Translate

Sunday, 23 August 2026

Οικογένεια Aspleniaceae στην Κύπρο – Aspleniaceae Family in Cyprus

 See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο


ΧΛΩΡΙΔΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ - Οργανωμένος δυναμικός κατάλογος 2.071 taxa - FLORA OF CYPRUS - Organized Dynamic Checklist 2.071 taxa · classified by status, family and genus

Below in English

Κείμενο George Konstantinou

Η οικογένεια Aspleniaceae, γνωστή στα αγγλικά ως spleenwort family, περιλαμβάνει φτέρες που ανήκουν στην τάξη Polypodiales. Πρόκειται για άσπερμα αγγειόφυτα, τα οποία δεν σχηματίζουν άνθη, καρπούς ή σπόρους, αλλά αναπαράγονται με σπόρια.

Σύμφωνα αποκλειστικά με τον οργανωμένο κατάλογο των 2.071 taxa της κυπριακής χλωρίδας, η οικογένεια Aspleniaceae αντιπροσωπεύεται στην Κύπρο από 1 γένος και 5 taxa:

  • 4 ιθαγενή μη ενδημικά taxa,
  • κανένα ενδημικό taxon,
  • κανένα ξενικό ή εγκλιματισμένο taxon,
  • κανένα υβρίδιο,
  • 1 taxon αβέβαιης κατάστασης.

Το μοναδικό γένος της οικογένειας που καταγράφεται στην Κύπρο είναι το Asplenium.

Βασικά μορφολογικά χαρακτηριστικά

Τα μέλη της οικογένειας είναι συνήθως μικρές ή μεσαίου μεγέθους πολυετείς φτέρες. Αναπτύσσονται από κοντό ή έρπον ρίζωμα, το οποίο φέρει λεπτές ρίζες και καλύπτεται συχνά από καστανά ή σκουρόχρωμα λέπια.

Τα φύλλα των φτερών ονομάζονται και φρόνδες. Μπορεί να είναι απλά λοβωτά ή να διαιρούνται μία, δύο ή περισσότερες φορές. Το σχήμα τους ποικίλλει από στενόμακρο έως τριγωνικό. Ο μίσχος και ο κεντρικός άξονας μπορεί να είναι πράσινοι, καστανοί, κοκκινωποί ή σχεδόν μαύροι.

Στην κάτω επιφάνεια των ώριμων φύλλων σχηματίζονται οι σωροί, δηλαδή ομάδες σποραγγείων μέσα στα οποία παράγονται τα σπόρια. Στα Aspleniaceae οι σωροί είναι συνήθως επιμήκεις ή γραμμοειδείς και τοποθετούνται κατά μήκος των νευρώσεων του φύλλου.

Οι νεαροί σωροί προστατεύονται συνήθως από μια λεπτή μεμβράνη που ονομάζεται ινδούσιο. Στο Asplenium ceterach η κάτω επιφάνεια των φύλλων καλύπτεται επιπλέον από πυκνά καστανά ή αργυρόχρωμα λέπια.

Αναπαραγωγή

Οι φτέρες δεν σχηματίζουν άνθη και σπόρους. Τα σπόρια απελευθερώνονται από τα ώριμα σποράγγεια και, όταν βρεθούν σε κατάλληλο υγρό υπόστρωμα, βλαστάνουν σχηματίζοντας ένα μικρό γαμετόφυτο που ονομάζεται πρόθαλλο.

Η παρουσία νερού είναι απαραίτητη για τη γονιμοποίηση. Για τον λόγο αυτό τα περισσότερα είδη της οικογένειας αναπτύσσονται σε βραχώδεις θέσεις, σκιερές σχισμές, φαράγγια και παλαιούς τοίχους όπου διατηρείται κάποια υγρασία, τουλάχιστον κατά τη βροχερή περίοδο.

Εξάπλωση και ενδιαιτήματα στην Κύπρο

Η οικογένεια Aspleniaceae έχει σχεδόν παγκόσμια εξάπλωση. Στην Κύπρο τα μέλη της απαντούν κυρίως σε βραχώδη και σχετικά δροσερά μικροενδιαιτήματα, ιδιαίτερα στις ημιορεινές και ορεινές περιοχές.

Αναπτύσσονται σε:

  • ρωγμές ασβεστολιθικών και πυριγενών βράχων,
  • σκιερά φαράγγια και χαράδρες,
  • υγρές βραχώδεις πλαγιές,
  • παλαιούς πέτρινους τοίχους,
  • τοιχώματα πηγαδιών και αναβαθμίδων,
  • παρυφές δασών,
  • σκιερές θέσεις κάτω από θάμνους και δέντρα.

Ορισμένα είδη είναι προσαρμοσμένα στην εποχική ξηρασία της Κύπρου. Το Asplenium ceterach, για παράδειγμα, μπορεί να συστρέφει τα φύλλα του όταν αφυδατώνεται και να τα ξεδιπλώνει ξανά μετά τις βροχές.

Τα ιθαγενή μη ενδημικά taxa

1. Asplenium adiantum-nigrum L.

Αριθμός στον οργανωμένο κατάλογο: 137.

Ιθαγενές μη ενδημικό είδος και πολυετής φτέρη, γνωστή στα αγγλικά ως black spleenwort.

Έχει συνήθως τριγωνικά έως ωοειδή φύλλα, τα οποία διαιρούνται δύο ή τρεις φορές. Ο μίσχος και το κατώτερο μέρος του κεντρικού άξονα είναι συνήθως σκούρα καστανά ή σχεδόν μαύρα και γυαλιστερά.

Φύεται σε σκιερές ρωγμές βράχων, πετρώδεις πλαγιές και δασικά ενδιαιτήματα, κυρίως σε ορεινές περιοχές. Η μορφή και ο βαθμός διαίρεσης των φύλλων μπορεί να παρουσιάζουν σημαντική ποικιλότητα.

2. Asplenium ceterach L.

Αριθμός στον οργανωμένο κατάλογο: 138.

Ιθαγενές μη ενδημικό είδος και μικρή πολυετής φτέρη, γνωστή στα αγγλικά ως rustyback fern.

Τα φύλλα είναι στενόμακρα και βαθιά λοβωτά. Η επάνω επιφάνεια είναι πράσινη, ενώ η κάτω καλύπτεται από πυκνά καστανά, πορτοκαλοκάστανα ή αργυρόχρωμα λέπια. Τα λέπια προστατεύουν τα σποράγγεια και συμβάλλουν στον περιορισμό της απώλειας νερού.

Αναπτύσσεται σε ρωγμές βράχων και παλαιών πέτρινων τοίχων. Είναι ένα από τα πιο ανθεκτικά στην ξηρασία είδη φτερών της Κύπρου. Κατά τη διάρκεια ξηρών περιόδων τα φύλλα συστρέφονται, εκθέτοντας προς τα έξω τη λεπιδωτή κάτω επιφάνειά τους. Μετά τις βροχές απορροφούν νερό και ξεδιπλώνονται ξανά.

3. Asplenium onopteris L.

Αριθμός στον οργανωμένο κατάλογο: 139.

Ιθαγενές μη ενδημικό μεσογειακό είδος, γνωστό στα αγγλικά ως Irish spleenwort.

Έχει σκούρο, γυαλιστερό μίσχο και λεπτά φύλλα, τα οποία είναι συνήθως επιμήκη έως τριγωνικά και διαιρούνται δύο ή τρεις φορές. Τα κατώτερα τμήματα του ελάσματος είναι συχνά μεγαλύτερα από τα υπόλοιπα.

Στην Κύπρο αναπτύσσεται σε σκιερές βραχώδεις θέσεις, χαράδρες, θαμνώνες, παρυφές δασών και κάτω από δέντρα. Μπορεί να συγχέεται με το Asplenium adiantum-nigrum, γι’ αυτό η αναγνώριση πρέπει να βασίζεται σε συνδυασμό χαρακτηριστικών του φύλλου και των σπορίων.

4. Asplenium trichomanes subsp. quadrivalens D. E. Mey.

Αριθμός στον οργανωμένο κατάλογο: 140.

Ιθαγενές μη ενδημικό υποείδος της πολυετούς φτέρης Asplenium trichomanes. Το είδος είναι γνωστό στα αγγλικά ως maidenhair spleenwort.

Έχει στενά και επιμήκη φύλλα με πολυάριθμα μικρά, ωοειδή ή σχεδόν κυκλικά φυλλάρια. Τα φυλλάρια τοποθετούνται κατά μήκος ενός σκούρου καστανού ή σχεδόν μαύρου κεντρικού άξονα.

Αναπτύσσεται σε ρωγμές βράχων και πέτρινων τοίχων, συνήθως σε σχετικά δροσερές και σκιερές θέσεις. Η ακριβής διάκρισή του από άλλα μέλη του συμπλέγματος Asplenium trichomanes μπορεί να απαιτεί εξέταση των ώριμων σπορίων και κυτταρολογικών χαρακτηριστικών.

Taxon αβέβαιης κατάστασης

5. Asplenium viride Huds.

Αριθμός στον οργανωμένο κατάλογο: 2000.

Το Asplenium viride, γνωστό στα αγγλικά ως green spleenwort, περιλαμβάνεται στον οργανωμένο κατάλογο στην κατηγορία Αβέβαιη κατάσταση. Δεν καταγράφεται ως επιβεβαιωμένο ιθαγενές taxon της Κύπρου.

Είναι μικρή πολυετής φτέρη με στενά φύλλα και πολυάριθμα μικρά, ωοειδή ή σχεδόν κυκλικά φυλλάρια. Μοιάζει με το Asplenium trichomanes, αλλά ο κεντρικός άξονας του φύλλου είναι πράσινος, τουλάχιστον στο μεγαλύτερο μέρος του, αντί να είναι εξ ολοκλήρου σκούρος.

Στη γενικότερη εξάπλωσή του συνδέεται με δροσερές, υγρές και σκιερές ρωγμές βράχων, συνήθως σε ορεινές περιοχές. Η παρουσία και η ακριβής κατάσταση του taxon στην Κύπρο χρειάζονται επιβεβαίωση με τεκμηριωμένες καταγραφές και κατάλληλο φυτικό υλικό.

Αναγνώριση των κυπριακών taxa

Για την αναγνώριση των taxa της οικογένειας πρέπει να εξετάζονται:

  • το συνολικό σχήμα του φύλλου,
  • ο βαθμός διαίρεσης του ελάσματος,
  • το σχήμα των επιμέρους φυλλαρίων,
  • το χρώμα του μίσχου και του κεντρικού άξονα,
  • η παρουσία και η μορφή των λεπιών,
  • η μορφή και η διάταξη των σωρών,
  • το μέγεθος και η μορφολογία των σπορίων,
  • το πέτρωμα, το υψόμετρο και οι συνθήκες του ενδιαιτήματος.

Οι φωτογραφίες μόνο της επάνω επιφάνειας των φύλλων δεν επαρκούν πάντοτε. Για ασφαλέστερη αναγνώριση χρειάζονται επίσης φωτογραφίες της κάτω επιφάνειας, όπου διακρίνονται οι σωροί και τα λέπια.

Οικολογική σημασία

Τα Aspleniaceae αποτελούν χαρακτηριστικό μέρος της βλάστησης των βραχωδών και σκιερών μικροενδιαιτημάτων της Κύπρου.

Οι ρίζες και τα ριζώματά τους συμβάλλουν στη συγκράτηση λεπτού εδάφους και οργανικής ύλης μέσα στις σχισμές των βράχων. Τα φυτά προσφέρουν επίσης καταφύγιο σε μικρά ασπόνδυλα και συμμετέχουν στη δημιουργία μικροενδιαιτημάτων με αυξημένη υγρασία.

Η ικανότητα ορισμένων ειδών να επιβιώνουν σε πολύ μικρές ποσότητες υποστρώματος και να αντέχουν σε περιόδους ξηρασίας παρουσιάζει ιδιαίτερο οικολογικό και επιστημονικό ενδιαφέρον.

Απειλές και προστασία

Οι κυριότερες πιθανές απειλές περιλαμβάνουν:

  • την καταστροφή βραχωδών ενδιαιτημάτων,
  • την εξόρυξη και απομάκρυνση πετρωμάτων,
  • τις εργασίες σε δρόμους και πρανή,
  • τον καθαρισμό ή την ανακατασκευή παλαιών πέτρινων τοίχων,
  • τις δασικές πυρκαγιές,
  • την παρατεταμένη ξηρασία,
  • την αλλαγή του τοπικού μικροκλίματος,
  • την κλιματική αλλαγή,
  • τη συλλογή σπάνιων φυτών.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζονται οι μικροί και απομονωμένοι πληθυσμοί των ορεινών ειδών. Η προστασία τους εξαρτάται από τη διατήρηση του φυσικού πετρώματος, της σκίασης, της υγρασίας και του μικροκλίματος των θέσεων όπου αναπτύσσονται.

Για το Asplenium viride προέχει η επιβεβαίωση της παρουσίας και της κατάστασής του στην Κύπρο πριν εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα για την εξάπλωση ή τις ανάγκες προστασίας του.

Ταξινόμηση

  • Βασίλειο: Plantae
  • Συνομοταξία: Streptophyta
  • Ομοταξία: Equisetopsida
  • Υφομοταξία: Polypodiinae
  • Τάξη: Polypodiales
  • Οικογένεια: Aspleniaceae
  • Γένη στην Κύπρο: 1
  • Συνολικά taxa στον κατάλογο: 5
  • Ιθαγενή μη ενδημικά: 4
  • Ενδημικά της Κύπρου: 0
  • Ξενικά ή εγκλιματισμένα: 0
  • Υβρίδια: 0
  • Αβέβαιης κατάστασης: 1

Πηγές

Text by George Konstantinou

The Aspleniaceae, commonly known as the spleenwort family, comprises ferns belonging to the order Polypodiales. They are seedless vascular plants that do not produce flowers, fruits or seeds but reproduce by spores.

According exclusively to the organized checklist of the 2,071 taxa of the Cypriot flora, Aspleniaceae is represented in Cyprus by 1 genus and 5 taxa:

  • 4 native non-endemic taxa,
  • no endemic taxa,
  • no alien or naturalized taxa,
  • no hybrids,
  • 1 taxon of uncertain status.

The only genus of the family recorded in Cyprus is Asplenium.

Principal morphological characteristics

Members of the family are usually small or medium-sized perennial ferns. They grow from a short or creeping rhizome bearing fine roots and often covered with brown or dark scales.

Fern leaves are also known as fronds. They may be simply lobed or divided one, two or more times. Their shape varies from elongated to triangular. The stalk and central axis may be green, brown, reddish or almost black.

Groups of sporangia known as sori develop on the lower surface of mature fronds. The spores are produced inside these sporangia. In Aspleniaceae, the sori are usually elongated or linear and positioned along the veins of the frond.

Young sori are normally protected by a thin membrane called an indusium. In Asplenium ceterach, the lower surface of the frond is additionally covered by dense brown or silvery scales.

Reproduction

Ferns do not form flowers or seeds. Spores released from mature sporangia germinate on a suitably moist substrate and form a small gametophyte known as a prothallus.

Water is necessary for fertilization. Most members of the family therefore grow in rocky places, shaded fissures, ravines and old walls retaining some moisture, at least during the rainy season.

Distribution and habitats in Cyprus

Aspleniaceae has an almost worldwide distribution. In Cyprus its members occur mainly in rocky and relatively cool microhabitats, particularly in submontane and mountainous areas.

They grow in:

  • crevices of limestone and igneous rocks,
  • shaded gorges and ravines,
  • moist rocky slopes,
  • old stone walls,
  • walls of wells and terraces,
  • woodland margins,
  • shaded places beneath shrubs and trees.

Some species are adapted to the seasonal drought of Cyprus. Asplenium ceterach, for example, can curl its fronds when dehydrated and unfold them again following rainfall.

Native non-endemic taxa

1. Asplenium adiantum-nigrum L.

Number in the organized checklist: 137.

A native non-endemic perennial fern known as black spleenwort.

It usually has triangular to ovate fronds divided two or three times. The stalk and lower part of the central axis are normally dark brown or almost black and glossy.

It grows in shaded rock crevices, rocky slopes and woodland habitats, mainly in mountainous areas. The shape and degree of division of its fronds can be considerably variable.

2. Asplenium ceterach L.

Number in the organized checklist: 138.

A native non-endemic small perennial fern known as rustyback fern.

Its fronds are elongated and deeply lobed. Their upper surface is green, while the lower surface is densely covered by brown, orange-brown or silvery scales. These scales protect the sporangia and help reduce water loss.

It grows in crevices of rocks and old stone walls. It is one of the most drought-resistant ferns in Cyprus. During dry periods its fronds curl, exposing their scaly lower surface. Following rainfall, they absorb water and unfold again.

3. Asplenium onopteris L.

Number in the organized checklist: 139.

A native non-endemic Mediterranean species known as Irish spleenwort.

It has a dark, glossy stalk and delicate fronds that are usually elongated to triangular and divided two or three times. The lower divisions of the blade are often larger than the others.

In Cyprus it grows in shaded rocky places, ravines, scrub, woodland margins and beneath trees. It may be confused with Asplenium adiantum-nigrum, so identification should be based on a combination of frond and spore characteristics.

4. Asplenium trichomanes subsp. quadrivalens D. E. Mey.

Number in the organized checklist: 140.

A native non-endemic subspecies of the perennial fern Asplenium trichomanes. The species is known as maidenhair spleenwort.

It has narrow, elongated fronds with numerous small, ovate or nearly circular leaflets. The leaflets are arranged along a dark brown or almost black central axis.

It grows in crevices of rocks and stone walls, usually in relatively cool and shaded places. Accurate separation from other members of the Asplenium trichomanes complex may require examination of mature spores and cytological characteristics.

Taxon of uncertain status

5. Asplenium viride Huds.

Number in the organized checklist: 2000.

Asplenium viride, known as green spleenwort, is included in the organized checklist under Uncertain status. It is not listed as a confirmed native taxon of Cyprus.

It is a small perennial fern with narrow fronds and numerous small, ovate or nearly circular leaflets. It resembles Asplenium trichomanes, but the central axis of the frond is green, at least for most of its length, rather than entirely dark.

Across its wider range it is associated with cool, moist and shaded rock crevices, usually in mountainous areas. Its presence and precise status in Cyprus require confirmation through documented records and suitable plant material.

Identification of the Cypriot taxa

The following characters should be examined:

  • the overall shape of the frond,
  • the degree of division of the blade,
  • the shape of the individual leaflets,
  • the colour of the stalk and central axis,
  • the presence and form of the scales,
  • the shape and arrangement of the sori,
  • the size and morphology of the spores,
  • the rock type, altitude and habitat conditions.

Photographs showing only the upper surface of the fronds are not always sufficient. Images of the lower surface, showing the sori and scales, are also required for more reliable identification.

Ecological importance

Aspleniaceae are characteristic components of the rocky and shaded microhabitats of Cyprus.

Their roots and rhizomes help retain fine soil and organic matter within rock fissures. The plants also provide shelter for small invertebrates and contribute to the formation of moist microhabitats.

The ability of some species to survive in very small quantities of substrate and withstand periods of drought is of considerable ecological and scientific interest.

Threats and conservation

The principal potential threats include:

  • destruction of rocky habitats,
  • quarrying and removal of rocks,
  • road and slope works,
  • cleaning or reconstruction of old stone walls,
  • forest fires,
  • prolonged drought,
  • alteration of the local microclimate,
  • climate change,
  • collection of rare plants.

Small and isolated populations of mountain species require particular attention. Their conservation depends on protecting the natural rock substrate, shade, moisture and microclimate of their localities.

For Asplenium viride, confirmation of its presence and status in Cyprus must precede firm conclusions about its distribution or conservation requirements.

Classification

  • Kingdom: Plantae
  • Phylum: Streptophyta
  • Class: Equisetopsida
  • Subclass: Polypodiinae
  • Order: Polypodiales
  • Family: Aspleniaceae
  • Genera in Cyprus: 1
  • Total taxa in the checklist: 5
  • Native non-endemic taxa: 4
  • Endemic taxa: 0
  • Alien or naturalized taxa: 0
  • Hybrids: 0
  • Taxa of uncertain status: 1

Sources

Αναρτήθηκε από στις
Ετικέτες ,

No comments:

Post a Comment

Subscribe to: Post Comments (Atom)