Black stream glider, Indigo Dropwing - (Trithemis festiva) Rambur, 1842 - Μπλε οβελίσκη, Μαύρη λιβελούλα των ρυακιών - Cyprus

See also 

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο.

List of Odonata of Cyprus - (Dragonflies and Damselflies of Cyprus)

Photo at Orkonta by George Konstantinou

Below in English

Μαύρη λιβελούλα των ρυακιών – Trithemis festiva (Rambur, 1842)

Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου

Η εντυπωσιακή μπλε λιβελούλα των κυπριακών ρυακιών

Η Trithemis festiva είναι μια μεσαίου μεγέθους λιβελούλα της οικογένειας Libellulidae, γνωστή στα αγγλικά ως Black Stream Glider και Indigo Dropwing. Στην Κύπρο χρησιμοποιείται επίσης η ελληνική κοινή ονομασία μπλε οβελίσκη.

Το ώριμο αρσενικό ξεχωρίζει για τον βαθύ κυανό, ιώδη ή σχεδόν μαύρο χρωματισμό του. Παρατηρείται συνήθως καθισμένο πάνω σε πέτρες, κλαδιά και χαμηλή βλάστηση κοντά σε ρυάκια και μικρούς ποταμούς.

Το θηλυκό είναι εντελώς διαφορετικό. Έχει κιτρινοπράσινο έως ελαιοκαστανό χρωματισμό, με έντονες μαύρες γραμμές κατά μήκος του θώρακα και της κοιλιάς.

Η Trithemis festiva έχει τεράστια γεωγραφική εξάπλωση στην Ασία, αλλά στην Ευρώπη βρίσκεται στο δυτικό όριο της κατανομής της. Σύμφωνα με την ευρωπαϊκή αξιολόγηση της IUCN, οι μόνιμοι ευρωπαϊκοί πληθυσμοί της περιορίζονται κυρίως στην Κύπρο και στη Ρόδο.

Η επιστημονική ονομασία

Το είδος περιγράφηκε το 1842 από τον Γάλλο εντομολόγο Jules Pierre Rambur με την ονομασία Libellula festiva.

Αργότερα μεταφέρθηκε στο γένος Trithemis. Επειδή η σημερινή ταξινομική τοποθέτηση είναι διαφορετική από την αρχική, το όνομα του Rambur και το έτος περιγραφής γράφονται μέσα σε παρένθεση:

Trithemis festiva (Rambur, 1842).

Στην παλαιότερη βιβλιογραφία εμφανίζονται επίσης οι ονομασίες Libellula infernalis Brauer, 1865 και Trithemis prosperina Selys, 1878, οι οποίες θεωρούνται συνώνυμα.

Οι λιβελούλες και οι ανισόπτερες

Η Trithemis festiva ανήκει στην τάξη Odonata και στην υφομοταξία Anisoptera, στην οποία περιλαμβάνονται οι τυπικές λιβελούλες.

Οι ανισόπτερες διακρίνονται από τις λεπτότερες ζυγόπτερες, γνωστές στα αγγλικά ως damselflies, από ορισμένα βασικά χαρακτηριστικά:

• διαθέτουν ισχυρότερο και συνήθως πλατύτερο σώμα,
• οι οπίσθιες πτέρυγες είναι πλατύτερες στη βάση από τις πρόσθιες,
• τα σύνθετα μάτια είναι πολύ μεγάλα και συχνά εφάπτονται ή πλησιάζουν στην κορυφή του κεφαλιού,
• κατά την ανάπαυση οι πτέρυγες παραμένουν συνήθως ανοιχτές,
• οι υδρόβιες προνύμφες δεν φέρουν τα τρία εξωτερικά ουραία βράγχια των ζυγοπτέρων.

Η ισχυρή κατασκευή των πτερύγων επιτρέπει στις λιβελούλες να πετούν γρήγορα, να αιωρούνται για λίγο, να αλλάζουν απότομα κατεύθυνση και να συλλαμβάνουν έντομα στον αέρα.

Μέγεθος και γενική μορφολογία

Το συνολικό μήκος της Trithemis festiva είναι συνήθως περίπου 35–41 χιλιοστά. Η κοιλιά είναι λεπτή, επιμήκης και αποτελεί το μεγαλύτερο μέρος του σώματος.

Το κεφάλι φέρει δύο πολύ μεγάλα σύνθετα μάτια. Κάθε μάτι αποτελείται από χιλιάδες επιμέρους οπτικές μονάδες, προσφέροντας εξαιρετικά ευρύ οπτικό πεδίο και μεγάλη ικανότητα ανίχνευσης της κίνησης.

Ανάμεσα στα σύνθετα μάτια υπάρχουν τρία μικρά απλά μάτια, τα οφθαλμίδια, τα οποία αντιλαμβάνονται κυρίως μεταβολές στην ένταση του φωτός και βοηθούν στον προσανατολισμό κατά την πτήση.

Ο θώρακας είναι ισχυρός και περιέχει τους μεγάλους μύες που κινούν τις τέσσερις πτέρυγες. Τα έξι πόδια είναι προσανατολισμένα προς τα εμπρός και σχηματίζουν ένα είδος καλαθιού με το οποίο η λιβελούλα συλλαμβάνει ιπτάμενα θηράματα.

Οι πτέρυγες

Η Trithemis festiva διαθέτει δύο ζεύγη διαφανών μεμβρανωδών πτερύγων με πυκνό δίκτυο νευρώσεων.

Οι νευρώσεις προσφέρουν μηχανική στήριξη χωρίς να αυξάνουν σημαντικά το βάρος. Επιτρέπουν επίσης στην πτέρυγα να παραμορφώνεται ελεγχόμενα κατά την πτήση.

Κοντά στο εξωτερικό άκρο κάθε πτέρυγας υπάρχει ένα σκούρο επιμήκες πτερόστιγμα. Η ενισχυμένη αυτή περιοχή συμβάλλει στη σταθεροποίηση της πτέρυγας και στον περιορισμό ανεπιθύμητων ταλαντώσεων.

Στη βάση των οπίσθιων πτερύγων μπορεί να υπάρχει μικρή σκοτεινή ή καστανή περιοχή. Οι πτέρυγες διατηρούνται συνήθως ανοιχτές όταν το έντομο κάθεται.

Τα είδη του γένους Trithemis ονομάζονται στα αγγλικά dropwings, επειδή συχνά κρατούν τις πτέρυγες ελαφρώς χαμηλωμένες και στραμμένες προς τα εμπρός κατά την ανάπαυση.

Το ώριμο αρσενικό

Το ώριμο αρσενικό έχει εξαιρετικά χαρακτηριστική εμφάνιση.

Ο θώρακας και μεγάλο μέρος της κοιλιάς καλύπτονται από λεπτή κηρώδη επίστρωση, η οποία ονομάζεται επάνθηση ή pruinescence. Η επίστρωση διαχέει το φως και δημιουργεί βαθύ κυανό, ιώδες ή μαυρογάλαζο χρωματισμό.

Ο υποκείμενος εξωσκελετός είναι πιο σκούρος, αλλά η επάνθηση κάνει το ζώο να φαίνεται μπλε ή λουλακί. Η ένταση του χρώματος μεταβάλλεται ανάλογα με την ηλικία, τον φωτισμό και τη γωνία παρατήρησης.

Τα μάτια είναι σκούρα καστανά ή ιώδη στην επάνω πλευρά και περισσότερο γκριζογάλαζα χαμηλότερα. Τα πόδια είναι μαύρα και οι πτέρυγες κυρίως διαφανείς.

Τα ηλικιωμένα αρσενικά μπορεί να παρουσιάζουν φθορά στις πτέρυγες ή ανομοιόμορφη επάνθηση, ιδιαίτερα σε σημεία όπου το σώμα έχει τριφτεί πάνω σε βλάστηση ή πέτρες.

Το ανώριμο αρσενικό

Το νεοεμφανισμένο αρσενικό δεν αποκτά αμέσως τον σκούρο μπλε χρωματισμό του ώριμου ατόμου.

Αρχικά μπορεί να μοιάζει αρκετά με το θηλυκό, έχοντας κιτρινωπή ή ελαιοκαστανή επιφάνεια και εμφανείς σκοτεινές γραμμές.

Με την ωρίμανση, ο εξωσκελετός σκουραίνει και αναπτύσσεται σταδιακά η κυανή επάνθηση. Για αυτόν τον λόγο, ένα ανώριμο αρσενικό μπορεί εύκολα να αναγνωριστεί λανθασμένα ως θηλυκό εάν δεν εξεταστούν τα γεννητικά εξαρτήματα και οι αναλογίες της κοιλιάς.

Η σταδιακή μεταβολή του χρώματος είναι χαρακτηριστική πολλών ειδών της οικογένειας Libellulidae.

Το θηλυκό

Το θηλυκό της Trithemis festiva έχει κιτρινοπράσινο, ελαιοκίτρινο ή καστανό χρωματισμό.

Στον θώρακα υπάρχουν έντονες σκούρες γραμμές. Στα πλευρά μπορούν να σχηματίζουν χαρακτηριστικό σχέδιο, ενώ η κοιλιά φέρει μαύρες ραχιαίες και πλευρικές ταινίες.

Οι σκοτεινές γραμμές συναντώνται προς το πίσω μέρος κάθε κοιλιακού τμήματος και περικλείουν ανοιχτόχρωμες σφηνοειδείς περιοχές.

Η κοιλιά του θηλυκού είναι συνήθως ελαφρώς πλατύτερη από εκείνη του αρσενικού, επειδή περιέχει τα αναπαραγωγικά όργανα και τα αναπτυσσόμενα αυγά.

Τα θηλυκά παραμένουν συχνά μακριά από το νερό όταν δεν είναι έτοιμα να ζευγαρώσουν ή να γεννήσουν. Μπορούν να παρατηρηθούν σε θαμνώνες, ξέφωτα και άλλες θέσεις διατροφής κοντά στον αναπαραγωγικό βιότοπο.

Διάκριση από συγγενικά είδη

Στην Κύπρο απαντούν και άλλα είδη του γένους Trithemis, ιδιαίτερα η Trithemis annulata και η Trithemis arteriosa.

Το ώριμο αρσενικό της Trithemis annulata έχει συνήθως έντονο ιώδες, πορφυρό ή κοκκινωπό χρωματισμό, ενώ εμφανίζει ευρύτερες κιτρινωπές ή κεχριμπαρένιες περιοχές στη βάση των πτερύγων. Συνδέεται συχνότερα με στάσιμα ή βραδέως κινούμενα νερά.

Το ώριμο αρσενικό της Trithemis arteriosa είναι ζωηρό κόκκινο και έχει διαφορετικό σχέδιο στη βάση των πτερύγων και στην κοιλιά.

Η Trithemis festiva διακρίνεται από τον βαθύ κυανό έως μαύρο χρωματισμό του ώριμου αρσενικού και από τη στενή σύνδεσή της με πετρώδη ρέοντα νερά.

Η αναγνώριση θηλυκών και ανώριμων ατόμων είναι δυσκολότερη και απαιτεί εξέταση του σχεδίου του θώρακα, των κοιλιακών σημαδιών, της βάσης των πτερύγων και των γεννητικών εξαρτημάτων.

Η χαρακτηριστική στάση πάνω στις πέτρες

Τα ώριμα αρσενικά κάθονται συχνά πάνω σε ηλιόλουστες πέτρες δίπλα στο νερό.

Από τη θέση αυτή παρακολουθούν μια μικρή περιοχή του ρυακιού, εντοπίζουν διερχόμενα θηλυκά και αντιδρούν στην παρουσία ανταγωνιστικών αρσενικών.

Μπορούν επίσης να χρησιμοποιούν λεπτά κλαδιά, ξερές κορυφές φυτών, καλάμια και χαμηλή παρόχθια βλάστηση.

Ένα αρσενικό απογειώνεται απότομα για να καταδιώξει έναν εισβολέα ή να συλλάβει ένα μικρό έντομο και συχνά επιστρέφει στην ίδια ακριβώς θέση. Αυτή η συμπεριφορά επιτρέπει στον προσεκτικό παρατηρητή να φωτογραφίσει το ζώο χωρίς να το καταδιώκει συνεχώς.

Η στάση του οβελίσκου

Σε πολύ υψηλές θερμοκρασίες, ορισμένες λιβελούλες του γένους Trithemis ανυψώνουν την κοιλιά και την κατευθύνουν προς τον ήλιο.

Η στάση αυτή είναι γνωστή ως obelisk posture, δηλαδή στάση του οβελίσκου. Με την ευθυγράμμιση του σώματος προς τις ηλιακές ακτίνες, μειώνεται η επιφάνεια που δέχεται άμεση ακτινοβολία.

Η συμπεριφορά βοηθά στη ρύθμιση της θερμοκρασίας και περιορίζει την υπερθέρμανση κατά τις θερμές ώρες της ημέρας.

Η ικανότητα αυτή είναι ιδιαίτερα χρήσιμη στην Κύπρο, όπου οι θερμοκρασίες γύρω από εκτεθειμένα ρυάκια και πέτρες μπορεί να είναι πολύ υψηλές κατά το καλοκαίρι.

Διατροφή των ενήλικων

Η Trithemis festiva είναι αποκλειστικά σαρκοφάγο έντομο.

Το ενήλικο κυνηγά μικρά ιπτάμενα ασπόνδυλα, όπως:

• σκνίπες,
• κουνούπια,
• μικρές μύγες,
• μικρές πεταλούδες και νυχτοπεταλούδες,
• φτερωτά μυρμήγκια,
• άλλα μικρά έντομα.

Τα μεγάλα σύνθετα μάτια εντοπίζουν την κίνηση του θηράματος. Η λιβελούλα υπολογίζει την πορεία του και το αναχαιτίζει στον αέρα.

Τα πόδια στρέφονται προς τα εμπρός και σχηματίζουν ένα αγκαθωτό καλάθι γύρω από το θήραμα. Η λεία μεταφέρεται στη συνέχεια στις ισχυρές στοματικές γνάθους και μπορεί να καταναλωθεί κατά την πτήση ή πάνω σε θέση ανάπαυσης.

Οι λιβελούλες συμβάλλουν στον φυσικό έλεγχο πολλών μικρών ιπτάμενων εντόμων, αλλά δεν τρέφονται αποκλειστικά με κουνούπια.

Επικράτεια και ανταγωνισμός

Τα ώριμα αρσενικά μπορούν να υπερασπίζονται μικρές περιοχές κατά μήκος του νερού.

Η επικράτεια περιλαμβάνει κατάλληλες θέσεις ανάπαυσης, ανοικτό χώρο για πτήση και σημεία όπου είναι πιθανό να εμφανιστούν θηλυκά.

Όταν πλησιάσει άλλο αρσενικό, ο κάτοχος της περιοχής απογειώνεται και αρχίζει σύντομη εναέρια καταδίωξη. Οι δύο λιβελούλες μπορεί να πετούν κυκλικά ή παράλληλα μέχρι ο ένας ανταγωνιστής να απομακρυνθεί.

Οι συγκρούσεις είναι κυρίως επιδείξεις ταχύτητας και ευκινησίας. Η άμεση σωματική επαφή είναι λιγότερο συνηθισμένη, επειδή θα μπορούσε να προκαλέσει σοβαρή φθορά στις εύθραυστες πτέρυγες.

Ζευγάρωμα

Το αρσενικό διαθέτει άνω και κάτω πρωκτικά εξαρτήματα στο άκρο της κοιλιάς. Με αυτά συγκρατεί το θηλυκό πίσω από το κεφάλι και σχηματίζεται το χαρακτηριστικό ζεύγος σε σειρά ή tandem.

Πριν από το ζευγάρωμα, το αρσενικό μεταφέρει σπέρμα από το γεννητικό άνοιγμα, που βρίσκεται κοντά στο άκρο της κοιλιάς, στα δευτερεύοντα γεννητικά όργανα στη βάση της.

Το θηλυκό λυγίζει την κοιλιά του προς τα εμπρός και συνδέει το γεννητικό του άνοιγμα με τα δευτερεύοντα γεννητικά όργανα του αρσενικού.

Το ζευγάρι σχηματίζει έτσι τον χαρακτηριστικό τροχό ζευγαρώματος. Η σύνδεση μπορεί να πραγματοποιείται πάνω σε βλάστηση ή μακριά από την κύρια επιφάνεια του νερού.

Η ιδιαίτερη αυτή αναπαραγωγική διάταξη αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα όλων των Οδοντόγναθων.

Ωοτοκία

Μετά το ζευγάρωμα, το θηλυκό επιστρέφει στο νερό για να αποθέσει τα αυγά.

Στα είδη της οικογένειας Libellulidae, τα αυγά συνήθως απελευθερώνονται στο νερό ή πάνω σε υγρές επιφάνειες με επαναλαμβανόμενες κινήσεις της άκρης της κοιλιάς.

Το αρσενικό μπορεί να παραμένει κοντά και να επιτηρεί το θηλυκό, απομακρύνοντας άλλα αρσενικά. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να συνεχίσει να το συγκρατεί για μέρος της διαδικασίας.

Η ακριβής συμπεριφορά εξαρτάται από τις συνθήκες, τη διαμόρφωση του ρυακιού και την παρουσία ανταγωνιστών.

Τα αυγά καταλήγουν σε προστατευμένες μικροθέσεις ανάμεσα σε χαλίκια, πέτρες, ρίζες, φυτική ύλη και λεπτό ίζημα.

Η υδρόβια προνύμφη

Η μεγαλύτερη και οικολογικά σημαντικότερη περίοδος της ζωής της λιβελούλας περνά μέσα στο νερό.

Από το αυγό εκκολάπτεται μια υδρόβια προνύμφη, η οποία συχνά ονομάζεται νύμφη ή ναϊάδα. Διαθέτει κοντό και συμπαγές σώμα, ισχυρά πόδια και πολύ διαφορετική μορφή από το ενήλικο έντομο.

Η προνύμφη αναπνέει με εσωτερικά ορθικά βράγχια. Εισάγει και εξάγει νερό από το οπίσθιο μέρος του σώματος, επιτρέποντας την ανταλλαγή οξυγόνου.

Εάν απειληθεί, μπορεί να εκτοξεύσει απότομα νερό και να κινηθεί προς τα εμπρός με υδροπροώθηση.

Οι προνύμφες κρύβονται ανάμεσα σε πέτρες, χαλίκια, ρίζες και υπολείμματα φυτών, όπου αποφεύγουν το ισχυρότερο ρεύμα και παραμονεύουν για θηράματα.

Η εκτινασσόμενη χειλική μάσκα

Η προνύμφη διαθέτει ένα από τα πιο εξειδικευμένα κυνηγετικά όργανα στον κόσμο των εντόμων.

Το κάτω χείλος έχει μετατραπεί σε αρθρωτή και εκτινασσόμενη χειλική μάσκα. Όταν δεν χρησιμοποιείται, παραμένει διπλωμένη κάτω από το κεφάλι.

Μόλις ένα κατάλληλο θήραμα πλησιάσει, η μάσκα εκτινάσσεται με μεγάλη ταχύτητα. Τα άκρα της αρπάζουν τη λεία και την τραβούν προς τις γνάθους.

Οι προνύμφες μπορούν να καταναλώνουν:

• προνύμφες κουνουπιών και άλλων δίπτερων,
• μικρά υδρόβια έντομα,
• μικρά καρκινοειδή,
• σκουλήκια,
• γυρίνους ή πολύ μικρά υδρόβια σπονδυλωτά, όταν το μέγεθός τους το επιτρέπει.

Η σύνθεση της τροφής μεταβάλλεται καθώς η προνύμφη μεγαλώνει.

Ανάπτυξη μέσα στο νερό

Κατά την ανάπτυξη, η προνύμφη περνά από διαδοχικές εκδύσεις.

Ο εξωσκελετός δεν μπορεί να μεγαλώσει συνεχώς. Για αυτό αποβάλλεται και αντικαθίσταται από νέο, μεγαλύτερο περίβλημα.

Η διάρκεια του υδρόβιου σταδίου της Trithemis festiva επηρεάζεται από τη θερμοκρασία, τη διαθεσιμότητα τροφής, τη ροή και τη διάρκεια παραμονής του νερού.

Σε θερμές περιοχές η ανάπτυξη μπορεί να είναι ταχύτερη από ό,τι σε ψυχρότερα κλίματα. Ωστόσο, δεν πρέπει να θεωρείται ότι όλες οι προνύμφες ολοκληρώνουν υποχρεωτικά την ανάπτυξή τους μέσα σε δύο μήνες. Ο χρόνος μπορεί να μεταβάλλεται σημαντικά ανάμεσα σε περιοχές και γενεές.

Η επιτυχής ανάπτυξη απαιτεί τη διατήρηση κατάλληλων υδρόβιων μικροενδιαιτημάτων μέχρι την ολοκλήρωση του προνυμφικού κύκλου.

Η έξοδος από το νερό

Όταν ολοκληρωθεί η ανάπτυξη, η ώριμη προνύμφη πλησιάζει την όχθη και εξέρχεται από το νερό.

Αναρριχάται πάνω σε πέτρα, ρίζα, καλάμι ή άλλο σταθερό υπόστρωμα. Στερεώνεται και αρχίζει η τελική έκδυση.

Ο παλαιός εξωσκελετός σχίζεται στην πλάτη και το ενήλικο έντομο βγαίνει αργά. Αρχικά το σώμα είναι μαλακό, ανοιχτόχρωμο και οι πτέρυγες μικρές και διπλωμένες.

Αιμολέμφος διοχετεύεται στις νευρώσεις και οι πτέρυγες επεκτείνονται. Ακολουθεί σκλήρυνση του εξωσκελετού και σταδιακή ανάπτυξη του χρωματισμού.

Το άδειο προνυμφικό περίβλημα που παραμένει προσκολλημένο στο υπόστρωμα ονομάζεται έκδυμα ή exuvia.

Η παρουσία εκδυμάτων δίπλα σε ένα ρυάκι αποτελεί αδιαμφισβήτητη απόδειξη ότι το είδος ολοκλήρωσε εκεί την υδρόβια ανάπτυξή του.

Περίοδος πτήσης στην Κύπρο

Η Trithemis festiva παρουσιάζει εξαιρετικά μεγάλη περίοδο πτήσης στην Κύπρο.

Η συστηματική παρακολούθηση των λιβελουλών του νησιού κατά την περίοδο 2013–2019 έδωσε καταγραφές του είδους σχεδόν σε ολόκληρη τη διάρκεια του έτους, με εξαίρεση τον Φεβρουάριο.

Η μεγάλη περίοδος καταγραφών πιθανότατα σχετίζεται με το θερμό κλίμα, τη διαδοχική εμφάνιση ενηλίκων και τις ευνοϊκές συνθήκες που μπορούν να επικρατούν σε ορισμένα ρυάκια ακόμη και κατά τον χειμώνα.

Η παρατήρηση ενηλίκων σε πολλούς μήνες δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι κάθε άτομο διαχειμάζει ως ενήλικο. Για την κατανόηση του πλήρους εποχικού κύκλου πρέπει να εξετάζονται ταυτόχρονα τα αυγά, οι προνύμφες, τα εκδύματα και οι διαδοχικές γενεές.

Βιότοπος

Η Trithemis festiva συνδέεται κυρίως με ρυάκια και μικρούς ποταμούς με πετρώδη ή χαλικώδη πυθμένα.

Προτιμά θέσεις που διαθέτουν:

• τμήματα με ήπια έως μέτρια ροή,
• εκτεθειμένες πέτρες και βράχους,
• μικρές ήρεμες κοιλότητες κοντά στη ροή,
• καθαρό ή σχετικά καθαρό νερό,
• παρόχθια βλάστηση,
• ηλιόλουστες θέσεις για ανάπαυση και θερμορρύθμιση.

Μπορεί επίσης να χρησιμοποιεί κανάλια, αυλάκια και άλλα τεχνητά ρέοντα υδάτινα σώματα, εφόσον διατηρούν κατάλληλη ποιότητα νερού και δομή υποστρώματος.

Η προτίμησή της για ρέοντα νερά τη διακρίνει οικολογικά από πολλά άλλα κυπριακά είδη Libellulidae που αναπαράγονται κυρίως σε φράγματα, λίμνες, δεξαμενές και στάσιμες λιμνούλες.

Γεωγραφική εξάπλωση

Η Trithemis festiva είναι κυρίως ασιατικό είδος με εξαιρετικά ευρεία κατανομή.

Απαντά από την ανατολική Μεσόγειο, την Τουρκία, τον Λεβάντε και το Ιράν προς την ινδική υποήπειρο, τη νοτιοανατολική Ασία και περιοχές μέχρι τη Νέα Γουινέα.

Σε μεγάλο μέρος της ασιατικής εξάπλωσής της είναι κοινό είδος ρυακιών και ποταμών.

Στην Ευρώπη βρίσκεται στο δυτικό άκρο της γεωγραφικής κατανομής της. Η ευρωπαϊκή παρουσία της περιορίζεται κυρίως στην Κύπρο και σε ορισμένα ανατολικά νησιά του Αιγαίου, ιδιαίτερα τη Ρόδο.

Αυτό καθιστά τους κυπριακούς πληθυσμούς ιδιαίτερα σημαντικούς για την ευρωπαϊκή διατήρηση και μελέτη του είδους.

Η Trithemis festiva στην Κύπρο

Η Trithemis festiva θεωρείται αυτόχθονο, μόνιμο και αναπαραγόμενο είδος της Κύπρου.

Απαντά κυρίως σε κατάλληλα ρέοντα νερά, ιδιαίτερα σε κοιλάδες και ρυάκια με πέτρες ή χαλίκια. Η παρουσία της συνδέεται συχνά με υδάτινα συστήματα των ορεινών και ημιορεινών περιοχών.

Παρόλο που μπορεί να είναι τοπικά εμφανής, η ευρωπαϊκή αξιολόγηση της IUCN τη χαρακτηρίζει σχετικά σπάνια στην Κύπρο και στη Ρόδο σε σύγκριση με την αφθονία της σε τμήματα της ασιατικής εξάπλωσής της.

Οι ενήλικες μπορούν να μετακινηθούν μακριά από το νερό για να τραφούν ή να ωριμάσουν. Επομένως, η παρατήρηση ενός ενήλικου δεν αποδεικνύει υποχρεωτικά αναπαραγωγή στο πλησιέστερο υδάτινο σώμα.

Η καταγραφή εκδυμάτων, νεοεμφανισμένων ατόμων ή επανειλημμένης αναπαραγωγικής συμπεριφοράς προσφέρει ασφαλέστερη τεκμηρίωση της τοπικής αναπαραγωγής.

Οικολογική σημασία

Η Trithemis festiva αποτελεί σημαντικό κρίκο ανάμεσα στα γλυκά νερά και στο χερσαίο περιβάλλον.

Ως υδρόβια προνύμφη καταναλώνει άλλους οργανισμούς του ρυακιού. Ως ενήλικο έντομο κυνηγά ιπτάμενα ασπόνδυλα και μεταφέρει ενέργεια από το υδάτινο οικοσύστημα προς το χερσαίο.

Ταυτόχρονα, οι προνύμφες αποτελούν τροφή για ψάρια, αμφίβια, μεγαλύτερα υδρόβια έντομα και πουλιά. Τα ενήλικα άτομα καταναλώνονται από πτηνά, αράχνες, σαύρες και άλλους θηρευτές.

Οι λιβελούλες μπορούν επίσης να λειτουργούν ως χρήσιμοι δείκτες της κατάστασης των υγροτόπων. Η παρουσία αναπαραγόμενων πληθυσμών ειδών που εξαρτώνται από ρέοντα νερά υποδηλώνει ότι διατηρούνται τουλάχιστον ορισμένα κατάλληλα υδρόβια χαρακτηριστικά.

Ωστόσο, κανένα είδος δεν πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο του ως απόλυτος δείκτης καθαρότητας του νερού.

Κατάσταση διατήρησης

Η Trithemis festiva ταξινομήθηκε το 2024 στην κατηγορία Μειωμένου Ενδιαφέροντος – Least Concern (LC) στην ευρωπαϊκή αξιολόγηση της IUCN.

Η αξιολόγηση αναφέρει ότι δεν αντιμετωπίζει σήμερα σημαντική γενικευμένη απειλή και ότι ο πληθυσμός θεωρείται σταθερός.

Παρόλα αυτά, η εξάρτησή της από ρυάκια και μικρούς ποταμούς την καθιστά ευάλωτη σε τοπικές μεταβολές του νερού.

Οι κυριότερες πιθανές απειλές στην Κύπρο είναι:

• η παρατεταμένη ξηρασία,
• η μείωση των βροχοπτώσεων,
• η υπεράντληση και η υπερβολική εκτροπή νερού για άρδευση,
• η πρόωρη αποξήρανση εποχικών ρυακιών,
• η ρύπανση από λύματα, γεωργικά κατάλοιπα και απορρίμματα,
• η καταστροφή της παρόχθιας βλάστησης,
• οι επεμβάσεις που ισοπεδώνουν τον φυσικό πετρώδη πυθμένα,
• οι μεγάλες πυρκαγιές στις λεκάνες απορροής.

Η κλιματική αλλαγή μπορεί να αυξήσει τη διάρκεια και την ένταση των ξηρών περιόδων, περιορίζοντας τον χρόνο που διαθέτουν οι προνύμφες για να ολοκληρώσουν την ανάπτυξή τους.

Προστασία των βιοτόπων

Η αποτελεσματική προστασία της Trithemis festiva απαιτεί κυρίως διατήρηση των φυσικών λειτουργιών των ρυακιών.

Σημαντικά μέτρα είναι:

• η διατήρηση επαρκούς φυσικής ροής,
• ο έλεγχος της άντλησης και εκτροπής νερού,
• η αποφυγή απόρριψης λυμάτων και σκουπιδιών,
• η προστασία του πετρώδους και χαλικώδους υποστρώματος,
• η διατήρηση παρόχθιων δέντρων και θάμνων,
• η αποφυγή αυθαίρετης σκυροδέτησης των φυσικών κοιτών,
• η συστηματική παρακολούθηση ενηλίκων και εκδυμάτων.

Η προστασία ενός ρυακιού δεν ωφελεί μόνο τη συγκεκριμένη λιβελούλα. Διατηρεί ταυτόχρονα αμφίβια, υδρόβια έντομα, φυτά, πτηνά και πολλούς άλλους οργανισμούς.

Παρατήρηση και φωτογράφιση

Για την παρατήρηση του είδους είναι χρήσιμο να εξετάζονται ηλιόλουστες πέτρες και χαμηλά κλαδιά κατά μήκος ρυακιών.

Τα ώριμα αρσενικά συχνά επιστρέφουν στην ίδια θέση μετά από μια σύντομη πτήση. Ο φωτογράφος μπορεί επομένως να παραμείνει ακίνητος σε κατάλληλη απόσταση και να περιμένει.

Δεν πρέπει να μπαίνουμε άσκοπα μέσα στο νερό, επειδή μπορεί να καταστρέψουμε αυγά, προνύμφες και ευαίσθητες μικροθέσεις του πυθμένα.

Τα εκδύματα πρέπει να φωτογραφίζονται και να καταγράφονται στη θέση όπου βρέθηκαν. Η ακριβής τοποθεσία, η ημερομηνία, ο τύπος του υποστρώματος και η κατάσταση του νερού αποτελούν πολύτιμες επιστημονικές πληροφορίες.

Ταξινόμηση

Βασίλειο: Animalia
Συνομοταξία: Arthropoda
Υποσυνομοταξία: Hexapoda
Ομοταξία: Insecta
Τάξη: Odonata
Υφομοταξία: Anisoptera
Υπεροικογένεια: Libelluloidea
Οικογένεια: Libellulidae Leach, 1815
Γένος: Trithemis Brauer, 1868
Είδος: Trithemis festiva (Rambur, 1842)
Αρχικός συνδυασμός: Libellula festiva Rambur, 1842
Κατάσταση IUCN στην Ευρώπη: Μειωμένου Ενδιαφέροντος – Least Concern (LC)
Ελληνική κοινή ονομασία: Μπλε οβελίσκη / Μαύρη λιβελούλα των ρυακιών
Αγγλικές κοινές ονομασίες: Indigo Dropwing / Black Stream Glider

Indigo Dropwing – Trithemis festiva (Rambur, 1842)

Text and photographs by George Konstantinou

The Striking Blue Dragonfly of Cypriot Streams

Trithemis festiva is a medium-sized dragonfly in the family Libellulidae, commonly known as the Indigo Dropwing or Black Stream Glider.

The mature male is distinguished by its deep blue, violet or almost black coloration. It is commonly observed perched upon rocks, branches and low vegetation beside streams and small rivers.

The female appears completely different. It is yellowish-green to olive-brown, with prominent black lines extending along the thorax and abdomen.

Trithemis festiva has an enormous Asian distribution, but reaches the western edge of its range in Europe. According to the European IUCN assessment, its permanent European populations are principally restricted to Cyprus and Rhodes.

Scientific Name

The species was described in 1842 by the French entomologist Jules Pierre Rambur under the name Libellula festiva.

It was subsequently transferred to the genus Trithemis. Because its present genus differs from the original placement, Rambur’s name and the year of description are enclosed within parentheses:

Trithemis festiva (Rambur, 1842).

The names Libellula infernalis Brauer, 1865 and Trithemis prosperina Selys, 1878 also occur in older literature and are treated as synonyms.

Dragonflies and the Anisoptera

Trithemis festiva belongs to the order Odonata and the infraorder Anisoptera, which contains the typical dragonflies.

Anisopterans differ from the more slender damselflies in several important characteristics:

• they possess a more powerful and generally broader body,
• the hindwings are broader at the base than the forewings,
• the compound eyes are enormous and frequently touch or approach one another on top of the head,
• the wings are generally held open when resting,
• the aquatic larvae lack the three external tail gills of damselfly larvae.

Their powerful wings allow dragonflies to fly rapidly, hover briefly, change direction abruptly and capture insects in the air.

Size and General Morphology

The total body length of Trithemis festiva is generally approximately 35–41 millimetres. The abdomen is long and slender and forms the largest part of the body.

The head possesses two enormous compound eyes. Each contains thousands of individual visual units, providing an extremely broad field of vision and an exceptional ability to detect movement.

Three small simple eyes, the ocelli, occur between the compound eyes. They principally detect changes in light intensity and contribute to orientation during flight.

The thorax is powerful and contains the large muscles operating the four wings. The six legs point forwards and form a basket with which the dragonfly captures flying prey.

Wings

Trithemis festiva possesses two pairs of transparent membranous wings supported by a dense network of veins.

The veins provide mechanical strength without greatly increasing weight. They also allow the wing to deform in a controlled manner during flight.

A dark elongated pterostigma occurs near the outer margin of each wing. This strengthened area contributes to wing stability and reduces undesirable vibration.

A small dark or brownish marking may occur at the base of the hindwing. The wings are usually held open when the insect is resting.

Members of the genus Trithemis are called dropwings because they often hold their wings slightly lowered and directed forwards while perched.

Mature Male

The mature male has an exceptionally distinctive appearance.

The thorax and much of the abdomen become covered with a fine waxy coating known as pruinescence. This layer scatters light and produces a deep blue, violet or blue-black coloration.

The underlying exoskeleton is darker, but the pruinescence gives the insect its characteristic indigo appearance. The intensity of the colour changes according to age, illumination and viewing angle.

The eyes are dark brown or violet above and more blue-grey below. The legs are black and the wings are principally transparent.

Older males may possess damaged wing margins or uneven pruinescence, particularly where the body has rubbed against stones or vegetation.

Immature Male

A newly emerged male does not immediately possess the dark blue coloration of a mature individual.

It may initially resemble a female, with a yellowish or olive-brown surface and visible dark markings.

As it matures, the exoskeleton darkens and the blue pruinescence develops gradually. An immature male can consequently be mistaken for a female unless the genital structures and abdominal proportions are examined.

This progressive change of coloration occurs in many members of the family Libellulidae.

Female

The female Trithemis festiva is yellowish-green, olive-yellow or brown.

Prominent dark stripes occur upon the thorax. Those on the sides may form a characteristic pattern, while the abdomen bears black dorsal and lateral bands.

The dark markings converge towards the rear of each abdominal segment and enclose pale wedge-shaped areas.

The female abdomen is generally slightly broader than that of the male because it contains the reproductive organs and developing eggs.

Females often remain away from water when they are not ready to mate or lay eggs. They may be encountered in scrub, clearings and feeding areas near the breeding habitat.

Separation from Related Species

Other species of Trithemis occur in Cyprus, particularly Trithemis annulata and Trithemis arteriosa.

The mature male Trithemis annulata is usually violet, purple or reddish and possesses broader yellowish or amber areas at the wing bases. It is more frequently associated with standing or slowly moving water.

The mature male Trithemis arteriosa is bright red and displays a different pattern upon the abdomen and at the wing bases.

Trithemis festiva is distinguished by the deep blue to black coloration of the mature male and its close association with rocky flowing waters.

Females and immature individuals are more difficult to identify and require examination of thoracic stripes, abdominal markings, wing bases and genital structures.

Perching upon Rocks

Mature males frequently perch upon sunlit rocks beside the water.

From such a position, a male observes a small section of the stream, detects passing females and responds to rival males.

It may also use narrow branches, dry plant tips, reeds and low riparian vegetation.

A male launches rapidly to chase an intruder or capture a small insect and often returns to precisely the same perch. This behaviour allows a patient observer to photograph the animal without pursuing it continuously.

Obelisk Posture

During very hot conditions, some Trithemis dragonflies raise the abdomen and point it towards the sun.

This is known as the obelisk posture. Aligning the body with the solar rays reduces the surface exposed to direct radiation.

The behaviour assists temperature regulation and limits overheating during the hottest part of the day.

This ability is particularly valuable in Cyprus, where temperatures upon exposed stones beside streams can become extremely high during summer.

Adult Diet

Trithemis festiva is entirely carnivorous.

Adults hunt small flying invertebrates, including:

• midges,
• mosquitoes,
• small flies,
• small moths and butterflies,
• winged ants,
• other small insects.

The compound eyes detect the movement of prey. The dragonfly calculates its trajectory and intercepts it in flight.

The legs point forwards and form a spiny basket around the prey. The victim is then transferred to the powerful jaws and may be consumed in flight or from a perch.

Dragonflies contribute to the natural control of many flying insects but do not feed exclusively upon mosquitoes.

Territory and Competition

Mature males may defend small territories along the water.

A territory contains suitable perches, open flight space and places where females are likely to appear.

When another male approaches, the resident launches into a brief aerial pursuit. The two dragonflies may fly in circles or parallel to one another until one leaves the area.

These encounters are principally displays of speed and agility. Direct physical contact is less frequent because it could seriously damage the delicate wings.

Mating

The male possesses upper and lower anal appendages at the end of the abdomen. These grasp the female behind the head and produce the characteristic tandem position.

Before mating, the male transfers sperm from the genital opening near the tip of the abdomen to secondary genitalia located near its base.

The female bends her abdomen forwards and joins her genital opening to the male’s secondary genitalia.

Together they form the characteristic mating wheel. Mating may take place upon vegetation or away from the main surface of the water.

This remarkable reproductive arrangement is characteristic of the entire order Odonata.

Egg-laying

Following mating, the female returns to the water to deposit her eggs.

In Libellulidae, eggs are generally released into the water or upon wet surfaces by repeated dipping movements of the abdomen.

The male may remain nearby and guard the female from rival males. In some circumstances, tandem contact may continue during part of the egg-laying process.

The exact behaviour varies according to local conditions, the shape of the stream and the presence of competitors.

Eggs settle in sheltered microhabitats among gravel, stones, roots, plant material and fine sediment.

Aquatic Larva

The longest and ecologically most important stage of a dragonfly’s life takes place underwater.

The egg hatches into an aquatic larva, frequently known as a nymph or naiad. It possesses a short, compact body and powerful legs and looks entirely different from the adult.

The larva breathes through internal rectal gills. Water is drawn into and expelled from the rear of the body, allowing oxygen exchange.

If threatened, the larva can eject water forcefully and move forwards by jet propulsion.

Larvae shelter among stones, gravel, roots and plant remains, avoiding the strongest current while waiting for prey.

Protractile Labial Mask

The larva possesses one of the most specialised hunting organs found among insects.

The lower lip has become an articulated and extendible labial mask. When not in use, it remains folded beneath the head.

As suitable prey approaches, the mask shoots forwards at high speed. Its terminal structures seize the victim and draw it towards the jaws.

Larvae may consume:

• mosquito and other fly larvae,
• small aquatic insects,
• small crustaceans,
• worms,
• tadpoles or very small aquatic vertebrates when their size permits.

The composition of the diet changes as the larva grows.

Underwater Development

The larva passes through a series of moults during development.

The exoskeleton cannot grow continuously and must therefore be shed and replaced by a larger one.

The duration of the aquatic stage in Trithemis festiva is influenced by temperature, food availability, water flow and the period for which water remains available.

Development may be more rapid in warm regions than in colder climates. It should not, however, be assumed that every larva necessarily completes development within two months. The duration may vary considerably between localities and generations.

Successful development requires suitable aquatic microhabitats to remain available until the larval cycle is complete.

Emergence

When development is complete, the mature larva approaches the bank and leaves the water.

It climbs upon a stone, root, reed or another stable support. After firmly attaching itself, it begins its final moult.

The old exoskeleton splits along the back and the adult slowly emerges. At first, the body is soft and pale and the wings are small and folded.

Haemolymph is pumped through the wing veins, causing the wings to expand. The exoskeleton subsequently hardens and the adult coloration gradually develops.

The empty larval skin remaining attached to the support is known as an exuvia.

Finding exuviae beside a stream provides indisputable evidence that the species completed its aquatic development there.

Flight Period in Cyprus

Trithemis festiva possesses an exceptionally long flight period in Cyprus.

Systematic monitoring of the island’s Odonata during 2013–2019 produced records during almost every month of the year, with February being the exception.

This long recording period probably reflects the warm climate, successive adult emergence and favourable conditions persisting in certain streams even during winter.

The observation of adults across many months does not by itself demonstrate that every individual overwinters in the adult stage. Understanding the full seasonal cycle requires simultaneous study of eggs, larvae, exuviae and successive generations.

Habitat

Trithemis festiva is principally associated with streams and small rivers possessing rocky or gravel beds.

It favours places containing:

• gently to moderately flowing sections,
• exposed stones and boulders,
• small quiet pockets beside the current,
• clean or comparatively clean water,
• riparian vegetation,
• sunny perches for resting and thermoregulation.

It may also use canals, ditches and other artificial flowing waters when these retain suitable water quality and substrate structure.

Its preference for flowing water distinguishes it ecologically from many other Cypriot Libellulidae that breed principally in reservoirs, lakes, tanks and standing pools.

Geographic Distribution

Trithemis festiva is principally an Asian species with an exceptionally broad range.

It occurs from the eastern Mediterranean, Türkiye, the Levant and Iran eastwards across the Indian subcontinent, Southeast Asia and regions extending to New Guinea.

Across much of Asia, it is a common inhabitant of streams and rivers.

It reaches the western limit of its distribution in Europe. Its European presence is principally restricted to Cyprus and parts of the eastern Aegean, especially Rhodes.

Cypriot populations are consequently particularly important for the European conservation and study of the species.

Trithemis festiva in Cyprus

Trithemis festiva is regarded as a native, resident and breeding species in Cyprus.

It principally inhabits suitable flowing waters, particularly valleys and streams with stone or gravel substrates. Its presence is frequently associated with aquatic systems in upland and foothill regions.

Although locally conspicuous, the European IUCN assessment describes it as rather scarce in Cyprus and Rhodes compared with its abundance across parts of its Asian range.

Adults can travel away from water to feed or mature. A single adult observation does not therefore necessarily demonstrate breeding in the nearest waterbody.

The discovery of exuviae, newly emerged adults or repeated reproductive activity provides stronger evidence of local breeding.

Ecological Importance

Trithemis festiva forms an important connection between freshwater and terrestrial ecosystems.

As an aquatic larva, it consumes organisms within the stream. As a flying adult, it hunts terrestrial insects and transfers energy from the freshwater ecosystem into the surrounding landscape.

Larvae are eaten by fish, amphibians, larger aquatic insects and birds. Adults are consumed by birds, spiders, lizards and other predators.

Dragonflies can also serve as useful indicators of wetland condition. Breeding populations of species dependent upon running water demonstrate that certain suitable aquatic features remain present.

No single species, however, should be treated as an absolute indicator of water purity.

Conservation Status

Trithemis festiva was classified as Least Concern (LC) in the 2024 European IUCN assessment.

The assessment states that it currently faces no major widespread threat and that its population trend is considered stable.

Its dependence upon streams and small rivers nevertheless makes it vulnerable to local changes in water availability and quality.

Potential threats in Cyprus include:

• prolonged drought,
• declining rainfall,
• excessive extraction and diversion of water for irrigation,
• premature drying of seasonal streams,
• pollution from sewage, agricultural residues and rubbish,
• destruction of riparian vegetation,
• alteration or levelling of natural rocky streambeds,
• severe fires within catchment areas.

Climate change may increase the duration and intensity of dry periods, reducing the time available for larvae to complete their development.

Habitat Protection

Effective protection of Trithemis festiva principally requires the preservation of natural stream functions.

Important measures include:

• maintaining sufficient natural water flow,
• controlling water extraction and diversion,
• preventing the disposal of sewage and rubbish,
• protecting rocky and gravel substrates,
• preserving riparian trees and shrubs,
• avoiding unnecessary concrete lining of natural channels,
• systematically monitoring adults and exuviae.

Protecting a stream benefits not only this dragonfly but also amphibians, aquatic insects, plants, birds and numerous other organisms.

Responsible Observation and Photography

Sunlit rocks and low branches beside streams are productive places to search for the species.

Mature males frequently return to the same perch after a brief flight. A photographer can therefore remain still at a suitable distance and wait for the insect to return.

Unnecessary entry into the water should be avoided because it can damage eggs, larvae and sensitive streambed microhabitats.

Exuviae should be photographed and recorded where they are found. Precise locality, date, substrate and water conditions provide valuable scientific information.

Classification

Kingdom: Animalia
Phylum: Arthropoda
Subphylum: Hexapoda
Class: Insecta
Order: Odonata
Infraorder: Anisoptera
Superfamily: Libelluloidea
Family: Libellulidae Leach, 1815
Genus: Trithemis Brauer, 1868
Species: Trithemis festiva (Rambur, 1842)
Original combination: Libellula festiva Rambur, 1842
European IUCN status: Least Concern (LC)
English common names: Indigo Dropwing / Black Stream Glider
Greek common names: Μπλε οβελίσκη / Μαύρη λιβελούλα των ρυακιών

Πηγές – Sources

• Biodiversity of Cyprus – Trithemis festiva in Cyprus
• IUCN Red List 2024 – European assessment of Trithemis festiva
• Diversity – Dragonflies and Damselflies of Cyprus
• GBIF – Taxonomy of Trithemis festiva
• India Biodiversity Portal – Trithemis festiva
• Dragonflies Online – Indigo Dropwing