Below in English
Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Ακάκι, επαρχία Λευκωσίας, Κύπρος.
Τα απολιθώματα που παρουσιάζονται εδώ βρέθηκαν από τον Γιώργο Κωνσταντίνου και τη Φανή Κωνσταντίνου στο Ακάκι της επαρχίας Λευκωσίας. Ανήκουν στο Solen marginatus Pulteney, 1799, θαλάσσιο δίθυρο της οικογένειας Solenidae, γνωστό στα αγγλικά ως Grooved razor shell. Το είδος είναι αποδεκτό στη σύγχρονη ταξινομία και εξακολουθεί να ζει σήμερα στη Μεσόγειο και στον ανατολικό Ατλαντικό.
Περιγραφή
Το Solen marginatus έχει το χαρακτηριστικό πολύ επιμήκες και στενό κέλυφος των razor shells. Οι δύο βαλβίδες είναι περίπου ίσες, λεπτές και σχετικά εύθραυστες, με σχεδόν παράλληλες ραχιαίες και κοιλιακές παρυφές. Το κέλυφος είναι γενικά λείο, με λεπτές γραμμές ανάπτυξης, και στα σύγχρονα άτομα καλύπτεται από λεπτό καστανωπό περιόστρακο. Μπορεί να φτάσει περίπου τα 17 cm σε μέγιστο μήκος, αν και συνήθως είναι μικρότερο.
Το ιδιαίτερα μακρόστενο σχήμα αποτελεί προσαρμογή για γρήγορο κάθετο θάψιμο μέσα σε μαλακό ίζημα. Στα απολιθωμένα δείγματα οι λεπτές βαλβίδες συχνά βρίσκονται σπασμένες ή παραμορφωμένες, γι’ αυτό καλά διατηρημένα κελύφη μπορούν να παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για σύγκριση με σύγχρονο και απολιθωμένο υλικό.
Τρόπος ζωής και ενδιαίτημα
Το Solen marginatus είναι ενδοβενθικό δίθυρο, εξαιρετικά προσαρμοσμένο στη ζωή μέσα σε άμμο ή λασπώδη άμμο. Το ζώο δημιουργεί σχεδόν κατακόρυφο λαγούμι και μπορεί να μετακινείται γρήγορα μέσα στο υπόστρωμα με τη βοήθεια του ισχυρού ποδιού του.
Συναντάται από την κατώτερη μεσοπαραλιακή έως την υποπαραλιακή ζώνη και έχει καταγραφεί σε μαλακούς πυθμένες, λιμνοθάλασσες και εκβολικά περιβάλλοντα. Ορισμένες πηγές αναφέρουν παρουσία μέχρι περίπου 200 m βάθος, ενώ άλλες βάσεις δεδομένων δίνουν συχνότερο εύρος περίπου 5–35 m. Η διαφορά αυτή αντανακλά το ότι οι καταγραφές προέρχονται από διαφορετικές περιοχές και πηγές.
Το είδος εμφανίζεται συχνά σε προστατευμένες παράκτιες περιοχές με λεπτή άμμο ή λασπώδη άμμο και μπορεί να ανεχτεί σχετικά μειωμένη αλατότητα σε παραλιακά και λιμνοθαλάσσια οικοσυστήματα.
Διατροφή
Όπως τα περισσότερα δίθυρα της οικογένειας Solenidae, το Solen marginatus είναι αιωρηματοφάγο. Παραμένει θαμμένο στο ίζημα και χρησιμοποιεί τους σίφωνες για να αντλεί νερό από την επιφάνεια του πυθμένα. Τα βράγχια συγκρατούν μικροσκοπικούς οργανισμούς και αιωρούμενα οργανικά σωματίδια, τα οποία χρησιμοποιούνται ως τροφή.
Αυτός ο τρόπος ζωής επιτρέπει στο ζώο να παραμένει προστατευμένο βαθιά μέσα στο ίζημα ενώ διατηρεί συνεχή επαφή με το υπερκείμενο θαλασσινό νερό.
Αναπαραγωγή
Το Solen marginatus έχει χωριστά φύλα. Μελέτες σύγχρονων πληθυσμών δείχνουν ότι ο αναπαραγωγικός κύκλος παρουσιάζει έντονη εποχικότητα, αλλά η ακριβής χρονική περίοδος ποικίλλει ανάλογα με τη γεωγραφική περιοχή και τις τοπικές περιβαλλοντικές συνθήκες.
Σε πρόσφατη μελέτη από τη λιμνοθάλασσα Ria Formosa της Πορτογαλίας, η γαμετογένεση άρχιζε τον Νοέμβριο, ώριμα άτομα εμφανίζονταν κυρίως από τον Φεβρουάριο έως τον Μάιο και η κύρια απελευθέρωση γαμετών γινόταν από τον Μάιο έως τον Ιούλιο. Η θερμοκρασία του νερού φάνηκε να επηρεάζει σημαντικά τον αναπαραγωγικό κύκλο.
Μελέτη από το Μαρόκο κατέγραψε επίσης κύρια αναπαραγωγική δραστηριότητα την άνοιξη και το καλοκαίρι, με γαμετογένεση από το φθινόπωρο έως τον χειμώνα και μέγιστη ωρίμανση την άνοιξη.
Σύγχρονη εξάπλωση
Το είδος έχει ευρεία εξάπλωση στον ανατολικό Ατλαντικό και τη Μεσόγειο. Καταγράφεται από τις ευρωπαϊκές ακτές του βορειοανατολικού Ατλαντικού έως τη βορειοδυτική Αφρική και σε πολλές περιοχές της Μεσογείου.
Η IUCN δεν έχει δημοσιεύσει αξιολόγηση για το είδος και σε σχετικές βάσεις καταγράφεται ως Not Evaluated (NE).
Απολιθωματολογικό αρχείο
Το Solen marginatus δεν είναι μόνο σύγχρονο είδος. Έχει τεκμηριωμένο απολιθωματολογικό αρχείο που εκτείνεται τουλάχιστον από το Μειόκαινο έως σήμερα. Έχουν αναφερθεί απολιθώματα από το Μειόκαινο της Αυστρίας και της Ιταλίας, το Πλειόκαινο της Ιταλίας και το Πλειστόκαινο περιοχών όπως η Ιρλανδία, το Μαρόκο και η Ολλανδία.
Η μεγάλη αυτή χρονική διάρκεια σημαίνει ότι η παρουσία του είδους από μόνη της δεν αρκεί για να προσδιοριστεί με ακρίβεια η ηλικία ενός απολιθώματος. Για ασφαλή χρονολόγηση απαιτείται η στρωματογραφική θέση και το γεωλογικό πλαίσιο του συγκεκριμένου δείγματος.
Γεωλογικό πλαίσιο της επαρχίας Λευκωσίας
Η ευρύτερη περιοχή της Λευκωσίας διαθέτει εξαιρετικά πλούσιο απολιθωματολογικό αρχείο. Το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης της Κυπριακής Δημοκρατίας αναφέρει ότι ο Σχηματισμός Λευκωσίας αποτελείται από θαλάσσια ιζήματα ηλικίας περίπου 5,33 έως 2 εκατομμυρίων ετών, τα οποία περιλαμβάνουν μάργες, αμμώδεις μάργες, ασβεστιτικούς ψαμμίτες, άμμους και κροκαλοπαγή.
Τα πλειοκαινικά στρώματα του Σχηματισμού Λευκωσίας είναι ιδιαίτερα πλούσια σε μακροαπολιθώματα. Στους ανώτερους ορίζοντες υπάρχουν εντυπωσιακές συγκεντρώσεις δίθυρων, γαστεροπόδων, σκαφοπόδων, θυσσανόποδων, εχινοειδών και κοραλλιών. Σε ορισμένες θέσεις τα στρώματα αποτελούνται σχεδόν εξ ολοκλήρου από μακροαπολιθώματα.
Το Τμήμα ερμηνεύει ορισμένες από αυτές τις συγκεντρώσεις ως θανατοκοινωνίες, οι οποίες σχηματίστηκαν μετά από μαζική θνησιμότητα θαλάσσιων οργανισμών κατά τη σταδιακή ρήχυνση των λεκανών, σε συνδυασμό με μεταβολές της αλατότητας και μεγάλες εισροές γλυκού νερού.
Τα απολιθώματα από το Ακάκι
Τα δείγματα από το Ακάκι αντιπροσωπεύουν ένα θαλάσσιο δίθυρο προσαρμοσμένο στη ζωή θαμμένο σε μαλακό πυθμένα. Η μορφολογία και η οικολογία του Solen marginatus είναι συμβατές με αμμώδη ή λασπώδη ρηχά θαλάσσια περιβάλλοντα.
Η περιοχή του Ακακίου βρίσκεται μέσα στην ευρύτερη γεωλογική ζώνη της Μεσαορίας, όπου απαντούν νεογενείς και πλειοτεταρτογενείς αποθέσεις πλούσιες σε θαλάσσια απολιθώματα. Ωστόσο, χωρίς την ακριβή στρωματογραφική θέση των συγκεκριμένων δειγμάτων, δεν τους αποδίδεται αυθαίρετα συγκεκριμένη ηλικία ή στρώμα μόνο από την τοποθεσία εύρεσης.
Το παλαιότερο άρθρο του Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou καταγράφει επίσης το υλικό ως Solen marginatus και αναφέρει φωτογραφίες από τη Λευκωσία.
Ταξινόμηση
Βασίλειο: Animalia
Φύλο: Mollusca
Κλάση: Bivalvia
Οικογένεια: Solenidae
Γένος: Solen Linnaeus, 1758
Είδος: Solen marginatus Pulteney, 1799
Αγγλική κοινή ονομασία: Grooved razor shell
Κατάσταση: Σύγχρονο και απολιθωμένο είδος
IUCN: NE – Not Evaluated / Δεν έχει αξιολογηθεί
Τοποθεσία: Ακάκι, επαρχία Λευκωσίας, Κύπρος
Συλλέκτες: Γιώργος Κωνσταντίνου και Φανή Κωνσταντίνου
Πηγές
Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – Razor Shell - Solen marginatus fossils - Cyprus
World Register of Marine Species – Solen marginatus Pulteney, 1799
Geological Survey Department of Cyprus – Fossils
Geological Survey Department of Cyprus – Geological history of Cyprus
Doukilo et al. – Reproductive biology of Solen marginatus
Moura et al. (2026) – Reproductive Dynamics of the Razor Clam Solen marginatus
Razor shell (Solen marginatus) in situ
TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – AKAKI, NICOSIA DISTRICT, CYPRUS.
The fossils presented here were found by George Konstantinou and Fani Konstantinou at Akaki in Nicosia District. They belong to Solen marginatus Pulteney, 1799, a marine bivalve of the family Solenidae, commonly known as the Grooved razor shell. The species is accepted in modern taxonomy and remains part of the living fauna of the Mediterranean and eastern Atlantic.
Description
Solen marginatus has the characteristic very long, narrow shell of the razor clams. The two valves are approximately equal, thin and relatively fragile, with nearly parallel dorsal and ventral margins. The shell is generally smooth apart from fine growth lines, and living specimens possess a thin brownish periostracum. Maximum shell length can reach approximately 17 cm, although most individuals are smaller.
Its strongly elongated form is an adaptation for rapid vertical burrowing into soft sediment. Because the valves are comparatively thin, fossil specimens may be broken or distorted, making well-preserved shells especially useful for comparison with modern and fossil material.
Lifestyle and habitat
Solen marginatus is a highly specialised infaunal bivalve living buried in sand or muddy sand. It occupies a nearly vertical burrow and is able to move rapidly through the sediment using its powerful foot.
It occurs from the lower intertidal into the subtidal zone and is associated with soft bottoms, lagoons and estuarine environments. Some sources report occurrences to around 200 m depth, whereas other databases give a more usual range of approximately 5–35 m, reflecting differences among regional records and datasets.
The species is commonly associated with sheltered coastal habitats containing fine sand or muddy sand and can tolerate moderately reduced salinities in paralic and lagoonal environments.
Feeding
Like other Solenidae, Solen marginatus is a suspension feeder. The animal remains buried while its siphons connect it with the water above the sediment. Seawater is drawn through the body, and the gills retain plankton and fine suspended organic particles.
This feeding strategy allows the animal to remain protected within the substrate while maintaining continuous access to oxygenated water and suspended food.
Reproduction
Solen marginatus has separate sexes. Studies of living populations show a strongly seasonal reproductive cycle, although the exact timing varies among regions according to local environmental conditions.
A 2026 study from Ria Formosa in Portugal found gametogenesis beginning in November, ripe individuals mainly between February and May, and spawning concentrated between May and July. Water temperature had an important influence on reproductive activity.
Research from Morocco similarly recorded the main period of sexual activity during spring and summer, with gametogenesis developing through autumn and winter and peak maturation during spring.
Modern distribution
The species has a wide distribution in the eastern Atlantic and Mediterranean Sea. Records extend from European waters of the northeastern Atlantic southwards to northwestern Africa and throughout much of the Mediterranean.
No global IUCN assessment has been published for the species, and relevant databases list it as Not Evaluated (NE).
Fossil record
Solen marginatus is not only a living species. Its documented fossil record extends at least from the Miocene to the Recent. Fossil occurrences have been reported from the Miocene of Austria and Italy, the Pliocene of Italy, and the Pleistocene of Ireland, Morocco and the Netherlands.
This long stratigraphic range means that identification as S. marginatus alone cannot provide a precise geological age. Reliable dating requires the stratigraphic position and geological context of the individual fossil occurrence.
Geological context of Nicosia District
The wider Nicosia region contains an exceptionally rich marine fossil record. According to the Geological Survey Department of the Republic of Cyprus, the Nicosia Formation consists of marine sediments deposited approximately 5.33 to 2 million years ago, including marls, sandy marls, calcareous sandstones, sands and conglomerates.
Its Pliocene horizons are especially rich in macrofossils. Upper beds may contain dense accumulations of bivalves, gastropods, scaphopods, barnacles, echinoids and corals, and at some localities fossil material forms almost the entire sedimentary bed.
Some of these assemblages are interpreted by the Geological Survey Department as thanatocoenoses, formed following mass mortality events associated with progressive marine shallowing, salinity fluctuations and major freshwater influxes.
The fossils from Akaki
The Akaki material represents a marine bivalve specialised for life buried within soft sediment. The morphology and ecology of Solen marginatus are compatible with sandy or muddy shallow-marine environments.
Akaki lies within the broader Mesaoria geological region, where Neogene and Plio-Quaternary sediments containing abundant marine fossils are widespread. Without the exact stratigraphic position of these particular specimens, however, no specific age or individual stratigraphic bed is assigned solely on the basis of their locality.
The earlier Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou record likewise identifies the fossils as Solen marginatus and records photographs from Nicosia.
Classification
Kingdom: Animalia
Phylum: Mollusca
Class: Bivalvia
Family: Solenidae
Genus: Solen Linnaeus, 1758
Species: Solen marginatus Pulteney, 1799
English common name: Grooved razor shell
Status: Recent and fossil species
IUCN: NE – Not Evaluated
Locality: Akaki, Nicosia District, Cyprus
Collectors: George Konstantinou and Fani Konstantinou
Sources
Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – Razor Shell - Solen marginatus fossils - Cyprus
World Register of Marine Species – Solen marginatus Pulteney, 1799
Geological Survey Department of Cyprus – Fossils
Geological Survey Department of Cyprus – Geological history of Cyprus
Doukilo et al. – Seasonal changes in reproductive biology of Solen marginatus
Moura et al. (2026) – Reproductive Dynamics of the Razor Clam Solen marginatus
No comments:
Post a Comment