Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou: Bornmueller’s bee orchid, Bornmueller’s Ophrys – Ophrys bornmuelleri M.Schulze subsp. bornmuelleri – Syn. Ophrys aphrodite Devillers & Devillers-Tersch.

Altitudinal range - 0–925 mF

Flowering Period - Feb–AprPhotos Agios Ilarionas 2/4/2023 by George Konstantinou
Below in English
Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου

Μία εντυπωσιακή οφρύς της ανατολικής Μεσογείου

Η Ophrys bornmuelleri subsp. bornmuelleri είναι μία από τις πιο εντυπωσιακές άγριες ορχιδέες της Κύπρου. Ανήκει σε μια ταξινομικά πολύπλοκη ομάδα οφρύων με μεγάλα, σκουρόχρωμα και έντονα διακοσμημένα άνθη.

Στην Κύπρο είναι ιθαγενές και, σύμφωνα με τη Flora of Cyprus – a dynamic checklist, σχεδόν ενδημικό taxon, με παρουσία επίσης στην Ανατολία. Τα Plants of the World Online ακολουθούν ευρύτερη αντίληψη της εξάπλωσής του και αναφέρουν το υποείδος από την ανατολική Μεσόγειο μέχρι το βόρειο Ιράκ.

Η διαφορά αυτή οφείλεται εν μέρει στον τρόπο με τον οποίο οι διάφορες πηγές οριοθετούν και συνενώνουν συγγενικούς πληθυσμούς. Για την παρουσίασή του στο πλαίσιο της κυπριακής χλωρίδας μπορεί να χρησιμοποιείται ο χαρακτηρισμός «σχεδόν ενδημικό της Κύπρου», με διευκρίνιση ότι το Kew εφαρμόζει ευρύτερη ταξινομική και γεωγραφική έννοια.

Η προέλευση του ονόματος

Το όνομα Ophrys προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη «ὀφρύς», δηλαδή φρύδι. Η ονομασία συνδέεται με το τριχωτό, βελούδινο περιθώριο του χείλους πολλών ειδών του γένους.

Το επίθετο bornmuelleri τιμά τον Γερμανό βοτανικό Joseph Friedrich Nicolaus Bornmüller, ο οποίος έζησε από το 1862 μέχρι το 1948 και πραγματοποίησε σημαντικές βοτανικές έρευνες στη νοτιοανατολική Ευρώπη και στη δυτική Ασία.

Το όνομα Ophrys aphrodite, το οποίο προτάθηκε το 2012, παραπέμπει στην Αφροδίτη, τη θεά που συνδέεται ιδιαίτερα με την Κύπρο. Η ονομασία αυτή δεν γίνεται σήμερα αποδεκτή ως ξεχωριστό είδος από τα Plants of the World Online, αλλά περιλαμβάνεται στα συνώνυμα της Ophrys bornmuelleri subsp. bornmuelleri.

Ταξινομική ιστορία

Η Ophrys bornmuelleri περιγράφηκε από τον M.Schulze το 1899. Στη συνέχεια αντιμετωπίστηκε από διαφορετικούς συγγραφείς ως αυτοτελές είδος ή ως υποείδος συγγενικών ειδών, ιδιαίτερα των Ophrys fuciflora και Ophrys holosericea.

Τα Plants of the World Online δέχονται σήμερα το είδος Ophrys bornmuelleri και αναγνωρίζουν τέσσερα υποείδη. Ένα από αυτά είναι το τυπικό υποείδος Ophrys bornmuelleri subsp. bornmuelleri.

Όταν το υποείδος επαναλαμβάνει το επίθετο του είδους, δεν προστίθεται νέος συγγραφέας μετά το υποειδικό όνομα. Γι’ αυτό η σωστή γραφή είναι Ophrys bornmuelleri M.Schulze subsp. bornmuelleri.

Το Ophrys aphrodite Devillers & Devillers-Tersch., το οποίο δημοσιεύθηκε το 2012, θεωρείται από το Kew ετερότυπο συνώνυμο του τυπικού υποείδους.

Μορφολογία

Πρόκειται για πολυετή, χερσαία και κονδυλώδη ορχιδέα. Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού το υπέργειο τμήμα ξηραίνεται, ενώ το φυτό επιβιώνει κάτω από το έδαφος με τη βοήθεια των κονδύλων του.

Τα φύλλα σχηματίζουν βασική ροζέτα και είναι απλά, ακέραια, ωοειδή έως λογχοειδή, πράσινα ή ελαφρώς γλαυκά. Ο ανθοφόρος βλαστός είναι όρθιος και φέρει συνήθως λίγα έως αρκετά άνθη σε σχετικά χαλαρή ταξιανθία.

Τα σέπαλα μπορεί να είναι πράσινα, πρασινόλευκα, υπόλευκα ή ρόδινα. Τα πέταλα είναι μικρότερα και μπορεί να έχουν παρόμοιο ή σκουρότερο χρωματισμό.

Το χαρακτηριστικό χείλος

Το χείλος είναι μεγάλο, πλατύ, καστανό έως πολύ σκούρο καστανό και καλύπτεται εν μέρει από πυκνή βελούδινη τριχοφυΐα. Είναι συνήθως τρίλοβο, με εμφανείς πλευρικές προεξοχές.

Στο κέντρο βρίσκεται ο θυρεός, μια λεία και γυαλιστερή περιοχή με ανοιχτόχρωμες γραμμές ή περισσότερο σύνθετα σχέδια. Η μορφή και ο χρωματισμός του θυρεού παρουσιάζουν σημαντική φυσική μεταβλητότητα.

Στην κορυφή του χείλους υπάρχει χαρακτηριστικό εξάρτημα, το οποίο μπορεί να είναι κιτρινωπό ή πρασινωπό και συχνά στρέφεται προς τα πάνω. Το μέγεθος και η θέση του αποτελούν χρήσιμα γνωρίσματα, αλλά δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνα τους για την αναγνώριση.

Δυσκολίες στην αναγνώριση

Η διάκριση από το Ophrys bornmuelleri subsp. grandiflora και άλλες συγγενικές οφρύες της Κύπρου χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή. Τα φυτά εμφανίζουν μεταβλητότητα στο μέγεθος του άνθους, στο σχήμα του χείλους, στον θυρεό και στον χρωματισμό των σεπάλων.

Για ασφαλέστερη αναγνώριση πρέπει να φωτογραφίζονται ολόκληρο το φυτό, η ταξιανθία, η εμπρόσθια και πλάγια όψη αρκετών ανθέων, η βασική ροζέτα και ο βιότοπος.

Η πιθανότητα φυσικού υβριδισμού με άλλες οφρύες μπορεί να δημιουργήσει φυτά με ενδιάμεσα χαρακτηριστικά. Επομένως, μία μόνο κοντινή φωτογραφία δεν είναι πάντοτε επαρκής.

Σεξουαλική εξαπάτηση και επικονίαση

Όπως και οι άλλες ορχιδέες του γένους Ophrys, χρησιμοποιεί σεξουαλική εξαπάτηση για την επικονίασή της. Τα άνθη δεν προσφέρουν νέκταρ αλλά μιμούνται οπτικά, απτικά και χημικά θηλυκά έντομα.

Το χείλος προσομοιάζει στο σώμα θηλυκού εντόμου, ενώ το άνθος παράγει πτητικές ουσίες που μοιάζουν με σεξουαλικά φερομονικά σήματα. Το αρσενικό προσεγγίζει και επιχειρεί να ζευγαρώσει με το άνθος, συμπεριφορά γνωστή ως ψευδοσυνουσία.

Κατά την επαφή, τα γυρεομάγματα προσκολλώνται στο σώμα του εντόμου και μπορεί να μεταφερθούν στο στίγμα άλλου άνθους.

Δεν πρέπει να αποδοθεί συγκεκριμένο είδος επικονιαστή στους κυπριακούς πληθυσμούς χωρίς άμεση δημοσιευμένη τεκμηρίωση, ιδιαίτερα επειδή διαφορετικές ταξινομικές πηγές οριοθετούν με διαφορετικό τρόπο το σύμπλεγμα της Ophrys bornmuelleri.

Βιότοπος στην Κύπρο

Στην Κύπρο αναπτύσσεται σε φρυγανότοπους, ανοικτούς θαμνώνες, χορτώδεις θέσεις, βραχώδεις πλαγιές, παρυφές καλλιεργειών και ανοίγματα δασών. Προτιμά θέσεις με αρκετό φως και καλά στραγγιζόμενο έδαφος.

Η αρχική ανάρτηση δίνει υψομετρική εξάπλωση από τη στάθμη της θάλασσας μέχρι περίπου τα 925 μέτρα. Το εύρος αυτό δείχνει ότι το υποείδος μπορεί να εμφανίζεται τόσο σε χαμηλές παράκτιες και ημιορεινές περιοχές όσο και σε υψηλότερες θέσεις.

Ανθοφορία

Σύμφωνα με τη Flora of Cyprus, ανθίζει από τον Φεβρουάριο μέχρι τον Απρίλιο. Η ακριβής περίοδος επηρεάζεται από το υψόμετρο, την έκθεση, τις βροχοπτώσεις και τις θερμοκρασίες κάθε χρονιάς.

Οι φωτογραφίες της ανάρτησης λήφθηκαν στο Σούνι στις 25 Μαρτίου 2021 και στον Άγιο Ιλαρίωνα στις 2 Απριλίου 2023. Και οι δύο ημερομηνίες βρίσκονται μέσα στην τεκμηριωμένη περίοδο ανθοφορίας.

Εξάπλωση και σχεδόν ενδημικός χαρακτήρας

Η Flora of Cyprus χαρακτηρίζει το υποείδος ιθαγενές και σχεδόν ενδημικό της Κύπρου, αναφέροντας παρουσία και στην Ανατολία.

Τα Plants of the World Online δίνουν ευρύτερη εξάπλωση, από την ανατολική Μεσόγειο μέχρι το βόρειο Ιράκ. Αναφέρουν την Κύπρο, τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου, την Ελλάδα, την Κρήτη, την Τουρκία, τον Λίβανο, τη Συρία, την Παλαιστίνη και το Ιράκ.

Η απόκλιση δείχνει πόσο σημαντικό είναι να δηλώνεται η ταξινομική πηγή. Για το κυπριακό ιστολόγιο μπορεί να διατηρηθεί ο χαρακτηρισμός «σχεδόν ενδημικό σύμφωνα με τη Flora of Cyprus», χωρίς να παρουσιάζεται ως αδιαμφισβήτητο παγκόσμιο δεδομένο.

Κόνδυλοι, σπόροι και μύκητες

Κατά την περίοδο ανάπτυξης σχηματίζεται ένας νέος υπόγειος κόνδυλος, ο οποίος θα στηρίξει το φυτό την επόμενη χρονιά. Μετά την καρποφορία το υπέργειο τμήμα ξηραίνεται και το φυτό παραμένει υπόγειο κατά το καλοκαίρι.

Οι κάψες περιέχουν χιλιάδες μικροσκοπικούς σπόρους χωρίς επαρκή αποθέματα θρεπτικών ουσιών. Για να βλαστήσουν χρειάζονται συμβατούς μυκορριζικούς μύκητες μέσα στο έδαφος.

Η εξάρτηση αυτή εξηγεί γιατί οι άγριες οφρύες δεν πρέπει να ξεριζώνονται ή να μεταφυτεύονται. Η απομάκρυνσή τους διακόπτει τις εξειδικευμένες υπόγειες σχέσεις από τις οποίες εξαρτώνται.

Απειλές και προστασία

Οι κυριότερες απειλές περιλαμβάνουν την καταστροφή ή αλλοίωση των οικοτόπων, την οικοπεδοποίηση, τη διάνοιξη δρόμων, το όργωμα, τη χρήση ζιζανιοκτόνων, την πρόωρη κοπή της βλάστησης και τη συλλογή φυτών.

Η φωτογράφιση πρέπει να γίνεται χωρίς καταπάτηση, άγγιγμα ή αφαίρεση της γύρω βλάστησης. Γύρω από ένα ανθοφόρο φυτό μπορεί να υπάρχουν μικρές ροζέτες ή μη ανθοφόρα άτομα που δεν διακρίνονται εύκολα.

Η διατήρηση του φυτού απαιτεί προστασία ολόκληρου του μικροοικοτόπου, του εδάφους, των μυκορριζικών μυκήτων και των κατάλληλων επικονιαστών.

Φωτογραφίες

Σούνι, Κύπρος, 25 Μαρτίου 2021 – Γιώργος Κωνσταντίνου
Άγιος Ιλαρίωνας, Κύπρος, 2 Απριλίου 2023 – Γιώργος Κωνσταντίνου

Ταξινόμηση

Βασίλειο: Plantae
Συνομοταξία: Streptophyta
Ομοταξία: Equisetopsida
Υφομοταξία: Magnoliidae
Τάξη: Asparagales
Οικογένεια: Orchidaceae
Υποοικογένεια: Orchidoideae
Φυλή: Orchideae
Υποφυλή: Orchidinae
Γένος: Ophrys L.
Είδος: Ophrys bornmuelleri M.Schulze
Υποείδος: Ophrys bornmuelleri subsp. bornmuelleri
Ετερότυπο συνώνυμο: Ophrys aphrodite Devillers & Devillers-Tersch.
Κατάσταση στην Κύπρο: Ιθαγενές – Σχεδόν ενδημικό σύμφωνα με τη Flora of Cyprus
Υψομετρική εξάπλωση στην Κύπρο: 0–925 μέτρα
Περίοδος ανθοφορίας: Φεβρουάριος–Απρίλιος
Αγγλικές κοινές ονομασίες: Bornmueller’s Ophrys – Bornmueller’s bee orchid
Ελληνική απόδοση: Οφρύς του Bornmüller

Πηγές

Flora of Cyprus – Ophrys bornmuelleri subsp. bornmuelleri

Flora of Cyprus – Συνωνυμία του taxon

Plants of the World Online – Ophrys bornmuelleri subsp. bornmuelleri

Plants of the World Online – Ophrys bornmuelleri

Pahl & Qumsiyeh (2021), Orchids of the Occupied Palestinian Territories

Η αρχική φωτογραφική ανάρτηση στο Biodiversity of Cyprus

Photos Souni 25/3/2021 by George Konstantinou

Bornmueller’s Ophrys – Ophrys bornmuelleri M.Schulze subsp. bornmuelleri – CyprusSyn. Ophrys aphrodite Devillers & Devillers-Tersch.

Text: George Konstantinou

A spectacular bee orchid of the eastern Mediterranean

Ophrys bornmuelleri subsp. bornmuelleri is one of the most impressive wild orchids of Cyprus. It belongs to a taxonomically complex group of bee orchids with large, dark and intricately patterned flowers.

In Cyprus, it is indigenous and, according to Flora of Cyprus – a dynamic checklist, near-endemic, also occurring in Anatolia. Plants of the World Online follow a broader distributional treatment and record it from the eastern Mediterranean to northern Iraq.

This difference partly reflects how different authorities delimit and unite related populations. In the context of the Cypriot flora, it may be described as “near-endemic to Cyprus”, with the clarification that Kew applies a broader taxonomic and geographical concept.

The origin of the name

The name Ophrys comes from the Ancient Greek word “ὀφρύς”, meaning eyebrow. It is associated with the hairy, velvety margin of the labellum in many members of the genus.

The epithet bornmuelleri honours the German botanist Joseph Friedrich Nicolaus Bornmüller, who lived from 1862 to 1948 and undertook important botanical research in southeastern Europe and western Asia.

The name Ophrys aphrodite, proposed in 2012, refers to Aphrodite, the goddess particularly associated with Cyprus. Plants of the World Online do not currently accept it as a separate species but include it among the synonyms of Ophrys bornmuelleri subsp. bornmuelleri.

Taxonomic history

Ophrys bornmuelleri was described by M.Schulze in 1899. Different authors subsequently treated it as a separate species or as a subspecies of related species, particularly Ophrys fuciflora and Ophrys holosericea.

Plants of the World Online currently accept Ophrys bornmuelleri as a species with four subspecies, including the typical Ophrys bornmuelleri subsp. bornmuelleri.

When a subspecies repeats the specific epithet, no additional author is placed after the subspecific name. The correct form is therefore Ophrys bornmuelleri M.Schulze subsp. bornmuelleri.

Ophrys aphrodite Devillers & Devillers-Tersch., published in 2012, is treated by Kew as a heterotypic synonym of the typical subspecies.

Morphology

It is a perennial, terrestrial and tuberous orchid. Its above-ground parts dry out during summer, while the plant survives below the ground through its tubers.

The leaves form a basal rosette and are simple, entire, ovate to lanceolate, green or slightly glaucous. The flowering stem is upright and generally bears a few to several flowers in a relatively lax inflorescence.

The sepals may be green, greenish-white, whitish or pink. The petals are smaller and may display a similar or darker colour.

The characteristic labellum

The labellum is large, broad, brown to very dark brown and partly covered with dense velvety hairs. It is generally three-lobed, with conspicuous lateral protuberances.

The speculum is situated at its centre and consists of a smooth, glossy area with pale lines or more complex patterns. Its form and colour display substantial natural variation.

A distinctive appendage occurs at the apex of the labellum. It may be yellowish or greenish and is frequently directed upwards. Its size and position are useful features but should not be used alone for identification.

Identification difficulties

Distinguishing it from Ophrys bornmuelleri subsp. grandiflora and other related Cypriot bee orchids requires particular care. Plants vary in flower size, labellum shape, speculum and sepal colour.

Reliable identification should use photographs of the entire plant, inflorescence, front and side views of several flowers, basal rosette and habitat.

Natural hybridization with other bee orchids may produce plants with intermediate characteristics. A single close-up photograph is therefore not always sufficient.

Sexual deception and pollination

Like other orchids of the genus Ophrys, it employs sexual deception. Its flowers offer no nectar but visually, chemically and tactilely imitate female insects.

The labellum resembles a female insect’s body, while the flower produces volatile compounds similar to sexual pheromone signals. A male approaches and attempts to mate with the flower, a behaviour known as pseudocopulation.

During contact, the pollinia become attached to the insect and may be transferred to the stigma of another flower.

No particular pollinator species should be assigned to the Cypriot populations without direct published evidence, especially because different authorities delimit the Ophrys bornmuelleri complex differently.

Habitat in Cyprus

In Cyprus, it grows in phrygana, open scrubland, grassy places, rocky slopes, field margins and woodland openings. It prefers well-lit localities with well-drained soil.

The original post gives an altitudinal range from sea level to approximately 925 metres. It may therefore occur in coastal lowlands, hilly areas and higher localities.

Flowering

According to Flora of Cyprus, it flowers from February to April. The precise period is influenced by altitude, exposure, rainfall and the temperatures of each year.

The photographs were taken at Souni on 25 March 2021 and at Saint Hilarion on 2 April 2023. Both dates fall within its documented flowering period.

Distribution and near-endemic status

Flora of Cyprus classifies the subspecies as indigenous and near-endemic to Cyprus, also occurring in Anatolia.

Plants of the World Online provide a broader distribution extending from the eastern Mediterranean to northern Iraq, including Cyprus, the East Aegean Islands, Greece, Crete, Turkey, Lebanon, Syria, Palestine and Iraq.

This difference demonstrates the importance of naming the taxonomic source. The description “near-endemic according to Flora of Cyprus” may be retained without presenting it as an undisputed global conclusion.

Tubers, seeds and fungi

A new underground tuber develops during the growing season and supports the plant in the following year. After fruiting, the above-ground parts dry out and the plant remains underground during summer.

The capsules contain thousands of microscopic seeds lacking adequate nutrient reserves. They require compatible mycorrhizal fungi in the soil to germinate.

This dependence explains why wild bee orchids should never be uprooted or transplanted. Their removal disrupts the specialized underground relationships upon which they depend.

Threats and protection

The main threats include habitat destruction or alteration, development, road construction, ploughing, herbicide use, premature vegetation clearance and plant collection.

Photography should be carried out without trampling, touching the plants or removing surrounding vegetation. Small rosettes or non-flowering individuals may be present around a flowering plant but remain difficult to detect.

Conservation requires protection of the entire microhabitat, soil, mycorrhizal fungi and suitable pollinators.

Photographs

Souni, Cyprus, 25 March 2021 – George Konstantinou
Saint Hilarion, Cyprus, 2 April 2023 – George Konstantinou

Classification

Kingdom: Plantae
Phylum: Streptophyta
Class: Equisetopsida
Subclass: Magnoliidae
Order: Asparagales
Family: Orchidaceae
Subfamily: Orchidoideae
Tribe: Orchideae
Subtribe: Orchidinae
Genus: Ophrys L.
Species: Ophrys bornmuelleri M.Schulze
Subspecies: Ophrys bornmuelleri subsp. bornmuelleri
Heterotypic synonym: Ophrys aphrodite Devillers & Devillers-Tersch.
Status in Cyprus: Indigenous – Near-endemic according to Flora of Cyprus
Altitudinal range in Cyprus: 0–925 metres
Flowering period: February–April
English common names: Bornmueller’s Ophrys – Bornmueller’s bee orchid

Sources

Flora of Cyprus – Ophrys bornmuelleri subsp. bornmuelleri

Flora of Cyprus – Synonymy of the taxon

Plants of the World Online – Ophrys bornmuelleri subsp. bornmuelleri

Plants of the World Online – Ophrys bornmuelleri

Pahl & Qumsiyeh (2021), Orchids of the Occupied Palestinian Territories

Original photographic post on Biodiversity of Cyprus