Potter wasps - Katamenes dimidiatus (Brullé, 1832) - Cyprus

 See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Potter wasp - Σφήκες αγγειοπλάστες - Cyprus

family Eumenidae.

Photos Geri 2010 by George Konstantinou

Katamenes sp. nest                

 Below in English

    Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου

Τόπος και έτος φωτογράφισης: Γέρι, Κύπρος – 2010

Το είδος Katamenes dimidiatus

Η Katamenes dimidiatus είναι μεγάλη μοναχική σφήκα της υποοικογένειας Eumeninae και της οικογένειας Vespidae. Οι σφήκες αυτής της ομάδας είναι γνωστές ως σφήκες αγγειοπλάστες ή κτίστριες σφήκες, επειδή πολλά είδη κατασκευάζουν αναπαραγωγικούς θαλάμους από λάσπη.

Σε αντίθεση με τις κοινωνικές σφήκες, η Katamenes dimidiatus δεν σχηματίζει αποικίες με βασίλισσα και εργάτριες. Κάθε θηλυκό κατασκευάζει και εφοδιάζει ανεξάρτητα τη δική του φωλιά.

Η σφήκα επισκέπτεται άνθη για νέκταρ, αλλά κυνηγά κάμπιες για τις προνύμφες της. Με αυτόν τον τρόπο συνδυάζει δύο διαφορετικούς οικολογικούς ρόλους: του επισκέπτη ανθέων κατά το ενήλικο στάδιο και του αρπακτικού κατά την αναπαραγωγή.

Ταξινομική ιστορία

Ο Γάλλος ζωολόγος Gaspard Auguste Brullé περιέγραψε το είδος το 1832 ως Eumenes dimidiatus, από υλικό που προερχόταν από την Ελλάδα.

Αργότερα το είδος μεταφέρθηκε στο γένος Katamenes Meade-Waldo, 1910. Για τον λόγο αυτό, το όνομα του συγγραφέα και το έτος βρίσκονται μέσα σε παρένθεση: Katamenes dimidiatus (Brullé, 1832).

Το γένος Katamenes περιγράφηκε από τον Edmund Meade-Waldo το 1910, αρχικά με τύπο το Katamenes watsoni. Μεταγενέστερες ταξινομικές μελέτες μετέφεραν στο γένος και άλλα είδη που προηγουμένως τοποθετούνταν στο Eumenes.

Η υποοικογένεια Eumeninae αντιμετωπιζόταν παλαιότερα και ως ξεχωριστή οικογένεια με το όνομα Eumenidae. Σήμερα συνήθως ταξινομείται ως υποοικογένεια της οικογένειας Vespidae.

Το γένος Katamenes

Το γένος Katamenes περιλαμβάνει σχετικά μεγάλες και εύρωστες σφήκες αγγειοπλάστες. Η κύρια εξάπλωσή του βρίσκεται στην Παλαιαρκτική, ενώ ορισμένα είδη ή υποείδη φτάνουν στην Αφροτροπική και στη βορειοδυτική Οριενταλική περιοχή.

Τα μέλη του γένους χαρακτηρίζονται γενικά από:

• μοναχικό τρόπο ζωής,
• στενή σύνδεση θώρακα και κοιλιάς μέσω μίσχου,
• φτερά που διπλώνονται κατά μήκος όταν το έντομο αναπαύεται,
• κατασκευή φωλιών από λάσπη και μικρά πετραδάκια,
• κυνήγι προνυμφών λεπιδόπτερων,
• έντονο μαύρο και κίτρινο ή υπόλευκο χρωματισμό.

Η αναγνώριση των ειδών απαιτεί εξέταση μορφολογικών χαρακτήρων και δεν πρέπει να βασίζεται μόνο στα χρωματικά σχέδια.

Η υποοικογένεια Eumeninae

Οι Eumeninae αποτελούν μεγάλη και σχεδόν παγκόσμια ομάδα μοναχικών σφηκών. Περιλαμβάνουν είδη που κατασκευάζουν εκτεθειμένες φωλιές και άλλα που χρησιμοποιούν προϋπάρχουσες κοιλότητες.

Οι φωλιές μπορούν να βρίσκονται:

• πάνω σε βράχους,
• σε πέτρινους ή κτιστούς τοίχους,
• πάνω σε κλαδιά και κορμούς,
• μέσα σε κοιλότητες ξύλου,
• σε εγκαταλειμμένες στοές εντόμων,
• μέσα σε φυσικές σχισμές,
• σε προστατευμένα σημεία ανθρώπινων κατασκευών.

Η λάσπη αποτελεί το συνηθέστερο οικοδομικό υλικό. Ορισμένα είδη ενσωματώνουν μικρές πέτρες ή φυτικά υλικά, δημιουργώντας κατασκευές που συγχωνεύονται οπτικά με το υπόστρωμα.

Μορφολογία του ενήλικου

Η Katamenes dimidiatus είναι εύρωστη σφήκα με κυρίως μαύρο σώμα και έντονα κίτρινα ή ωχροκίτρινα σημάδια.

Η κεφαλή φέρει:

• μεγάλα σύνθετα μάτια,
• τρία απλά μάτια στην κορυφή,
• μακριές αρθρωτές κεραίες,
• ισχυρές γνάθους,
• καλά ανεπτυγμένο κλύπεο στο πρόσθιο μέρος.

Ο θώρακας είναι στιβαρός και περιέχει τους ισχυρούς πτητικούς μύες. Η κοιλιά συνδέεται με τον θώρακα μέσω στενού μίσχου και στη συνέχεια διευρύνεται έντονα.

Η μορφή αυτή είναι χαρακτηριστική πολλών σφηκών αγγειοπλαστών και επιτρέπει μεγάλη ευκαμψία στην κοιλιά κατά την ωοτοκία, το κέντρισμα της λείας και την κατασκευή της φωλιάς.

Χρωματισμός

Ο βασικός χρωματισμός είναι μαύρος, με ανοιχτόχρωμα σημάδια στην κεφαλή, στον θώρακα και στην κοιλιά. Η ακριβής έκταση και μορφή των κίτρινων ή υπόλευκων ζωνών μπορεί να διαφέρει μεταξύ:

• αρσενικών και θηλυκών,
• διαφορετικών υποειδών,
• γεωγραφικών πληθυσμών,
• μεμονωμένων ατόμων.

Τα φτερά είναι διαφανή έως καστανόχρωμα ή ελαφρώς σκοτεινά. Όπως συμβαίνει στις περισσότερες Vespidae, διπλώνονται κατά μήκος όταν η σφήκα βρίσκεται σε ανάπαυση.

Ο έντονος μαύρος και κίτρινος χρωματισμός λειτουργεί ως προειδοποιητικό σήμα προς πιθανούς θηρευτές.

Ο μίσχος της κοιλιάς

Ένα από τα εντυπωσιακότερα χαρακτηριστικά της Katamenes dimidiatus είναι ο στενός μίσχος που συνδέει τον θώρακα με το διευρυμένο τμήμα της κοιλιάς.

Ο μίσχος δεν αποτελεί απλώς εξωτερικό μορφολογικό γνώρισμα. Επιτρέπει στο θηλυκό να στρέφει την κοιλιά με ακρίβεια όταν:

• ακινητοποιεί κάμπιες,
• τοποθετεί το αυγό μέσα στον θάλαμο,
• εργάζεται γύρω από το στόμιο της φωλιάς,
• αμύνεται όταν παγιδευτεί.

Η μορφή και οι αναλογίες του μίσχου αποτελούν σημαντικά ταξινομικά χαρακτηριστικά για τη διάκριση των γενών και των ειδών των Eumeninae.

Κεραίες και αισθήσεις

Οι κεραίες αποτελούν βασικά αισθητήρια όργανα. Με αυτές η σφήκα ανιχνεύει:

• οσμές ανθέων,
• χημικά ίχνη της λείας,
• κατάλληλα υλικά κατασκευής,
• νερό και υγρό χώμα,
• πιθανούς συντρόφους,
• την επιφάνεια του αναπαραγωγικού θαλάμου.

Τα σύνθετα μάτια βοηθούν στον προσανατολισμό και στον εντοπισμό αντικειμένων κατά την πτήση. Τα τρία απλά μάτια, γνωστά ως οφθαλμίδια, συμβάλλουν στην αντίληψη της φωτεινότητας και στη σταθεροποίηση της πτήσης.

Οι γνάθοι χρησιμοποιούνται για τη σύλληψη της λείας, τη μεταφορά μικρών σωματιδίων και την επεξεργασία της λάσπης.

Αρσενικό και θηλυκό

Το θηλυκό διαθέτει λειτουργικό κεντρί, το οποίο εξελικτικά προέρχεται από τον ωοθέτη. Το χρησιμοποιεί κυρίως για να ακινητοποιεί κάμπιες.

Το αρσενικό δεν διαθέτει κεντρί και δεν συμμετέχει στην κατασκευή ή στον εφοδιασμό της φωλιάς. Ο κύριος ρόλος του είναι να εντοπίσει θηλυκά και να ζευγαρώσει.

Τα φύλα μπορούν να διαφέρουν:

• στη μορφή του κλύπεου,
• στο μήκος και στην καμπυλότητα των κεραιών,
• στα τελικά τμήματα της κοιλιάς,
• στην έκταση των ανοιχτόχρωμων σημαδιών,
• στις συνολικές αναλογίες του σώματος.

Η ασφαλής αναγνώριση του φύλου χρειάζεται καθαρή παρατήρηση των κατάλληλων χαρακτηριστικών.

Διάκριση από συγγενικά είδη

Η Katamenes dimidiatus μπορεί να συγχυστεί με άλλα είδη του γένους Katamenes και με μεγάλες σφήκες συγγενικών γενών, όπως τα Eumenes και Delta.

Για τον προσδιορισμό εξετάζονται:

• η μορφή του κλύπεου,
• οι αναλογίες της κεφαλής,
• η κατασκευή του προνώτου,
• η μορφή του μίσχου της κοιλιάς,
• τα χρωματικά σημάδια των κοιλιακών τεργιτών,
• η νεύρωση των πτερύγων,
• οι αναλογίες των κεραιών,
• τα τελευταία κοιλιακά τμήματα,
• η γεωγραφική προέλευση.

Ο χρωματισμός μόνος του δεν αρκεί, επειδή μπορεί να παρουσιάζει παραλλαγές. Σε δύσκολες περιπτώσεις απαιτείται εξέταση με στερεοσκόπιο και σύγκριση με επιστημονικές κλείδες.

Υποείδη και γεωγραφική ποικιλότητα

Στην επιστημονική βιβλιογραφία έχουν αναγνωριστεί διάφορα υποείδη της Katamenes dimidiatus. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται:

• Katamenes dimidiatus dimidiatus (Brullé, 1832),
• Katamenes dimidiatus montanus (Nurse, 1904),
• Katamenes dimidiatus watsoni Meade-Waldo, 1910,
• άλλες γεωγραφικές μορφές που έχουν χρησιμοποιηθεί σε ταξινομικές εργασίες.

Για την Κύπρο έχουν αναφερθεί τόσο το ονομαστικό υποείδος K. d. dimidiatus όσο και το K. d. montanus.

Η αναγνώριση υποείδους δεν πρέπει να γίνεται μόνο από μια γενική φωτογραφία. Απαιτεί εξέταση των διαγνωστικών χαρακτήρων και σύγκριση με τεκμηριωμένο υλικό από την κατάλληλη γεωγραφική περιοχή.

Για τον λόγο αυτό, το φωτογραφημένο άτομο παρουσιάζεται με ασφάλεια στο επίπεδο του είδους ως Katamenes dimidiatus.

Μοναχικός τρόπος ζωής

Η Katamenes dimidiatus δεν διαθέτει βασίλισσα, εργάτριες ή μόνιμη κοινωνική φωλιά. Κάθε γονιμοποιημένο θηλυκό αναλαμβάνει μόνο του όλες τις εργασίες της αναπαραγωγής.

Το θηλυκό:

• επιλέγει τη θέση της φωλιάς,
• συλλέγει νερό,
• συγκεντρώνει χώμα και μικρά πετραδάκια,
• κατασκευάζει τον αναπαραγωγικό θάλαμο,
• τοποθετεί ένα αυγό,
• κυνηγά και μεταφέρει κάμπιες,
• σφραγίζει τον θάλαμο,
• καλύπτει ή καμουφλάρει τη φωλιά.

Σε κατάλληλες θέσεις μπορεί να κατασκευαστούν φωλιές από περισσότερα από ένα θηλυκά σε μικρή απόσταση. Αυτό δεν τις μετατρέπει σε κοινωνική αποικία, επειδή κάθε θηλυκό διατηρεί τη δική του φωλιά.

Επιλογή της θέσης φωλιάσματος

Το θηλυκό αναζητά σταθερή και σχετικά προστατευμένη επιφάνεια. Κατάλληλες θέσεις μπορεί να είναι κοιλότητες βράχων, πέτρες, τοίχοι και άλλες σκληρές επιφάνειες.

Η επιλογή επηρεάζεται από:

• την προστασία από δυνατή βροχή,
• την έκθεση στον ήλιο,
• τη θερμοκρασία της επιφάνειας,
• τη διαθεσιμότητα νερού και χώματος,
• την παρουσία κατάλληλης λείας,
• την απόσταση από πηγές νέκταρος,
• την προστασία από θηρευτές και παράσιτα.

Η φωλιά πρέπει να παραμείνει προσκολλημένη στο υπόστρωμα μέχρι να ολοκληρωθεί η ανάπτυξη των απογόνων.

Κατασκευή της φωλιάς

Οι σφήκες του γένους Katamenes κατασκευάζουν εξωτερικούς θαλάμους χρησιμοποιώντας λάσπη, συχνά σε συνδυασμό με μικρά πετραδάκια.

Το θηλυκό συλλέγει νερό και το χρησιμοποιεί για να μαλακώσει ξηρό χώμα. Με τις γνάθους σχηματίζει μικρή ποσότητα πηλού και τη μεταφέρει στη θέση της φωλιάς.

Η διαδικασία επαναλαμβάνεται πολλές φορές. Κάθε νέο τμήμα προστίθεται στο προηγούμενο μέχρι να σχηματιστεί ένας κλειστός θάλαμος με προσωρινό άνοιγμα.

Τα μικρά πετραδάκια μπορούν να:

• ενισχύουν μηχανικά τη φωλιά,
• μειώνουν την ποσότητα λάσπης που απαιτείται,
• βοηθούν στην προσαρμογή στο ανώμαλο υπόστρωμα,
• καμουφλάρουν την κατασκευή.

Η ακριβής δομή της φωλιάς της K. dimidiatus δεν είναι τόσο καλά τεκμηριωμένη όσο εκείνη ορισμένων συγγενικών ειδών. Συμπεριφορές που παρατηρήθηκαν σε άλλα Katamenes πρέπει να χρησιμοποιούνται συγκριτικά και όχι να αποδίδονται αυτόματα στο συγκεκριμένο είδος.

Η φωλιά της ανάρτησης

Στην αρχική ανάρτηση παρουσιάζεται επίσης φωλιά ως Katamenes sp.

Η απόδοση σε επίπεδο γένους είναι επιστημονικά προσεκτική. Η μορφή μιας φωλιάς μπορεί να υποδεικνύει τον πιθανό κατασκευαστή, αλλά δεν αρκεί πάντοτε για ασφαλή αναγνώριση του είδους.

Παρόμοια υλικά και τεχνικές κατασκευής χρησιμοποιούνται από περισσότερες σφήκες αγγειοπλάστες. Η επιβεβαίωση απαιτεί παρατήρηση του θηλυκού κατά την κατασκευή, είσοδο ή έξοδο ενήλικου ή εκτροφή του εντόμου από τη φωλιά.

Το αυγό

Στις σφήκες αγγειοπλάστες το θηλυκό τοποθετεί συνήθως ένα αυγό μέσα στον άδειο θάλαμο πριν αρχίσει τον εφοδιασμό με λεία.

Το αυγό μπορεί να κρέμεται από την εσωτερική επιφάνεια μέσω λεπτού μίσχου. Η ανάρτηση αυτή το κρατά μακριά από τις κινήσεις των παράλυτων καμπιών και από την υγρασία που μπορεί να συγκεντρωθεί στον πυθμένα.

Μετά την εκκόλαψη, η νεαρή προνύμφη παραμένει αρχικά συνδεδεμένη κοντά στο σημείο ανάρτησης και αρχίζει να τρέφεται με την αποθηκευμένη λεία.

Κυνήγι καμπιών

Το θηλυκό αναζητά προνύμφες λεπιδόπτερων πάνω στη βλάστηση. Εξετάζει φύλλα, βλαστούς, άνθη και κρυφές επιφάνειες χρησιμοποιώντας την όραση και τις κεραίες.

Όταν εντοπίσει κατάλληλη κάμπια:

1. την ακινητοποιεί με τα πόδια και τις γνάθους,
2. καμπυλώνει την κοιλιά,
3. κατευθύνει το κεντρί προς κατάλληλα σημεία του νευρικού συστήματος,
4. εγχέει δηλητήριο που προκαλεί παράλυση,
5. ελέγχει εάν η λεία μπορεί ακόμη να κινηθεί συντονισμένα.

Η κάμπια συνήθως δεν θανατώνεται αμέσως. Η ακινητοποίησή της επιτρέπει να παραμείνει κατάλληλη ως τροφή μέσα στον κλειστό θάλαμο.

Επιλογή της λείας

Οι σφήκες του γένους Katamenes κυνηγούν κυρίως κάμπιες. Σε μελέτες συγγενικών ειδών έχουν καταγραφεί προνύμφες από διαφορετικές οικογένειες λεπιδόπτερων, μεταξύ των οποίων Geometridae, Lycaenidae και Erebidae.

Δεν είναι επιστημονικά ασφαλές να θεωρηθεί ότι η Katamenes dimidiatus χρησιμοποιεί ακριβώς όλα τα ίδια είδη λείας. Η πραγματική επιλογή μπορεί να εξαρτάται από:

• τη γεωγραφική περιοχή,
• το μέγεθος της κάμπιας,
• την εποχή,
• τη διαθέσιμη βλάστηση,
• το μέγεθος του θηλυκού,
• την απόσταση από τη φωλιά.

Η αναγνώριση της κυπριακής λείας απαιτεί άμεσες παρατηρήσεις ή εξέταση του περιεχομένου φωλιών χωρίς καταστροφή ενεργών απογόνων.

Μεταφορά και αποθήκευση

Η παράλυτη κάμπια συγκρατείται με τις γνάθους και τα πόδια και μεταφέρεται στη φωλιά. Αν η λεία είναι βαριά, η πτήση μπορεί να γίνεται σε μικρά διαστήματα ή με συχνές στάσεις.

Το θηλυκό εισάγει την κάμπια στον θάλαμο και επιστρέφει για να συλλέξει επιπλέον λεία. Ο εφοδιασμός συνεχίζεται μέχρι να υπάρχει αρκετή τροφή για μία προνύμφη.

Ο αριθμός των καμπιών εξαρτάται κυρίως από το μέγεθός τους. Πολλές μικρές κάμπιες ή λιγότερες μεγάλες μπορούν να παρέχουν παρόμοια συνολική ποσότητα τροφής.

Σφράγιση του θαλάμου

Όταν ολοκληρωθεί ο εφοδιασμός, το θηλυκό κλείνει το άνοιγμα με λάσπη. Μπορεί να προσθέσει εξωτερικό στρώμα πηλού και πετραδιών ώστε να ενισχύσει και να αποκρύψει τη φωλιά.

Η σφράγιση προστατεύει το εσωτερικό από:

• αφυδάτωση,
• βροχή,
• άμεση ηλιακή ακτινοβολία,
• μυρμήγκια,
• θηρευτές,
• παρασιτοειδή,
• μηχανικές βλάβες.

Μετά το κλείσιμο, το θηλυκό δεν τροφοδοτεί καθημερινά την προνύμφη. Όλη η απαιτούμενη τροφή έχει ήδη αποθηκευτεί. Η στρατηγική αυτή ονομάζεται μαζικός εφοδιασμός.

Ανάπτυξη της προνύμφης

Η προνύμφη είναι άποδη, μαλακή και ανοιχτόχρωμη. Παραμένει μέσα στον κλειστό θάλαμο και καταναλώνει διαδοχικά τις παράλυτες κάμπιες.

Καθώς αναπτύσσεται:

• αυξάνει γρήγορα σε μέγεθος,
• περνά από διαδοχικά προνυμφικά στάδια,
• καταναλώνει την αποθηκευμένη τροφή,
• αποβάλλει τα άπεπτα υπολείμματα σε περιορισμένο σημείο του θαλάμου.

Όταν ολοκληρώσει τη διατροφή της, κατασκευάζει προστατευτικό κουκούλι και μετατρέπεται σε νύμφη.

Νύμφωση και εμφάνιση του ενηλίκου

Μέσα στο κουκούλι πραγματοποιείται η μεταμόρφωση. Σχηματίζονται:

• τα φτερά,
• τα πόδια,
• οι κεραίες,
• τα σύνθετα μάτια,
• οι γνάθοι,
• τα αναπαραγωγικά όργανα,
• το κεντρί του θηλυκού.

Όταν ολοκληρωθεί η ανάπτυξη, το ενήλικο χρησιμοποιεί τις γνάθους για να ανοίξει δίοδο μέσα από το σκληρυμένο τοίχωμα.

Η διάρκεια του κύκλου ζωής εξαρτάται από το κλίμα, την εποχή κατασκευής της φωλιάς και τη διαθεσιμότητα τροφής. Ορισμένες γενεές μπορεί να ολοκληρώνονται μέσα στη θερμή περίοδο, ενώ άλλες διαχειμάζουν μέσα στον προστατευμένο θάλαμο.

Διατροφή των ενηλίκων

Τα ενήλικα δεν τρέφονται με τις κάμπιες που συλλέγονται για τις προνύμφες. Χρειάζονται κυρίως υδατάνθρακες για την πτήση και την αναπαραγωγή.

Επισκέπτονται άνθη για νέκταρ και μπορεί να προτιμούν φυτά με:

• ρηχά και εύκολα προσβάσιμα άνθη,
• πυκνές ταξιανθίες,
• άφθονο νέκταρ,
• σταθερή ανθοφορία κατά τη θερμή περίοδο.

Τα θηλυκά χρειάζονται επίσης νερό για την κατασκευή της φωλιάς. Μπορεί να παρατηρηθούν σε υγρό χώμα, άκρες ποτίστρων ή άλλες ασφαλείς πηγές νερού.

Ρόλος στην επικονίαση

Κατά την επίσκεψη στα άνθη, γύρη μπορεί να προσκολληθεί στο σώμα και να μεταφερθεί σε άλλα άνθη.

Η Katamenes dimidiatus δεν θεωρείται εξειδικευμένος επικονιαστής ενός συγκεκριμένου φυτού. Μπορεί όμως να συμβάλλει στη γενική κοινότητα επικονιαστών, ιδιαίτερα σε ξηρά ενδιαιτήματα όπου δραστηριοποιείται κατά τη θερμή περίοδο.

Η σημασία της εξαρτάται από τη συχνότητα επισκέψεων, τη μορφή των ανθέων και την επαφή του σώματος με τους ανθήρες και τα στίγματα.

Ενδιαιτήματα

Η Katamenes dimidiatus συνδέεται κυρίως με θερμά και σχετικά ξηρά ενδιαιτήματα.

Μπορεί να παρατηρηθεί σε:

• φρυγανικές εκτάσεις,
• ξηρά λιβάδια,
• πετρώδεις πλαγιές,
• ακαλλιέργητα χωράφια,
• παρυφές δρόμων,
• παραδοσιακούς πέτρινους τοίχους,
• κήπους,
• ανοικτούς θαμνώνες,
• περιοχές κοντά σε εποχικές πηγές νερού.

Ένα κατάλληλο ενδιαίτημα πρέπει να προσφέρει ταυτόχρονα στερεές επιφάνειες φωλεοποίησης, χώμα, νερό, κάμπιες και ανθοφόρα φυτά.

Περίοδος δραστηριότητας

Τα ενήλικα δραστηριοποιούνται κυρίως κατά τους θερμούς μήνες. Η ακριβής περίοδος εξαρτάται από:

• το γεωγραφικό πλάτος,
• το υψόμετρο,
• τις θερμοκρασίες,
• τις βροχοπτώσεις,
• την περίοδο εμφάνισης των καμπιών,
• τη διαθεσιμότητα ανθέων.

Στην Κύπρο η δραστηριότητα μπορεί να εκτείνεται σε μεγάλο μέρος της θερμής περιόδου, αλλά για ακριβή καθορισμό της φαινολογίας χρειάζονται συστηματικές και χρονολογημένες παρατηρήσεις.

Γεωγραφική εξάπλωση

Η Katamenes dimidiatus έχει ευρεία παλαιαρκτική εξάπλωση. Ανάλογα με το υποείδος και την ταξινομική πηγή, έχει καταγραφεί σε περιοχές που περιλαμβάνουν:

• την Ελλάδα και την Κρήτη,
• την Κύπρο,
• τα Βαλκάνια,
• την Κριμαία,
• την Τουρκία,
• τον Καύκασο,
• το Ισραήλ,
• τον Λίβανο,
• τη Συρία και την Ιορδανία,
• το Ιράν και το Ιράκ,
• την Κεντρική Ασία,
• το Αφγανιστάν,
• το Πακιστάν,
• τμήματα της Ινδίας.

Η εξάπλωση των επιμέρους υποειδών δεν είναι ίδια. Για αυτόν τον λόγο πρέπει να διαχωρίζεται η συνολική κατανομή του είδους από την κατανομή κάθε υποείδους.

Παρουσία στην Κύπρο

Η Katamenes dimidiatus αποτελεί καταγεγραμμένο είδος της κυπριακής πανίδας των Vespidae.

Η θέση της Κύπρου ανάμεσα στη νοτιοανατολική Ευρώπη, την Ανατολία και τη Μέση Ανατολή συμφωνεί με τη γενική εξάπλωση του είδους.

Το θερμό κλίμα, τα πετρώδη ενδιαιτήματα, οι παραδοσιακές κατασκευές, η ποικιλία καμπιών και η μακρά περίοδος ανθοφορίας προσφέρουν κατάλληλες συνθήκες.

Δεν αποτελεί ενδημικό είδος του νησιού. Οι κυπριακές καταγραφές, όμως, είναι σημαντικές για τη μελέτη της γεωγραφικής παραλλακτικότητας και της συνύπαρξης διαφορετικών υποειδών.

Η καταγραφή στο Γέρι

Οι φωτογραφίες της παρούσας ανάρτησης λήφθηκαν στο Γέρι της Κύπρου το 2010 από τον Γιώργο Κωνσταντίνου.

Η καταγραφή τεκμηριώνει την παρουσία του είδους στο πεδινό εσωτερικό της Κύπρου.

Για να αξιοποιούνται πληρέστερα μελλοντικές παρατηρήσεις είναι χρήσιμο να καταγράφονται:

• η ακριβής ημερομηνία,
• η τοποθεσία,
• το υψόμετρο,
• το άνθος που επισκέπτεται,
• η παρουσία λάσπης ή νερού,
• η μεταφορά λείας,
• η θέση και η μορφή της φωλιάς.

Οι πληροφορίες αυτές μπορούν να βοηθήσουν στη μελέτη της κυπριακής περιόδου δραστηριότητας και της αναπαραγωγικής βιολογίας.

Το κεντρί και ο άνθρωπος

Το θηλυκό διαθέτει λειτουργικό κεντρί, αλλά το χρησιμοποιεί κυρίως για την παράλυση της λείας.

Η Katamenes dimidiatus δεν υπερασπίζεται κοινωνική αποικία και συνήθως απομακρύνεται όταν πλησιάσει άνθρωπος. Μπορεί να κεντρίσει αμυντικά εάν:

• πιαστεί με το χέρι,
• πατηθεί,
• πιεστεί πάνω στο δέρμα,
• παγιδευτεί μέσα σε ρούχα,
• δεχθεί έντονο χειρισμό.

Οι φωλιές κοντά σε κατοικίες δεν πρέπει να καταστρέφονται χωρίς σοβαρό λόγο. Η απλή παρουσία μιας μοναχικής σφήκας δεν υποδηλώνει δημιουργία μεγάλης αποικίας.

Οικολογικός ρόλος

Η Katamenes dimidiatus συμβάλλει στη φυσική ρύθμιση των πληθυσμών των καμπιών που χρησιμοποιεί ως λεία.

Οι κάμπιες αποτελούν σημαντικούς φυτοφάγους οργανισμούς. Η θήρευσή τους είναι μέρος των φυσικών μηχανισμών που επηρεάζουν την αφθονία τους χωρίς να εξαλείφουν τα είδη τους.

Η σφήκα αποτελεί επίσης μέρος του τροφικού πλέγματος. Μπορεί να θηρεύεται από:

• πουλιά,
• σαύρες,
• αράχνες,
• ασασινόμορφα ημίπτερα,
• άλλα αρπακτικά έντομα.

Οι φωλιές και οι προνύμφες της μπορούν να προσβληθούν από εξειδικευμένους παρασιτικούς ή κλεπτοπαρασιτικούς οργανισμούς.

Παρασιτοειδή και κλεπτοπαράσιτα

Οι φωλιές των σφηκών αγγειοπλαστών προσελκύουν έντομα που επιχειρούν να εκμεταλλευτούν την αποθηκευμένη λεία ή την αναπτυσσόμενη προνύμφη.

Σε συγγενικά είδη Katamenes έχουν καταγραφεί:

• χρυσόσφηκες της οικογένειας Chrysididae,
• παρασιτοειδείς μύγες της οικογένειας Sarcophagidae,
• σφήκες της οικογένειας Leucospidae,
• άλλοι εισβολείς των αναπαραγωγικών θαλάμων.

Δεν πρέπει να αποδίδονται αυτοί οι οργανισμοί ειδικά στην K. dimidiatus χωρίς άμεση εκτροφή ή τεκμηριωμένη παρατήρηση από φωλιά του είδους.

Το εξωτερικό κάλυμμα από λάσπη και πέτρες προσφέρει μηχανική προστασία, αλλά δεν αποτρέπει όλους τους εξειδικευμένους εχθρούς.

Κατάσταση διατήρησης

Δεν υπάρχει ευρέως αναγνωρισμένη παγκόσμια αξιολόγηση της Katamenes dimidiatus στον Κόκκινο Κατάλογο της IUCN.

Η απουσία αξιολόγησης δεν σημαίνει ότι το είδος είναι οπωσδήποτε ασφαλές ή απειλούμενο. Δηλώνει ότι δεν έχει πραγματοποιηθεί πλήρης επίσημη αξιολόγηση με τα κριτήρια της IUCN.

Η ευρεία εξάπλωση υποδηλώνει ότι το είδος δεν περιορίζεται σε μία μικρή περιοχή. Η πραγματική κατάσταση των κυπριακών πληθυσμών, όμως, δεν μπορεί να προσδιοριστεί χωρίς συστηματική παρακολούθηση.

Πιθανές απειλές

Πιθανές πιέσεις περιλαμβάνουν:

• την καταστροφή παραδοσιακών πέτρινων τοίχων,
• τη σφράγιση όλων των φυσικών κοιλοτήτων,
• την απομάκρυνση ακαλλιέργητων παρυφών,
• τη χρήση εντομοκτόνων,
• τη μείωση των πληθυσμών καμπιών,
• την εξαφάνιση ανθοφόρων φυτών,
• την έλλειψη διαθέσιμου νερού,
• τις συχνές πυρκαγιές,
• την αστικοποίηση ανοικτών εκτάσεων,
• την άμεση καταστροφή φωλιών.

Τα εντομοκτόνα μπορεί να σκοτώσουν τη σφήκα ή να μειώσουν τη λεία της. Τα ζιζανιοκτόνα μπορούν έμμεσα να επηρεάσουν το είδος αφαιρώντας ανθοφόρα φυτά και φυτά-ξενιστές των καμπιών.

Μέτρα προστασίας

Η προστασία μπορεί να ενισχυθεί με:

• διατήρηση παραδοσιακών τοίχων και φυσικών βράχων,
• περιορισμό εντομοκτόνων και ζιζανιοκτόνων,
• διατήρηση ακαλλιέργητων παρυφών,
• προστασία ποικιλίας αυτοφυών ανθοφόρων φυτών,
• παροχή ρηχών και ασφαλών πηγών νερού,
• αποφυγή καταστροφής ενεργών φωλιών,
• τμηματική διαχείριση της βλάστησης,
• καταγραφή των θέσεων φωλεοποίησης.

Μια φωλιά που βρίσκεται σε σημείο όπου δεν προκαλεί πραγματικό κίνδυνο πρέπει να αφήνεται μέχρι να ολοκληρωθεί ο κύκλος ζωής.

Υπεύθυνη παρατήρηση

Η φωτογράφιση πρέπει να γίνεται χωρίς παρεμπόδιση της κατασκευής, του κυνηγιού ή της επιστροφής στη φωλιά.

Δεν πρέπει:

• να ανοίγονται ενεργοί θάλαμοι,
• να αφαιρούνται οι αποθηκευμένες κάμπιες,
• να φράσσεται η είσοδος,
• να μετακινείται η φωλιά,
• να συλλαμβάνεται το θηλυκό κατά τη μεταφορά της λείας,
• να χρησιμοποιούνται εντομοκτόνα κοντά στη φωλιά.

Η παρατήρηση από μικρή απόσταση μπορεί να προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για τα υλικά κατασκευής, τη λεία, τον χρόνο εφοδιασμού και τη συμπεριφορά του θηλυκού.

Ταξινόμηση

Βασίλειο: Animalia
Συνομοταξία: Arthropoda
Ομοταξία: Insecta
Τάξη: Hymenoptera
Υπόταξη: Apocrita
Υπεροικογένεια: Vespoidea
Οικογένεια: Vespidae Latreille, 1802
Υποοικογένεια: Eumeninae Leach, 1815
Φυλή: Eumenini
Γένος: Katamenes Meade-Waldo, 1910
Είδος: Katamenes dimidiatus (Brullé, 1832)
Αγγλική κοινή ονομασία: Potter wasp

Πηγές

• Biodiversity of Cyprus – Αρχική ανάρτηση και φωτογραφικά στοιχεία
• GBIF – Katamenes dimidiatus
• WaspWeb – Γένος Katamenes
• Kumar, Castro & Sheikh – Additions to the knowledge of the genus Katamenes
• Fateryga & Ivanov – Nesting biology of Katamenes flavigularis
• Updated Checklist of Vespidae in Iran
• IRMNG – Katamenes Meade-Waldo, 1910

Katamenes dimidiatus (Brullé, 1832) – Cyprus

Text and photographs by George Konstantinou
Location and year photographed: Geri, Cyprus – 2010

The species Katamenes dimidiatus

Katamenes dimidiatus is a large solitary wasp belonging to the subfamily Eumeninae within the family Vespidae. Members of this group are known as potter wasps or mason wasps because many species construct brood cells from mud.

Unlike social wasps, Katamenes dimidiatus does not form colonies containing a queen and workers. Each female independently constructs and provisions her own nest.

The wasp visits flowers for nectar but hunts caterpillars for its larvae. It therefore combines two different ecological roles: that of a flower visitor during the adult stage and a predator during reproduction.

Taxonomic history

The French zoologist Gaspard Auguste Brullé described the species in 1832 as Eumenes dimidiatus from material originating in Greece.

The species was later transferred to the genus Katamenes Meade-Waldo, 1910. For this reason, the author’s name and year are placed within parentheses: Katamenes dimidiatus (Brullé, 1832).

The genus Katamenes was described by Edmund Meade-Waldo in 1910, initially with Katamenes watsoni as its type species. Subsequent taxonomic studies transferred additional species previously placed in Eumenes into this genus.

The Eumeninae were formerly also treated as a separate family under the name Eumenidae. They are now generally classified as a subfamily of the family Vespidae.

The genus Katamenes

The genus Katamenes contains comparatively large and robust potter wasps. Its principal distribution is Palaearctic, while some species or subspecies extend into the Afrotropical Region and the northwestern margins of the Oriental Region.

Members of the genus are generally characterised by:

• a solitary way of life,
• a petiolate connection between the thorax and abdomen,
• wings folded longitudinally at rest,
• construction of nests from mud and small stones,
• hunting lepidopteran larvae,
• conspicuous black and yellow or whitish colouring.

Species identification requires examination of morphological characters and should not be based solely on colour patterns.

The subfamily Eumeninae

The Eumeninae are a large and nearly worldwide group of solitary wasps. They include species that construct exposed nests and others that use pre-existing cavities.

Nests may be located:

• on rocks,
• on stone or masonry walls,
• on branches and tree trunks,
• inside cavities in wood,
• in abandoned insect burrows,
• within natural crevices,
• in protected parts of human structures.

Mud is the most commonly used building material. Some species incorporate small stones or plant material, creating structures that visually merge with their substrate.

Adult morphology

Katamenes dimidiatus is a robust wasp with a predominantly black body and conspicuous yellow or pale-yellow markings.

The head bears:

• large compound eyes,
• three simple eyes on the crown,
• long segmented antennae,
• powerful mandibles,
• a well-developed clypeus on the anterior surface.

The thorax is strong and contains the powerful flight muscles. The abdomen is connected to the thorax through a narrow petiole before expanding considerably.

This form is characteristic of many potter wasps and provides the abdomen with substantial flexibility during egg laying, prey stinging and nest construction.

Colouring

The basic colour is black, with pale markings on the head, thorax and abdomen. The precise extent and form of the yellow or whitish bands may vary between:

• males and females,
• different subspecies,
• geographic populations,
• individual specimens.

The wings are transparent to brownish or slightly darkened. As in most Vespidae, they are folded longitudinally when the wasp is resting.

The conspicuous black and yellow colouring functions as a warning signal to potential predators.

The abdominal petiole

One of the most striking characteristics of Katamenes dimidiatus is the narrow petiole connecting the thorax to the expanded part of the abdomen.

The petiole is not simply an external morphological feature. It allows the female to direct her abdomen precisely when she:

• immobilises caterpillars,
• places an egg inside a cell,
• works around the nest opening,
• defends herself when trapped.

The form and proportions of the petiole are important taxonomic characters for distinguishing genera and species within the Eumeninae.

Antennae and senses

The antennae are important sensory organs. They allow the wasp to detect:

• floral scents,
• chemical traces of prey,
• suitable building materials,
• water and damp soil,
• potential mates,
• the surface of the brood cell.

The compound eyes assist orientation and the detection of objects during flight. The three simple eyes, known as ocelli, contribute to the perception of light intensity and flight stabilisation.

The mandibles are used to capture prey, transport small particles and work the mud.

Males and females

The female possesses a functional sting that evolved from the ovipositor. She uses it principally to paralyse caterpillars.

The male has no sting and does not participate in nest construction or provisioning. His principal role is to locate females and mate.

The sexes may differ in:

• the shape of the clypeus,
• the length and curvature of the antennae,
• the terminal abdominal segments,
• the extent of the pale markings,
• overall body proportions.

Reliable sex determination requires a clear view of the appropriate characters.

Distinction from related species

Katamenes dimidiatus may be confused with other Katamenes species and with large potter wasps belonging to related genera such as Eumenes and Delta.

Identification characters include:

• the form of the clypeus,
• head proportions,
• the structure of the pronotum,
• the shape of the abdominal petiole,
• markings on the abdominal tergites,
• wing venation,
• antennal proportions,
• the terminal abdominal segments,
• geographic origin.

Colour alone is insufficient because it may vary. Difficult specimens require examination under a stereomicroscope and comparison with scientific identification keys.

Subspecies and geographic variation

Several subspecies of Katamenes dimidiatus have been recognised in scientific literature. These include:

• Katamenes dimidiatus dimidiatus (Brullé, 1832),
• Katamenes dimidiatus montanus (Nurse, 1904),
• Katamenes dimidiatus watsoni Meade-Waldo, 1910,
• other geographic forms used in taxonomic treatments.

Both the nominate subspecies K. d. dimidiatus and K. d. montanus have been reported from Cyprus.

A subspecies should not be identified from a general photograph alone. Examination of diagnostic characters and comparison with documented material from the appropriate geographic region are required.

The photographed specimen is therefore presented safely at species level as Katamenes dimidiatus.

Solitary way of life

Katamenes dimidiatus has no queen, workers or permanent social nest. Each fertilised female performs all the reproductive work independently.

The female:

• selects the nesting site,
• collects water,
• gathers soil and small stones,
• constructs the brood cell,
• lays one egg,
• hunts and transports caterpillars,
• seals the cell,
• covers or camouflages the nest.

Nests belonging to more than one female may be built close together at suitable sites. This does not make them a social colony because each female maintains her own nest.

Selecting a nesting site

The female searches for a stable and comparatively sheltered surface. Suitable locations may include depressions in rocks, stones, walls and other hard surfaces.

Selection is influenced by:

• protection from heavy rain,
• exposure to sunlight,
• surface temperature,
• the availability of water and soil,
• the presence of suitable prey,
• distance from nectar sources,
• protection from predators and parasites.

The nest must remain attached to the substrate until the offspring complete their development.

Nest construction

Wasps of the genus Katamenes construct external cells using mud, frequently combined with small stones.

The female collects water and uses it to soften dry soil. She forms a small quantity of mud with her mandibles and carries it to the nest site.

The process is repeated many times. Each new portion is added to the previous material until an enclosed cell with a temporary opening has been formed.

Small stones can:

• strengthen the nest mechanically,
• reduce the quantity of mud required,
• help the structure conform to an uneven substrate,
• camouflage the construction.

The precise nest structure of K. dimidiatus is not as well documented as that of certain related species. Behaviour observed in other Katamenes should be used comparatively and not attributed automatically to this species.

The nest shown in the post

The original post also presents a nest identified as Katamenes sp.

Identification at genus level is scientifically cautious. The form of a nest may indicate its probable builder but is not always sufficient for reliable species identification.

Similar materials and construction techniques are used by several potter wasps. Confirmation requires observation of the female during construction, an adult entering or emerging, or rearing the insect from the nest.

The egg

In potter wasps, the female usually lays one egg inside the empty cell before she begins provisioning it with prey.

The egg may hang from the inner surface by a slender stalk. This suspension keeps it away from the movements of the paralysed caterpillars and from moisture that may collect on the floor.

After hatching, the young larva initially remains near the point of attachment and begins feeding upon the stored prey.

Hunting caterpillars

The female searches for lepidopteran larvae on vegetation. She examines leaves, stems, flowers and concealed surfaces using her vision and antennae.

After locating a suitable caterpillar, she:

1. restrains it with her legs and mandibles,
2. curves her abdomen,
3. directs the sting towards suitable points in the nervous system,
4. injects venom that causes paralysis,
5. checks whether the prey can still move in a coordinated manner.

The caterpillar is generally not killed immediately. Immobilisation allows it to remain suitable as food inside the sealed cell.

Prey selection

Wasps of the genus Katamenes principally hunt caterpillars. Studies of related species have recorded larvae from several lepidopteran families, including Geometridae, Lycaenidae and Erebidae.

It is not scientifically safe to assume that Katamenes dimidiatus uses exactly the same prey species. Its selection may depend on:

• geographic region,
• caterpillar size,
• season,
• available vegetation,
• female size,
• distance from the nest.

Identifying its Cypriot prey requires direct observations or examination of nest contents without destroying active offspring.

Transport and storage

The paralysed caterpillar is held with the mandibles and legs and transported to the nest. If it is heavy, the flight may take place in short stages or include frequent stops.

The female inserts it into the cell and returns to collect additional prey. Provisioning continues until sufficient food has been stored for one larva.

The number of caterpillars depends principally on their size. Many small caterpillars or fewer large ones may provide a similar total quantity of food.

Sealing the cell

After provisioning has been completed, the female closes the opening with mud. She may add an external layer of mud and stones to strengthen and conceal the nest.

Sealing protects the interior from:

• dehydration,
• rain,
• direct sunlight,
• ants,
• predators,
• parasitoids,
• mechanical damage.

After closure, the female does not feed the larva daily. All required food has already been stored. This strategy is known as mass provisioning.

Larval development

The larva is legless, soft-bodied and pale. It remains inside the sealed cell and consumes the paralysed caterpillars in succession.

As it develops, it:

• increases rapidly in size,
• passes through successive larval stages,
• consumes the stored food,
• deposits indigestible remains within a restricted part of the cell.

After feeding has been completed, it constructs a protective cocoon and transforms into a pupa.

Pupation and adult emergence

Metamorphosis occurs inside the cocoon. The following structures develop:

• wings,
• legs,
• antennae,
• compound eyes,
• mandibles,
• reproductive organs,
• the female’s sting.

After development is complete, the adult uses its mandibles to open a passage through the hardened wall.

The duration of the life cycle depends on climate, the season in which the nest was constructed and food availability. Some generations may be completed during the warm season, while others overwinter inside the protected cell.

Adult nutrition

Adults do not feed upon the caterpillars collected for the larvae. They principally require carbohydrates for flight and reproduction.

They visit flowers for nectar and may favour plants with:

• shallow and accessible flowers,
• dense inflorescences,
• abundant nectar,
• continuous flowering during the warm season.

Females also require water for nest construction. They may be observed on damp soil, at the edges of water containers or at other safe water sources.

Role in pollination

During flower visits, pollen may adhere to the body and be carried to other flowers.

Katamenes dimidiatus is not regarded as a specialised pollinator of a particular plant. It may nevertheless contribute to the wider pollinator community, especially in dry habitats where it is active during the warm season.

Its importance depends on visit frequency, flower structure and contact between its body and the anthers and stigmas.

Habitats

Katamenes dimidiatus is associated principally with warm and comparatively dry habitats.

It may be observed in:

• phryganic vegetation,
• dry grasslands,
• rocky slopes,
• uncultivated fields,
• roadsides,
• traditional stone walls,
• gardens,
• open scrub,
• areas near seasonal sources of water.

A suitable habitat must simultaneously provide solid nesting surfaces, soil, water, caterpillars and flowering plants.

Period of activity

Adults are active principally during the warm months. The precise period depends on:

• latitude,
• elevation,
• temperature,
• rainfall,
• the period when caterpillars are available,
• the availability of flowers.

In Cyprus, activity may extend across much of the warm season, but systematic dated observations are required to establish the species’ precise phenology.

Geographic distribution

Katamenes dimidiatus has a broad Palaearctic distribution. Depending on the subspecies and taxonomic source, it has been recorded in regions including:

• Greece and Crete,
• Cyprus,
• the Balkans,
• Crimea,
• Turkey,
• the Caucasus,
• Israel,
• Lebanon,
• Syria and Jordan,
• Iran and Iraq,
• Central Asia,
• Afghanistan,
• Pakistan,
• parts of India.

The distributions of the individual subspecies are not identical. The overall range of the species must therefore be distinguished from the distribution of each subspecies.

Presence in Cyprus

Katamenes dimidiatus is a recorded member of the Vespidae fauna of Cyprus.

The position of Cyprus between southeastern Europe, Anatolia and the Middle East corresponds with the species’ general distribution.

The warm climate, rocky habitats, traditional structures, diversity of caterpillars and prolonged flowering season provide suitable conditions.

It is not endemic to the island. Cypriot records are nevertheless important for studying geographic variation and the possible occurrence of different subspecies.

The record from Geri

The photographs presented in this post were taken at Geri, Cyprus, in 2010 by George Konstantinou.

The record documents the species’ presence in the lowland interior of Cyprus.

To make future observations more useful, it is valuable to record:

• the exact date,
• locality,
• elevation,
• the flower being visited,
• the presence of mud or water,
• prey transport,
• the location and form of the nest.

Such information can assist the study of its Cypriot activity period and reproductive biology.

The sting and people

The female possesses a functional sting but uses it principally to paralyse prey.

Katamenes dimidiatus does not defend a social colony and usually moves away when approached by a person. It may sting defensively if it is:

• caught by hand,
• stepped upon,
• pressed against the skin,
• trapped inside clothing,
• subjected to forceful handling.

Nests near homes should not be destroyed without a serious reason. The presence of a solitary wasp does not indicate that a large colony is developing.

Ecological role

Katamenes dimidiatus contributes to the natural regulation of the caterpillar populations it uses as prey.

Caterpillars are important herbivores. Their predation forms part of the natural processes affecting their abundance without eliminating their species.

The wasp is also part of the food web and may be hunted by:

• birds,
• lizards,
• spiders,
• assassin bugs,
• other predatory insects.

Its nests and larvae may be attacked by specialised parasitic or kleptoparasitic organisms.

Parasitoids and kleptoparasites

Potter-wasp nests attract insects attempting to exploit the stored prey or developing larva.

The following have been recorded from related Katamenes species:

• cuckoo wasps of the family Chrysididae,
• parasitoid flies of the family Sarcophagidae,
• wasps of the family Leucospidae,
• other intruders entering the brood cells.

These organisms should not be attributed specifically to K. dimidiatus without direct rearing or a documented observation from a nest of the species.

The outer covering of mud and stones provides mechanical protection but does not exclude every specialised enemy.

Conservation status

There is no widely recognised global assessment of Katamenes dimidiatus on the IUCN Red List.

The absence of an assessment does not mean that the species is necessarily secure or threatened. It indicates that no full formal evaluation has been undertaken under the IUCN criteria.

Its broad distribution suggests that it is not confined to a small geographic area. The actual condition of its Cypriot populations, however, cannot be determined without systematic monitoring.

Potential threats

Potential pressures include:

• destruction of traditional stone walls,
• sealing of all natural cavities,
• removal of uncultivated margins,
• insecticide use,
• declining caterpillar populations,
• loss of flowering plants,
• absence of accessible water,
• frequent fires,
• urbanisation of open land,
• direct destruction of nests.

Insecticides may kill the wasp or reduce its prey. Herbicides can affect it indirectly by removing flowering plants and the host plants of caterpillars.

Protective measures

Conservation can be supported by:

• retaining traditional walls and natural rock surfaces,
• limiting insecticides and herbicides,
• preserving uncultivated margins,
• protecting a diversity of native flowering plants,
• providing shallow and safe water sources,
• avoiding the destruction of active nests,
• managing vegetation in sections,
• recording nesting sites.

A nest situated where it presents no genuine danger should be left in place until the life cycle has been completed.

Responsible observation

Photography should take place without obstructing construction, hunting or the female’s return to the nest.

Observers should not:

• open active cells,
• remove the stored caterpillars,
• block the entrance,
• move the nest,
• capture the female while she is carrying prey,
• use insecticides near the nest.

Observation from a short distance can provide valuable information about building materials, prey, provisioning time and female behaviour.

Classification

Kingdom: Animalia
Phylum: Arthropoda
Class: Insecta
Order: Hymenoptera
Suborder: Apocrita
Superfamily: Vespoidea
Family: Vespidae Latreille, 1802
Subfamily: Eumeninae Leach, 1815
Tribe: Eumenini
Genus: Katamenes Meade-Waldo, 1910
Species: Katamenes dimidiatus (Brullé, 1832)
English common name: Potter wasp

Sources

• Biodiversity of Cyprus – Original post and photographic details
• GBIF – Katamenes dimidiatus
• WaspWeb – Genus Katamenes
• Kumar, Castro & Sheikh – Additions to the knowledge of the genus Katamenes
• Fateryga & Ivanov – Nesting biology of Katamenes flavigularis
• Updated Checklist of Vespidae in Iran
• IRMNG – Katamenes Meade-Waldo, 1910