See also
All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο.
Below
in English
Κείμενο και φωτογραφίες του Γιώργου Κωνσταντίνου
Η κατεχόμενη Λάπηθος, κτισμένη στους πρόποδες του Πενταδακτύλου και αντικριστά στη θάλασσα της Κερύνειας, υπήρξε από τα παλιά χρόνια ένας από τους πιο εύφορους και παραγωγικούς τόπους της Κύπρου. Καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη και την ευημερία της έπαιξαν τα άφθονα νερά του περίφημου Κεφαλόβρυσου, τα οποία ύδρευαν την κωμόπολη, πότιζαν τα περιβόλια και κινούσαν τους πολυάριθμους νερόμυλους της Λαπήθου.
Οι νερόμυλοι αποτελούσαν για αιώνες αναπόσπαστο μέρος της οικονομικής και κοινωνικής ζωής των κατοίκων. Κατά μήκος της διαδρομής του νερού του Κεφαλόβρυσου είχαν κατασκευαστεί διαδοχικά πολλοί μύλοι, ώστε το ίδιο νερό να αξιοποιείται επανειλημμένα. Αφού έδινε την κινητήρια δύναμη σε έναν μύλο, συνέχιζε την πορεία του προς τον επόμενο και κατόπιν στον επόμενο, δημιουργώντας ένα εξαιρετικά αποτελεσματικό σύστημα αξιοποίησης της φυσικής δύναμης του νερού.
Η ιστορία των νερόμυλων της Λαπήθου χάνεται μέσα στους αιώνες και η παρουσία τους στην περιοχή ανάγεται τουλάχιστον στα χρόνια της Φραγκοκρατίας. Οι μύλοι δεν ήταν απλώς κτίρια για το άλεσμα των δημητριακών. Ήταν χώροι εργασίας, παραγωγής και συνάντησης ανθρώπων και αποτελούσαν σημαντικό κομμάτι της καθημερινής ζωής της κωμόπολης.
Οι νερόμυλοι λειτουργούσαν με έναν απλό αλλά ιδιαίτερα αποτελεσματικό μηχανισμό. Το νερό διοχετευόταν μέσα από αυλάκια και ειδικά διαμορφωμένες κατασκευές και, πέφτοντας με δύναμη από ύψος, έθετε σε κίνηση τη φτερωτή του μύλου. Η κίνηση αυτή μεταφερόταν στη βαριά μυλόπετρα, η οποία άλεθε το σιτάρι και άλλα δημητριακά μετατρέποντάς τα σε αλεύρι.
Οι μυλωνάδες ήταν έμπειροι τεχνίτες και η εργασία τους απαιτούσε σημαντικές γνώσεις. Έπρεπε να γνωρίζουν τη σωστή ρύθμιση της ροής του νερού, τη λειτουργία και συντήρηση του μηχανισμού, καθώς και τη χάραξη και συντήρηση των μυλόπετρων, ώστε να επιτυγχάνεται το σωστό άλεσμα.
Στους μύλους της Λαπήθου έφθαναν γεωργοί όχι μόνο από την κωμόπολη αλλά και από τις γύρω περιοχές, μεταφέροντας με γαϊδούρια και μουλάρια σακιά με σιτάρι και άλλα προϊόντα για άλεσμα. Σε περιόδους μεγάλης παραγωγής οι μεγαλύτεροι μύλοι μπορούσαν να εργάζονται σχεδόν ολόκληρο το εικοσιτετράωρο. Μερικοί διέθεταν ακόμη και χώρους για τη διανυκτέρευση των πελατών και στάβλους για τα ζώα τους.
Οι νερόμυλοι δεν χρησιμοποιήθηκαν πάντοτε αποκλειστικά για το άλεσμα σιταριού. Σε διάφορες περιόδους ορισμένοι χρησιμοποιήθηκαν ως βαμβακόμυλοι και ζαχαρόμυλοι, ενώ αναφέρεται ακόμη και χρήση μύλου για το άλεσμα αλατιού. Η λειτουργία τους ήταν επομένως στενά συνδεδεμένη με τη γεωργική παραγωγή και γενικότερα με την οικονομία της Λαπήθου.
Οι 19 νερόμυλοι της Λαπήθου
Οι 19 νερόμυλοι της Λαπήθου, κατά σειρά αρχίζοντας από την πηγή του Κεφαλόβρυσου, ήταν:
- Ο Μύλος του Καζέλη, ή Μύλος του Κεφαλόβρυσου, όπως επικράτησε να ονομάζεται μετά την καταστροφή του πρώτου μύλου που υπήρχε στην περιοχή.
- Το Μυλαρούδιν του Θωμά
- Ο Μύλος του Χατζηνικολή ή Μίσκαλος
- Ο Μύλος ο Τζιηνούρκος
- Ο Μύλος του Παπά
- Ο Μύλος της Καμάρας ή του Κουζούμπαναη
- Ο Μύλος του Φανή ή Πασιαρτή
- Ο Μύλος του Ξερόλακκου
- Το Μυλαρούδι του Ττερζή
- Το Μυλαρούδιν του Στυλλή του Αντρία
- Ο Γερόμυλος
- Ο Μύλος του Μούρεττου, ο οποίος επιχωματώθηκε το 1970 για να γίνει προέκταση της πλατείας Αγίας Παρασκευής.
- Ο Μύλος του Αγίου Παντελεήμονα, από τον οποίο σήμερα δεν υπάρχουν ίχνη.
- Ο Μύλος του Στρατουρά
- Το Μυλαρούδιν του Καλημέρα
- Ο Μύλος του Χατζηλία (Αγαθοκλέους)
- Ο Μύλος της Καυκάλας ή Κατούρη
- Ο Μύλος του Κωνσταντινίδη-Εγγλέζου ή Καπλάνη
- Ο Μύλος του Καφετζιή
Εκτός από αυτούς τους 19 καταγεγραμμένους νερόμυλους, μεταξύ του Μύλου της Καμάρας και του Μύλου του Φανή ή Πασιαρτή υπήρχαν ακόμη δύο νερόμυλοι, οι οποίοι είχαν καταρρεύσει σε παλαιότερη εποχή.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν επίσης οι μαρτυρίες παλαιών κατοίκων της Λαπήθου σχετικά με τον πρώτο μύλο της περιοχής. Σύμφωνα με αυτές, ο πρώτος νερόμυλος δεν ήταν ο γνωστός Μύλος του Κεφαλόβρυσου, αλλά ένας παλαιότερος μύλος που βρισκόταν ακόμη πιο κοντά στην πηγή.
Την εποχή εκείνη η πηγή του Κεφαλόβρυσου βρισκόταν περίπου τέσσερα με πέντε πόδια ψηλότερα και η πρόσβαση σε αυτή ήταν αρκετά δύσκολη. Ο παλαιότερος αυτός μύλος βρισκόταν κάτω από τη μικρή πλατεία μπροστά από τον Κεφαλόβρυσο. Από την κατασκευή του σώζονται ακόμη ορισμένες πέτρες στο μικρό περιβόλι που βρίσκεται χαμηλότερα.
Από τους 19 νερόμυλους που αναφέρονται πιο πάνω, σήμερα σώζονται αναγνωρίσιμα ερείπια εννέα. Πρόκειται για τους μύλους με τους αριθμούς 1, 2, 3, 6, 7, 16, 17, 18 και 19: τον Μύλο του Καζέλη ή Κεφαλόβρυσου, το Μυλαρούδιν του Θωμά, τον Μύλο του Χατζηνικολή ή Μίσκαλο, τον Μύλο της Καμάρας, τον Μύλο του Φανή ή Πασιαρτή, τον Μύλο του Χατζηλία, τον Μύλο της Καυκάλας ή Κατούρη, τον Μύλο του Κωνσταντινίδη-Εγγλέζου ή Καπλάνη και τον Μύλο του Καφετζιή.
Η μεγάλη ακμή των νερόμυλων άρχισε να υποχωρεί με την είσοδο της σύγχρονης τεχνολογίας. Η εξάπλωση του ηλεκτρισμού και η εμφάνιση των ηλεκτροκίνητων αλευρόμυλων κατά τον εικοστό αιώνα έκαναν σταδιακά τους παραδοσιακούς νερόμυλους οικονομικά ασύμφορους. Έτσι, ο ένας μετά τον άλλο σταμάτησαν να λειτουργούν.
Ο τελευταίος στη σειρά των νερόμυλων της Λαπήθου ήταν ο Μύλος του Καφετζιή, κοντά στην εκκλησία του Τιμίου Προδρόμου. Ήταν επίσης ο τελευταίος νερόμυλος της κωμόπολης που παρέμεινε σε λειτουργία, μέχρι το καλοκαίρι του 1974, όταν η τουρκική εισβολή και η κατοχή της Λαπήθου έβαλαν οριστικό τέλος στη λειτουργία του.
Σήμερα οι εννέα νερόμυλοι που διατηρούν ακόμη αναγνωρίσιμα ερείπια αποτελούν σιωπηλούς μάρτυρες μιας Λαπήθου που κάποτε έσφυζε από ζωή. Οι πέτρινοι τοίχοι, οι καμάρες, τα αυλάκια και τα άλλα κατάλοιπά τους μάς θυμίζουν μια εποχή κατά την οποία το νερό του Κεφαλόβρυσου αποτελούσε πραγματική πηγή ζωής και ενέργειας για ολόκληρη την περιοχή.
Οι νερόμυλοι της κατεχόμενης Λαπήθου αποτελούν ένα πολύτιμο κομμάτι της αγροτικής, βιομηχανικής και πολιτιστικής κληρονομιάς της Κύπρου. Δεν είναι απλώς παλιά ερειπωμένα κτίσματα. Είναι μνημεία της καθημερινής ζωής και της εργασίας πολλών γενεών Λαπηθιωτών και μαρτυρούν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι εκείνης της εποχής κατάφερναν να αξιοποιούν με σοφία τη δύναμη του νερού.
Η καταγραφή και η διατήρηση όσων έχουν απομείνει είναι σημαντική, ώστε μαζί με τις πέτρες να μη χαθούν οι ονομασίες, οι ιστορίες και οι μνήμες που συνδέονται με κάθε έναν από αυτούς τους νερόμυλους.
Πηγή για την καταγραφή και τις ονομασίες των νερόμυλων:
Yiannis Kypri, ομάδα Facebook «Κυπριακοί Νερόμυλοι – Cyprus Watermills – Kıbrıslı su değirmenleri».
The Watermills of Occupied Lapithos
Text and photographs by George Konstantinou
Occupied Lapithos, built on the foothills of the Pentadaktylos mountain range and overlooking the sea of Kyrenia, was from ancient times one of the most fertile and productive areas of Cyprus. A decisive role in its development and prosperity was played by the abundant waters of the famous Kefalovryso spring, which supplied the town with water, irrigated its orchards and powered the numerous watermills of Lapithos.
For centuries, the watermills were an integral part of the economic and social life of the inhabitants. Many mills were built one after another along the course of the water flowing from Kefalovryso, allowing the same water to be used repeatedly. After providing the power needed to operate one mill, the water continued on its course to the next and then to the next, creating a remarkably efficient system for harnessing the natural power of flowing water.
The history of the watermills of Lapithos goes back many centuries, and their presence in the area dates at least to the Frankish period. The mills were not simply buildings used for grinding grain. They were places of work, production and social interaction, and formed an important part of the everyday life of the town.
The watermills operated through a simple but highly effective mechanism. Water was channelled through specially constructed waterways and, falling with force from a height, turned the waterwheel of the mill. This rotational movement was transferred to the heavy millstone, which ground wheat and other cereals into flour.
The millers were experienced craftsmen, and their work required considerable knowledge. They had to know how to regulate the flow of water correctly, operate and maintain the machinery, and dress and maintain the millstones in order to achieve the proper quality of grinding.
Farmers came to the mills of Lapithos not only from the town itself but also from the surrounding areas, transporting sacks of wheat and other produce on donkeys and mules to be ground. During periods of high production, the larger mills could operate almost around the clock. Some even provided rooms where customers could rest or spend the night, as well as stables for their animals.
The watermills were not always used exclusively for grinding wheat. At different times, some were used as cotton mills and sugar mills, while there are also references to a mill being used for grinding salt. Their operation was therefore closely connected with agricultural production and with the wider economy of Lapithos.
The 19 Watermills of Lapithos
The 19 watermills of Lapithos, in order beginning from the source of the Kefalovryso spring, were:
- Kazelis Mill, or Kefalovryso Mill, as it came to be known after the destruction of the original mill that once stood there.
- Thomas’s Small Mill (Mylaroudin)
- Hadjinikolis Mill, or Miskalos
- Tziinourkos Mill
- The Priest’s Mill (Mylos tou Papa)
- Kamara Mill, or Kouzoubanai Mill
- Fanis Mill, or Pasiartis Mill
- Xerolakkos Mill
- Tterzis’s Small Mill (Mylaroudi)
- The Small Mill of Styllis tou Antria
- Geromylos
- Mourettos Mill, which was filled in during 1970 in order to extend Agia Paraskevi Square.
- Agios Panteleimonas Mill, of which no traces survive today.
- Stratouras Mill
- Kalimera’s Small Mill (Mylaroudin)
- Hadjilias Mill (Agathokleous)
- Kafkala Mill, or Katouris Mill
- Konstantinidis-Englezos Mill, or Kaplanis Mill
- Kafetzis Mill
In addition to these 19 recorded watermills, another two watermills once stood between Kamara Mill (No. 6) and Fanis or Pasiartis Mill (No. 7). These had collapsed at an earlier date.
Of particular interest are also the accounts of elderly former residents of Lapithos concerning the first mill in the area. According to these accounts, the first watermill was not the one known as Kefalovryso Mill, but an older mill situated even closer to the spring.
At that time, the source of the Kefalovryso spring was approximately four to five feet higher, and access to it was quite difficult. This older mill stood below the small square in front of Kefalovryso. Some stones belonging to the structure can still be seen in the small orchard below.
Of the 19 watermills listed above, recognisable remains of only nine survive today. These are mills Nos. 1, 2, 3, 6, 7, 16, 17, 18 and 19: Kazelis or Kefalovryso Mill, Thomas’s Small Mill, Hadjinikolis or Miskalos Mill, Kamara Mill, Fanis or Pasiartis Mill, Hadjilias Mill, Kafkala or Katouris Mill, Konstantinidis-Englezos or Kaplanis Mill, and Kafetzis Mill.
The great period of prosperity of the watermills gradually came to an end with the arrival of modern technology. The spread of electricity and the introduction of electrically powered flour mills during the twentieth century gradually made traditional watermills economically obsolete. One after another, they ceased operating.
The last in the chain of the watermills of Lapithos was Kafetzis Mill, situated near the church of Timios Prodromos. It was also the last watermill in the town to remain in operation, continuing to work until the summer of 1974, when the Turkish invasion and the occupation of Lapithos brought its operation permanently to an end.
Today, the nine watermills whose remains are still recognisable stand as silent witnesses to a Lapithos that was once full of life. Their stone walls, arches, water channels and other surviving structures remind us of a time when the waters of Kefalovryso were a true source of life and energy for the entire area.
The watermills of occupied Lapithos constitute a valuable part of the agricultural, industrial and cultural heritage of Cyprus. They are not simply old ruined buildings. They are monuments to the everyday life and labour of many generations of Lapithians and bear witness to the way people of earlier times wisely harnessed the natural power of water.
Recording and preserving what remains of these watermills is important, so that together with their stones, the names, stories and memories associated with each of them are not lost.
Source for the list and names of the watermills:
Yiannis Kypri, Facebook group “Κυπριακοί Νερόμυλοι – Cyprus Watermills – Kıbrıslı su değirmenleri”.
No comments:
Post a Comment