Μεγάλο απολιθωμένο δόντι καρχαρία από το Αρεδιού, Λευκωσία – Large fossil shark tooth from Arediou, Nicosia – Cyprus

 See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Photos by George Konstantinou

Below in English

Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Αρεδιού, επαρχία Λευκωσίας, Κύπρος.

Απολιθωμένο δόντι καρχαρία από το Αρεδιού

Το απολίθωμα που παρουσιάζεται στις φωτογραφίες είναι ένα αρκετά μεγάλο και πολύ καλά διατηρημένο δόντι καρχαρία, το οποίο βρήκα στην περιοχή του Αρεδιού, στην επαρχία Λευκωσίας.

Το δόντι διατηρεί σε πολύ καλή κατάσταση τη γενική μορφολογία του και αποτελεί χαρακτηριστικό κατάλοιπο των καρχαριών που ζούσαν στις αρχαίες θάλασσες οι οποίες κάλυπταν μεγάλο μέρος της σημερινής Κύπρου.

Προσδιορισμός

Το συγκεκριμένο δόντι μπορεί με ασφάλεια να χαρακτηριστεί ως απολιθωμένο δόντι καρχαρία, αλλά από τις διαθέσιμες φωτογραφίες δεν είναι επιστημονικά ασφαλές να αποδοθεί σε συγκεκριμένο γένος ή είδος.

Η αναγνώριση των απολιθωμένων δοντιών καρχαριών βασίζεται σε έναν συνδυασμό χαρακτηριστικών, όπως το συνολικό σχήμα και οι αναλογίες της μύλης, η μορφή των κοπτικών ακμών, η παρουσία ή απουσία οδοντώσεων, η μορφολογία της ρίζας και η θέση που κατείχε το δόντι στη γνάθο.

Επιπλέον, τα δόντια διαφορετικών θέσεων της ίδιας οδοντοστοιχίας μπορεί να παρουσιάζουν σημαντικές μορφολογικές διαφορές. Για τον λόγο αυτό ο ασφαλέστερος προσδιορισμός για το συγκεκριμένο εύρημα παραμένει:

Selachimorpha indet. – απολιθωμένο δόντι καρχαρία μη προσδιορισμένου γένους και είδους.

Γιατί τα δόντια καρχαριών απολιθώνονται συχνότερα

Οι καρχαρίες έχουν σκελετό που αποτελείται κυρίως από χόνδρο και όχι από συμπαγές οστό. Ο χόνδρος έχει πολύ μικρότερες πιθανότητες να διατηρηθεί στο γεωλογικό αρχείο.

Τα δόντια, αντίθετα, είναι έντονα μεταλλοποιημένες και ανθεκτικές δομές. Οι καρχαρίες αντικαθιστούν συνεχώς τα δόντια τους κατά τη διάρκεια της ζωής τους, με νέες σειρές δοντιών να μετακινούνται προς τη λειτουργική θέση καθώς τα παλαιότερα χάνονται.

Έτσι, ένας καρχαρίας μπορεί να αποβάλει μεγάλο αριθμό δοντιών κατά τη διάρκεια της ζωής του. Όσα από αυτά καταλήξουν σε κατάλληλο ιζηματογενές περιβάλλον μπορούν να ταφούν και να διατηρηθούν για εκατομμύρια χρόνια.

Γι' αυτό τα μεμονωμένα δόντια αποτελούν ένα από τα συνηθέστερα απολιθώματα καρχαριών παγκοσμίως. Η σύγχρονη επιστημονική βιβλιογραφία επίσης επισημαίνει ότι τα δόντια είναι τα συχνότερα απολιθώματα ελασμοβραγχίων και αποτελούν βασικό υλικό για την αναγνώριση των απολιθωμένων καρχαριών.

Οι αρχαίες θάλασσες της Λευκωσίας

Η παρουσία ενός δοντιού καρχαρία στο Αρεδιού δεν είναι παράξενη από γεωλογική άποψη. Η σημερινή ενδοχώρα της Κύπρου έχει ένα μακρύ θαλάσσιο γεωλογικό παρελθόν.

Το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης αναφέρει ότι η πλειονότητα των ιζηματογενών πετρωμάτων της Κύπρου σχηματίστηκε σε θαλάσσιο περιβάλλον και, ως αποτέλεσμα, το απολιθωματικό αρχείο του νησιού αποτελείται κυρίως από θαλάσσιους οργανισμούς.

Κατά το Μειόκαινο αποτέθηκαν τα πετρώματα του Σχηματισμού Πάχνας, περίπου μεταξύ 22 και 7 εκατομμυρίων ετών πριν. Ο σχηματισμός περιλαμβάνει κρητίδες, μάργες, ψαμμίτες και ασβεστόλιθους που δημιουργήθηκαν καθώς η θάλασσα γύρω από την αναδυόμενη Κύπρο γινόταν σταδιακά ρηχότερη.

Το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης καταγράφει μάλιστα απολιθωμένα κατάλοιπα ψαριών στον Σχηματισμό Πάχνας, μαζί με δίθυρα, γαστερόποδα, εχινοειδή και ναυτιλοειδή.

Αργότερα, μετά τη Μεσσηνιακή Κρίση Αλατότητας και την επαναπλήρωση της Μεσογείου, σχηματίστηκε ο Σχηματισμός Λευκωσίας, περίπου από 5,33 έως 2 εκατομμύρια χρόνια πριν. Οι μάργες, αμμώδεις μάργες, ασβεστιτικοί ψαμμίτες και άλλα ιζήματά του αποτελούν επίσης αποθέσεις αρχαίων θαλάσσιων περιβαλλόντων.

Η ηλικία του δοντιού

Η περιοχή της Λευκωσίας περιλαμβάνει απολιθωματοφόρα πετρώματα διαφορετικών γεωλογικών ηλικιών. Επομένως, χωρίς την ακριβή στρωματογραφική θέση στην οποία βρέθηκε το συγκεκριμένο δόντι στο Αρεδιού, δεν είναι ασφαλές να του αποδοθεί συγκεκριμένη ηλικία μόνο από την εμφάνισή του.

Η πολύ καλή διατήρηση ενός απολιθώματος επίσης δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη συγκεκριμένης ηλικίας.

Για ακριβέστερη χρονολόγηση χρειάζεται να είναι γνωστό το γεωλογικό στρώμα από το οποίο προέρχεται και η σχέση του με τους γεωλογικούς σχηματισμούς της περιοχής.

Απολιθωμένοι καρχαρίες στην περιοχή της Λευκωσίας

Τα δόντια καρχαριών αποτελούν μέρος της θαλάσσιας παλαιοντολογικής ιστορίας της ευρύτερης Λευκωσίας.

Από τις προσωπικές μου έρευνες στην επαρχία Λευκωσίας έχουν εντοπιστεί και άλλα απολιθωμένα δόντια καρχαριών. Σε μεταγενέστερη καταγραφή μου παρουσιάζονται μάλιστα απολιθωμένα δόντια από πέντε διαφορετικά είδη καρχαριών που ζούσαν κάποτε στις θάλασσες της περιοχής της Λευκωσίας.

Τα ευρήματα αυτά αποτελούν άμεσες μαρτυρίες μιας εποχής κατά την οποία εκεί όπου σήμερα υπάρχουν χωριά, καλλιεργήσιμες εκτάσεις και λόφοι της επαρχίας Λευκωσίας εκτεινόταν θαλάσσιο περιβάλλον που φιλοξενούσε καρχαρίες και πολλούς άλλους θαλάσσιους οργανισμούς.

Η σημασία της καλής διατήρησης

Ένα καλά διατηρημένο δόντι μπορεί να διατηρεί σημαντικά μορφολογικά χαρακτηριστικά που βοηθούν στη μελλοντική ταξινομική του μελέτη.

Ιδιαίτερα σημαντικά είναι η μύλη, η κορυφή, οι κοπτικές ακμές, τυχόν οδοντώσεις ή πλευρικά οδοντίδια και η μορφολογία της ρίζας. Ο συνδυασμός αυτών των χαρακτηριστικών και η σύγκρισή τους με τεκμηριωμένο συγκριτικό υλικό μπορούν να επιτρέψουν ακριβέστερη αναγνώριση.

Για το συγκεκριμένο μεγάλο δόντι από το Αρεδιού είναι προτιμότερο να διατηρηθεί προς το παρόν ο συντηρητικός προσδιορισμός σε επίπεδο καρχαρία, μέχρι να εξεταστεί λεπτομερώς και να υπάρχουν επαρκή μορφολογικά στοιχεία για ασφαλέστερη ταξινομική απόδοση.

Ταξινόμηση

Βασίλειο: Animalia
Φύλο: Chordata
Κλάση: Chondrichthyes
Υποκλάση: Elasmobranchii
Ομάδα: Selachimorpha – καρχαρίες
Προσδιορισμός: Selachimorpha indet.
Υλικό: Μεγάλο, καλά διατηρημένο απολιθωμένο δόντι
Τοποθεσία: Αρεδιού, επαρχία Λευκωσίας, Κύπρος

Πηγές

Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης Κυπριακής Δημοκρατίας – Απολιθώματα της Κύπρου. Αναφέρει τη θαλάσσια προέλευση της πλειονότητας των κυπριακών ιζηματογενών πετρωμάτων και την παρουσία απολιθωμένων ψαριών στον Σχηματισμό Πάχνας.

Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης – Γεωλογία της Κύπρου. Σχηματισμοί Πάχνας και Λευκωσίας και γεωλογική εξέλιξη της Κύπρου.

Geological Survey Department – Nicosia Formation, θαλάσσια ιζήματα και απολιθωματοφόροι ορίζοντες της λεκάνης της Λευκωσίας.

---

TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – AREDIOU, NICOSIA DISTRICT, CYPRUS.

Large fossil shark tooth from Arediou, Nicosia – Cyprus

Fossil shark tooth from Arediou

The fossil shown in the photographs is a fairly large and very well-preserved shark tooth that I found in the Arediou area of Nicosia District, Cyprus.

The tooth preserves its general morphology particularly well and represents direct evidence of sharks that inhabited the ancient seas which once covered large parts of what is now Cyprus.

Identification

The specimen can confidently be identified as a fossil shark tooth, but the available photographs do not provide sufficient evidence for a reliable identification to genus or species.

Fossil shark teeth are identified using a combination of characters, including crown shape and proportions, cutting edges, the presence or absence of serrations, root morphology and the position that a particular tooth occupied within the jaw.

Teeth from different positions in the same shark's dentition may also differ considerably in shape.

The most appropriate conservative identification for this specimen is therefore:

Selachimorpha indet. – fossil shark tooth of undetermined genus and species.

Why shark teeth are commonly fossilised

Sharks possess skeletons composed predominantly of cartilage rather than dense bone. Cartilage has a much lower probability of surviving in the fossil record.

Their teeth, however, are strongly mineralised structures. Sharks continually replace their teeth throughout their lives, producing successive rows as older functional teeth are lost.

Consequently, individual sharks can shed large numbers of teeth. Those deposited under favourable sedimentary conditions may become buried and survive for millions of years.

Isolated teeth are therefore among the most common shark fossils and are fundamental to the study and identification of fossil shark faunas.

The ancient seas of Nicosia

Finding a fossil shark tooth at Arediou is entirely consistent with the geological history of Cyprus.

According to the Geological Survey Department, most sedimentary rocks of Cyprus originated in marine environments, and consequently much of the island's fossil record consists of marine organisms.

During the Miocene, the Pakhna Formation was deposited approximately 22–7 million years ago. Its rocks formed as marine conditions around the gradually uplifting Cyprus became progressively shallower. Fossil fish remains are among the macrofossils documented from this formation.

Later, the Nicosia Formation, approximately 5.33–2 million years old, accumulated in another marine depositional cycle and today preserves extremely rich fossiliferous horizons in the wider Nicosia region.

Geological age

Fossil-bearing rocks of different ages occur within the wider Nicosia region. Without the precise stratigraphic position of the Arediou specimen, an exact geological age cannot reliably be assigned to this individual tooth from its appearance alone.

Its excellent preservation does not by itself indicate a particular age.

A more precise age would require knowledge of the geological layer from which the specimen originated and its relationship to the local stratigraphy.

Fossil sharks of the Nicosia area

Fossil shark teeth form part of the marine palaeontological record of the wider Nicosia region.

My field investigations in Nicosia District have produced other fossil shark teeth, and a later record presents teeth representing five different shark species that once inhabited the seas of the Nicosia area.

These fossils provide striking evidence that landscapes now occupied by villages, fields and hills were once part of marine environments inhabited by sharks and numerous other marine organisms.

Classification

Kingdom: Animalia
Phylum: Chordata
Class: Chondrichthyes
Subclass: Elasmobranchii
Group: Selachimorpha – sharks
Identification: Selachimorpha indet.
Material: Large, well-preserved fossil tooth
Locality: Arediou, Nicosia District, Cyprus

Sources

Geological Survey Department, Republic of Cyprus – Fossils of Cyprus.

Geological Survey Department – Geology of Cyprus, including the Pakhna and Nicosia formations and the geological development of the island.

Geological Survey Department – Nicosia Formation, marine sediments and fossiliferous horizons of the Nicosia basin.