκάνες από την ξηρά και να ταφούν μέσα στα ιζήματα, όπου υπό κατάλληλες συνθήκες διατηρήθηκαν ως απολιθώματα.

Στους ανώτερους ορίζοντες του Σχηματισμού Πάχνας έχουν καταγραφεί ειδικά φύλλα και άλλα φυτικά υπολείμματα. Ο σχηματισμός αυτός αποτέθηκε περίπου μεταξύ 22 και 7 εκατομμυρίων ετών πριν, κατά το Μειόκαινο, καθώς το θαλάσσιο περιβάλλον γύρω από το αναδυόμενο Τρόοδος γινόταν σταδιακά πιο ρηχό.

Φύλλα, κλαδιά και άλλα μέρη φυτών

Τα φυτικά απολιθώματα μπορεί να περιλαμβάνουν φύλλα, τμήματα βλαστών ή κλαδιών, καρπούς, σπέρματα, κώνους, ξύλο και άλλα φυτικά όργανα.

Στην Κύπρο έχουν βρεθεί επίσης μέσα σε πλειοκαινικές μάργες πολύ καλά διατηρημένοι απολιθωμένοι κώνοι και κλαδιά κωνοφόρων δέντρων, χωρίς όμως να έχει προσδιοριστεί το ακριβές είδος τους.

Αυτό δείχνει ότι το φυτικό απολιθωματικό αρχείο της Κύπρου είναι ποικιλότερο από όσο φαίνεται με μια πρώτη ματιά και δεν περιορίζεται μόνο σε μεμονωμένα αποτυπώματα φύλλων.

Πώς διατηρούνται τα απολιθωμένα φύλλα

Τα φύλλα είναι πολύ πιο ευαίσθητα από τα κελύφη ή τα οστά και συνήθως καταστρέφονται γρήγορα μετά την πτώση τους. Για να διατηρηθούν ως απολιθώματα χρειάζεται συνήθως ταχεία ταφή μέσα σε λεπτόκοκκο ίζημα και περιορισμένη αποσύνθεση.

Σε πολλές περιπτώσεις δεν διατηρείται το ίδιο το οργανικό υλικό του φύλλου, αλλά ένα αποτύπωμα ή λεπτό ανθρακούχο υπόλειμμα πάνω στην επιφάνεια του πετρώματος. Μπορεί να διακρίνεται το περίγραμμα του φύλλου, ο κεντρικός νεύρος και, όταν η διατήρηση είναι καλή, μέρος της δευτερεύουσας νεύρωσης.

Η μορφή της νεύρωσης, το σχήμα του ελάσματος, η παρυφή και η βάση του φύλλου είναι μεταξύ των χαρακτηριστικών που χρησιμοποιούν οι παλαιοβοτανικοί για συγκρίσεις και πιθανό ταξινομικό προσδιορισμό.

Πώς βρέθηκαν χερσαία φυτά μέσα σε θαλάσσια ιζήματα

Η παρουσία φυτικών καταλοίπων σε σχηματισμούς που δημιουργήθηκαν κυρίως στη θάλασσα δεν αποτελεί αντίφαση.

Το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης αναφέρει ότι χερσαίο φυτικό υλικό μπορούσε να μεταφερθεί από γειτονικές χερσαίες εκτάσεις ή από τμήματα της ίδιας της αναδυόμενης Κύπρου προς τις θαλάσσιες λεκάνες με ισχυρά ρεύματα βαρύτητας και άλλες διεργασίες μεταφοράς.

Φύλλα, κλαδιά και άλλα ελαφρά φυτικά κατάλοιπα μπορούσαν επίσης να παρασυρθούν από ποτάμια και χειμάρρους, να φτάσουν σε παράκτια ή θαλάσσια περιβάλλοντα και τελικά να εγκλωβιστούν στα ιζήματα.

Έτσι, ένα πέτρωμα θαλάσσιας προέλευσης μπορεί να περιέχει παράλληλα απολιθώματα θαλάσσιων οργανισμών και κατάλοιπα φυτών της γειτονικής ξηράς.

Το γεωλογικό πλαίσιο της ευρύτερης Λευκωσίας

Η περιοχή της Λευκωσίας διατηρεί μια ιδιαίτερα πλούσια νεογενή και τεταρτογενή ιζηματογενή ακολουθία.

Μετά την απόθεση του Σχηματισμού Πάχνας ακολούθησε η Μεσσηνιακή Κρίση Αλατότητας και στη συνέχεια η απόθεση του Σχηματισμού Λευκωσίας, περίπου από 5,33 έως 2 εκατομμύρια χρόνια πριν. Τα πλειοκαινικά ιζήματά του είναι εξαιρετικά πλούσια σε μακροαπολιθώματα.

Μέσα στις πλειοκαινικές μάργες έχουν βρεθεί και τα προαναφερθέντα κλαδιά και κώνοι κωνοφόρων. Επομένως, τόσο μειοκαινικοί όσο και νεότεροι πλειοκαινικοί σχηματισμοί της Κύπρου μπορούν να περιέχουν φυτικό υλικό.

Για τα συγκεκριμένα δείγματα από το Αρεδιού, χωρίς ακριβή στρωματογραφική θέση, δεν αποδίδεται συγκεκριμένη ηλικία ή γεωλογικός σχηματισμός μόνο από την εμφάνισή τους.

Τι μας αποκαλύπτουν τα φυτικά απολιθώματα

Τα φυτικά απολιθώματα είναι πολύτιμα επειδή συμπληρώνουν την εικόνα που μας δίνουν τα πολυάριθμα θαλάσσια απολιθώματα της Κύπρου.

Μπορούν να προσφέρουν πληροφορίες για τη χερσαία βλάστηση, το κλίμα, την εγγύτητα της ξηράς στις αρχαίες λεκάνες απόθεσης και τις διαδικασίες μεταφοράς υλικού από τη στεριά προς τη θάλασσα.

Όταν συνδυάζονται με τη γεωλογία της θέσης και άλλα απολιθώματα του ίδιου στρώματος, αποτελούν σημαντικά στοιχεία για την ανασύσταση του αρχαίου περιβάλλοντος.

Προσδιορισμός των ευρημάτων

Στα δείγματα από το Αρεδιού διακρίνονται φυτικά κατάλοιπα, όμως από τις διαθέσιμες φωτογραφίες και χωρίς εξειδικευμένη εξέταση δεν είναι ασφαλής ο προσδιορισμός συγκεκριμένου φυτικού γένους ή είδους.

Ο κατάλληλος προσωρινός προσδιορισμός είναι:

Plantae indet. – fossil leaves and other plant remains.

Η διατήρηση περισσότερων διαφορετικών φυτικών μορφών στην ίδια ευρύτερη περιοχή είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και δείχνει ότι στο Αρεδιού υπάρχουν όχι μόνο απολιθώματα θαλάσσιων οργανισμών αλλά και κατάλοιπα της παλαιότερης χερσαίας βλάστησης.

Ταξινόμηση

Βασίλειο: Plantae
Προσδιορισμός: Plantae indet.
Υλικό: απολιθωμένα φύλλα και άλλα φυτικά κατάλοιπα
Γένος/είδος: μη προσδιορισμένο
Τοποθεσία: Αρεδιού, επαρχία Λευκωσίας, Κύπρος

Πηγές

Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης Κυπριακής Δημοκρατίας – Απολιθώματα: καταγραφή φύλλων και άλλων φυτικών καταλοίπων στον Σχηματισμό Πάχνας και απολιθωμένων κώνων και κλαδιών κωνοφόρων στις πλειοκαινικές μάργες.

Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης – Γεωλογία της Κύπρου: γεωλογική εξέλιξη της Μεσαορίας, Σχηματισμός Πάχνας και Σχηματισμός Λευκωσίας. 

TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – AREDIOU, NICOSIA DISTRICT, CYPRUS.

Fossil leaves and other plant remains from Arediou, Nicosia – Cyprus

Fossil plant remains from Arediou

The specimens shown in the photographs come from the Arediou area in Nicosia District and include fossil leaves together with other plant remains.

The material is not assigned to a particular plant genus or species without detailed morphological or palaeobotanical study. It is therefore conservatively identified as Plantae indet. – fossil remains of an unidentified plant.

Plant fossils in Cyprus

Although most of the fossil record of Cyprus is marine, the Geological Survey Department confirms that remains of terrestrial plants have also been preserved in several sedimentary formations. Such plant material could be transported from land into marine depositional basins and subsequently buried and fossilised.

The upper horizons of the Pakhna Formation are specifically known to contain leaves and other plant remains. The formation was deposited approximately 22–7 million years ago, during the Miocene, as the marine environment around the uplifting Troodos region gradually became shallower.

Leaves, branches and other plant parts

Plant fossils may consist of leaves, stems or branches, fruits, seeds, cones, wood and other organs.

In Cyprus, well-preserved fossil cones and branches of unidentified coniferous trees have also been recorded in Pliocene marls.

This shows that the fossil flora of Cyprus is more diverse than isolated leaf impressions alone and includes several types of preserved plant material.

Preservation of fossil leaves

Leaves are much more fragile than shells or bones and normally decay rapidly after falling from a plant. Their fossilisation generally requires relatively rapid burial in fine-grained sediment and conditions that reduce decomposition.

Often the original organic matter is not preserved. Instead, the leaf survives as an impression or a thin carbonaceous film on the surface of the sedimentary rock.

The outline of the blade, central vein and sometimes the secondary venation may remain visible. Features such as venation, leaf shape, margins and the form of the base are among the characters used by palaeobotanists when attempting taxonomic comparisons.

Terrestrial plants within marine sediments

Finding terrestrial plant remains in predominantly marine rocks is not unusual.

The Geological Survey Department explains that plant material could have been carried from nearby land or from emergent parts of Cyprus into marine basins by gravity-driven sediment flows and other transport processes.

Leaves, branches and other light organic material could also have been transported by rivers and streams to coastal or marine settings, where they became incorporated into sediment.

A marine sedimentary deposit may therefore contain both fossils of marine organisms and remains of terrestrial vegetation.

Geological setting of the wider Nicosia area

Nicosia District preserves an extensive Neogene and Quaternary sedimentary succession.

Following deposition of the Pakhna Formation and the Messinian Salinity Crisis, the Nicosia Formation was deposited from approximately 5.33 to 2 million years ago. Its Pliocene sediments are particularly rich in macrofossils.

Fossil branches and cones of conifers have also been found locally within Pliocene marls. Consequently, both Miocene and younger Pliocene deposits in Cyprus are known to preserve terrestrial plant material.

Without the precise stratigraphic position of the Arediou specimens, however, no exact geological age or formation is assigned solely on the basis of their appearance.

What plant fossils can reveal

Plant fossils complement the predominantly marine fossil record of Cyprus.

They may provide evidence concerning ancient terrestrial vegetation, climate, the proximity of emergent land to depositional basins, and the transport of material from land into the sea.

When studied together with the geology and associated fossils of the same layer, they can contribute important information for reconstructing ancient environments.

Identification

The Arediou specimens clearly preserve plant material, but the available evidence does not support identification to a particular genus or species.

The appropriate conservative designation is:

Plantae indet. – fossil leaves and other plant remains.

The presence of different forms of fossil plant material within the wider Arediou area is particularly interesting, showing that its fossil record includes not only marine organisms but also evidence of ancient terrestrial vegetation.

Classification

Kingdom: Plantae
Identification: Plantae indet.
Material: fossil leaves and other plant remains
Genus/species: undetermined
Locality: Arediou, Nicosia District, Cyprus

Sources

Geological Survey Department, Republic of Cyprus – Fossils: records of leaves and other plant remains in the Pakhna Formation and fossil conifer branches and cones in Pliocene marls.

Geological Survey Department – Geology of Cyprus: geological development of the Mesaoria, Pakhna Formation and Nicosia Formation.