Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou: Dense-flowered orchid – Neotinea maculata (Desf.) Stearn – Syn. Orchis intacta Link

See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο.

LIST OF CYPRUS ORCHIDS - ΛΙΣΤΑ ΟΡΧΙΔΕΩΝ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ

Photos Akamas 25/3/2021 by George Konstantinou
Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου - Below in English

Η Flora of Cyprus – a dynamic checklist χρησιμοποιεί το όνομα Orchis intacta Link και καταγράφει το Neotinea maculata ως συνώνυμό του. Αντίθετα, το Kew δέχεται το Neotinea maculata και θεωρεί το Orchis intacta συνώνυμο.

Μία μικρή και διακριτική ορχιδέα

Η Neotinea maculata είναι μικρή χερσαία ορχιδέα με πυκνή ταξιανθία από πολυάριθμα, πολύ μικρά και συνήθως υπόλευκα άνθη. Παρά την κοινή ονομασία «πυκνανθής», δεν σχηματίζει μεγάλα ή θεαματικά άνθη. Η ονομασία αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο τα μικροσκοπικά άνθη συγκεντρώνονται πυκνά γύρω από τον άξονα της ταξιανθίας.

Είναι ιθαγενές αλλά όχι ενδημικό φυτό της Κύπρου. Η φυσική εξάπλωσή του περιλαμβάνει μεγάλο μέρος της Μεσογείου, τη Μακαρονησία, τη βορειοδυτική Ευρώπη και τη βόρεια Αφρική.

Η προέλευση των ονομάτων

Το όνομα Neotinea τιμά τον Ιταλό βοτανικό Vincenzo Tineo. Το πρόθεμα «neo-» χρησιμοποιήθηκε για τη διάκριση του έγκυρου ονόματος από το παλαιότερο Tinea, το οποίο δεν μπορούσε να χρησιμοποιηθεί νόμιμα για το γένος.

Το επίθετο maculata προέρχεται από τη λατινική λέξη maculatus, που σημαίνει «κηλιδωμένη». Αναφέρεται στις σκούρες καστανές ή πορφυρές κηλίδες που εμφανίζονται συχνά στα φύλλα. Ωστόσο, δεν είναι κηλιδωμένα όλα τα φυτά.

Το όνομα intacta σημαίνει «ακέραιη» ή «άθικτη» και συνδέεται με παλαιότερη μορφολογική ερμηνεία του άνθους.

Ταξινομική ιστορία

Ο René Louiche Desfontaines περιέγραψε το φυτό το 1799 ως Satyrium maculatum. Το όνομα αυτό αποτελεί το βασώνυμο, γεγονός που εξηγεί γιατί η συντομογραφία Desf. βρίσκεται μέσα σε παρένθεση.

Ο William Thomas Stearn μετέφερε αργότερα το είδος στο γένος Neotinea και δημιούργησε τον συνδυασμό Neotinea maculata (Desf.) Stearn.

Στο παρελθόν χρησιμοποιήθηκαν πολυάριθμα ονόματα, όπως Orchis intacta, Neotinea intacta, Aceras densiflorum και Satyrium densiflorum. Η πληθώρα συνωνύμων αντανακλά τις διαφορετικές αντιλήψεις για τα όρια των γενών της υποφυλής Orchidinae.

Μορφολογία

Η πυκνανθής νεοτίνεα είναι πολυετής κονδυλώδης γεώφυτη ορχιδέα, συνήθως ύψους περίπου 8–30 εκατοστών. Ο βλαστός είναι λεπτός, όρθιος και συχνά ελαφρώς ζιγκ-ζαγκ.

Τα φύλλα είναι λίγα, ωοειδή έως λογχοειδή και σχηματίζουν κυρίως βασική ροζέτα. Μπορεί να είναι ομοιόμορφα πράσινα ή να φέρουν πορφυροκαστανές κηλίδες. Μικρότερα φύλλα περιβάλλουν εν μέρει τον βλαστό.

Η ταξιανθία είναι κυλινδρική, κοντή και πυκνή. Μπορεί να περιλαμβάνει από δέκα μέχρι αρκετές δεκάδες πολύ μικρά άνθη, τα οποία συχνά μοιάζουν σαν να παραμένουν μισόκλειστα.

Τα μικροσκοπικά άνθη

Τα άνθη είναι πρασινόλευκα, κρεμ, υπόλευκα ή απαλά ρόδινα. Τα σέπαλα και τα πέταλα συγκλίνουν σχηματίζοντας μικρό κάλυμμα πάνω από τα αναπαραγωγικά όργανα.

Το χείλος είναι τρίλοβο. Οι πλευρικοί λοβοί είναι στενοί, ενώ ο μεσαίος είναι λίγο πλατύτερος και μπορεί να εμφανίζει μικρή εγκοπή στην κορυφή. Μερικά άνθη φέρουν λεπτές ρόδινες ή πορφυρές κηλίδες.

Το πλήκτρο είναι πολύ κοντό, σακοειδές και αμβλύ. Το μικρό μέγεθος και το περιορισμένο άνοιγμα των ανθέων συνδέονται με τον ιδιαίτερο μηχανισμό αναπαραγωγής του είδους.

Αυτογονιμοποίηση

Η Neotinea maculata είναι γνωστή για την έντονη αυτογαμία της. Η γύρη μπορεί να μεταφερθεί στο στίγμα μέσα στο ίδιο άνθος χωρίς να απαιτείται επίσκεψη εντόμου. Σε ορισμένες περιπτώσεις η διαδικασία αρχίζει πριν ανοίξει πλήρως το άνθος.

Η αυτογονιμοποίηση εξασφαλίζει παραγωγή σπόρων ακόμη και όταν οι επικονιαστές είναι σπάνιοι. Παράλληλα, όμως, περιορίζει τη γενετική ανταλλαγή μεταξύ διαφορετικών φυτών.

Επιστημονική μελέτη της οικολογίας και της γενετικής ποικιλότητας του είδους έδειξε υψηλά επίπεδα αυτογονιμοποίησης και διαφορές ανάμεσα στους κεντρικούς και περιφερειακούς πληθυσμούς της εξάπλωσής του.

Κόνδυλοι, σπόροι και μύκητες

Κάτω από το έδαφος σχηματίζονται σαρκώδεις κόνδυλοι που αποθηκεύουν θρεπτικές ουσίες. Κατά την ανάπτυξη σχηματίζεται νέος κόνδυλος, ο οποίος θα υποστηρίξει το φυτό την επόμενη περίοδο.

Οι καρποί είναι κάψες γεμάτες με χιλιάδες μικροσκοπικούς σπόρους. Οι σπόροι διασπείρονται με τον άνεμο αλλά δεν διαθέτουν επαρκή αποθέματα θρεπτικών ουσιών.

Για τη βλάστηση χρειάζονται συμβατούς μυκορριζικούς μύκητες. Για τον λόγο αυτό, η επιβίωση της ορχιδέας εξαρτάται από τη διατήρηση όχι μόνο του ορατού φυτού αλλά και του εδάφους και της υπόγειας μυκητιακής κοινότητας.

Βιότοπος στην Κύπρο

Στην Κύπρο απαντά σε φρυγανότοπους, χαμηλούς θαμνώνες, χορτώδεις και πετρώδεις θέσεις, ξέφωτα και ανοικτά πευκοδάση. Μπορεί να αναπτύσσεται σε ασβεστολιθικά αλλά και σε άλλα κατάλληλα, καλά στραγγιζόμενα εδάφη.

Η Flora of Cyprus δίνει υψομετρική εξάπλωση από 100 έως 1.525 μέτρα. Το μεγάλο αυτό εύρος δείχνει ότι το είδος μπορεί να εμφανίζεται από σχετικά χαμηλές περιοχές μέχρι ορεινούς βιότοπους.

Ανθοφορία στην Κύπρο

Σύμφωνα με τη Flora of Cyprus, ανθίζει από τον Μάρτιο μέχρι τον Απρίλιο. Η περίοδος μπορεί να μεταβάλλεται ανάλογα με το υψόμετρο, τη θερμοκρασία και τις βροχοπτώσεις κάθε χρονιάς.

Οι φωτογραφίες της ανάρτησης λήφθηκαν στον Ακάμα στις 25 Μαρτίου 2021 και στη Γεράσα.

Παγκόσμια εξάπλωση

Τα Plants of the World Online καταγράφουν το είδος στη Μακαρονησία, στη βορειοδυτική Ευρώπη, στη Μεσόγειο και στη βόρεια Αφρική. Η εξάπλωσή του περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τις Κανάριες Νήσους, τη Μαδέρα, την Ιβηρική Χερσόνησο, την Ιρλανδία, τη Γαλλία, την Ιταλία, την Ελλάδα, την Κύπρο, την Τουρκία, τον Λίβανο, τη Συρία και χώρες της βόρειας Αφρικής.

Η παρουσία του στην Ιρλανδία είναι ιδιαίτερα απομονωμένη από το κύριο μεσογειακό τμήμα της εξάπλωσής του. Το είδος θεωρείται εξαφανισμένο από τη Μεγάλη Βρετανία, σύμφωνα με το Kew.

Απειλές και προστασία

Το μικρό μέγεθος του φυτού το καθιστά ευάλωτο σε καταπάτηση, όργωμα, εκχέρσωση και πρόωρο καθαρισμό της βλάστησης. Η οικοπεδοποίηση, η διάνοιξη δρόμων και η χρήση ζιζανιοκτόνων μπορούν να καταστρέψουν ολόκληρες μικροθέσεις.

Η υπερβολική πύκνωση της βλάστησης μπορεί επίσης να περιορίσει το φως και να αυξήσει τον ανταγωνισμό. Αντίθετα, η έντονη ή ακατάλληλη βόσκηση μπορεί να καταστρέψει τους ανθοφόρους βλαστούς πριν παραχθούν σπόροι.

Η φωτογράφιση πρέπει να γίνεται χωρίς καταπάτηση και χωρίς αφαίρεση της γύρω βλάστησης. Τα μικρά φυτά είναι πολύ εύκολο να περάσουν απαρατήρητα.

Μια ορχιδέα που κρύβεται σε κοινή θέα

Η Neotinea maculata δεν διαθέτει μεγάλα ή ζωηρόχρωμα άνθη, αλλά παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον λόγω της πυκνής ταξιανθίας, της αυτογονιμοποίησης και της ασυνήθιστης γεωγραφικής εξάπλωσής της.

Η διακριτική εμφάνισή της δείχνει ότι η αξία μιας άγριας ορχιδέας δεν εξαρτάται από το μέγεθος ή την εντυπωσιακότητα των ανθέων της.

Φωτογραφίες

Ακάμας, Κύπρος, 25 Μαρτίου 2021 – Γιώργος Κωνσταντίνου
Γεράσα, Κύπρος – Γιώργος Κωνσταντίνου

Ταξινόμηση

Βασίλειο: Plantae
Συνομοταξία: Streptophyta
Ομοταξία: Equisetopsida
Υφομοταξία: Magnoliidae
Τάξη: Asparagales
Οικογένεια: Orchidaceae
Υποοικογένεια: Orchidoideae
Φυλή: Orchideae
Υποφυλή: Orchidinae
Γένος: Neotinea Rchb.f.
Είδος: Neotinea maculata (Desf.) Stearn
Βασώνυμο: Satyrium maculatum Desf.
Συνώνυμο: Orchis intacta Link
Κατάσταση στην Κύπρο: Ιθαγενές – Μη ενδημικό
Υψομετρική εξάπλωση στην Κύπρο: 100–1.525 μέτρα
Περίοδος ανθοφορίας στην Κύπρο: Μάρτιος–Απρίλιος
Αγγλική κοινή ονομασία: Dense-flowered orchid
Ελληνική απόδοση: Πυκνανθής νεοτίνεα

Πηγές

Flora of Cyprus – Orchis intacta

Flora of Cyprus – Συνωνυμία του Orchis intacta

Plants of the World Online – Neotinea maculata

Duffy et al. – Ecology and genetic diversity of the dense-flowered orchid

Η αρχική φωτογραφική ανάρτηση στο Biodiversity of Cyprus
Photos (Gerasa) Γεράσα 7/4/2019 by George Konstantinou
Dense-flowered orchid – Neotinea maculata (Desf.) Stearn – Cyprus

Syn. Orchis intacta Link

Text: George Konstantinou

Flora of Cyprus – a dynamic checklist uses Orchis intacta Link and lists Neotinea maculata as its synonym. Kew accepts Neotinea maculata and treats Orchis intacta as a synonym.

A small and inconspicuous orchid

Neotinea maculata is a small terrestrial orchid with a dense inflorescence of numerous tiny, generally whitish flowers. The common name refers to the tightly clustered flowers rather than to large or spectacular blooms.

It is indigenous but not endemic to Cyprus. Its natural range includes much of the Mediterranean, Macaronesia, northwestern Europe and North Africa.

Origin of the names

The genus Neotinea honours the Italian botanist Vincenzo Tineo. The epithet maculata means “spotted” and refers to the dark brown or purple markings often present on the leaves, although unspotted plants also occur.

Taxonomic history

René Louiche Desfontaines originally described it as Satyrium maculatum in 1799. William Thomas Stearn later transferred it to Neotinea, creating the combination Neotinea maculata.

Numerous names have been used in the past, including Orchis intacta, Neotinea intacta, Aceras densiflorum and Satyrium densiflorum.

Morphology

It is a perennial tuberous geophyte, generally 8–30 centimetres tall. The stem is slender, upright and sometimes slightly zig-zag.

The few ovate to lanceolate leaves mainly form a basal rosette and may be green or marked with purple-brown spots.

The inflorescence is short, cylindrical and dense, bearing ten to several dozen tiny flowers that often appear permanently half-closed.

The tiny flowers

The flowers are greenish-white, cream, whitish or pale pink. The sepals and petals converge to form a small hood.

The labellum is three-lobed, with narrow lateral lobes and a slightly broader central lobe that may be shallowly notched. The spur is extremely short, blunt and sac-like.

Self-pollination

Neotinea maculata is strongly autogamous. Pollen may reach the stigma within the same flower without an insect visit, sometimes before the flower opens fully.

Self-pollination ensures seed production when pollinators are scarce, although it also limits genetic exchange between plants.

Tubers, seeds and fungi

The underground tubers store nutrients. The capsules contain thousands of microscopic, wind-dispersed seeds with no adequate nutrient reserves.

Germination requires compatible mycorrhizal fungi. Conservation therefore depends on the soil and its fungal community as well as on the visible plants.

Habitat in Cyprus

In Cyprus, it occurs in phrygana, low scrub, grassy and rocky places, clearings and open pine woodland.

Flora of Cyprus records it from elevations of 100–1,525 metres, demonstrating its occurrence from relatively low areas to mountain habitats.

Flowering in Cyprus

It flowers from March to April in Cyprus. The exact timing varies according to altitude, temperature and rainfall.

The photographs were taken at Akamas on 25 March 2021 and at Gerasa.

Global distribution

Plants of the World Online record it from Macaronesia, northwestern Europe, the Mediterranean and North Africa. Its distribution includes Cyprus, Greece, Turkey, Ireland, France, Italy, the Iberian Peninsula, the Levant and North Africa. Kew records it as extinct in Great Britain.

Threats and protection

Its small size makes it vulnerable to trampling, ploughing, clearance and premature cutting. Development, road construction and herbicide use may destroy entire micro-localities.

Photography should be undertaken without trampling or removing surrounding vegetation because the plants are easily overlooked.

An orchid hidden in plain sight

Neotinea maculata lacks large or brightly coloured flowers but is remarkable for its dense inflorescence, self-pollination and unusual geographical distribution.

Its discreet appearance demonstrates that the value of a wild orchid does not depend on the size or brilliance of its flowers.

Photographs

Akamas, Cyprus, 25 March 2021 – George Konstantinou
Gerasa, Cyprus – George Konstantinou

Classification

Kingdom: Plantae
Phylum: Streptophyta
Class: Equisetopsida
Subclass: Magnoliidae
Order: Asparagales
Family: Orchidaceae
Subfamily: Orchidoideae
Tribe: Orchideae
Subtribe: Orchidinae
Genus: Neotinea Rchb.f.
Species: Neotinea maculata (Desf.) Stearn
Basionym: Satyrium maculatum Desf.
Synonym: Orchis intacta Link
Status in Cyprus: Indigenous – Not endemic
Altitudinal range in Cyprus: 100–1,525 metres
Flowering period in Cyprus: March–April
English common name: Dense-flowered orchid

Sources