Translate

Monday, 24 August 2026

Οικογένεια Cistaceae στην Κύπρο – Cistaceae Family in Cyprus

 See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο


ΧΛΩΡΙΔΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ - Οργανωμένος δυναμικός κατάλογος 2.071 taxa - FLORA OF CYPRUS - Organized Dynamic Checklist 2.071 taxa · classified by status, family and genus

Below in English

Κείμενο George Konstantinou

Η οικογένεια Cistaceae, γνωστή στα αγγλικά ως rock-rose family, είναι οικογένεια αγγειόσπερμων φυτών που ανήκει στην τάξη Malvales. Περιλαμβάνει κυρίως μικρούς ή μεσαίους θάμνους, ημίθαμνους και ποώδη φυτά, τα οποία είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της μεσογειακής βλάστησης.

Σύμφωνα με τον οργανωμένο κατάλογο της κυπριακής χλωρίδας, η οικογένεια Cistaceae αντιπροσωπεύεται στην Κύπρο από 4 γένη και 24 taxa:

  • 18 ιθαγενή μη ενδημικά taxa,
  • 1 ενδημικό είδος της Κύπρου,
  • 1 ξενικό είδος,
  • 3 υβρίδια,
  • 1 taxon αβέβαιης κατάστασης.

Τα τέσσερα γένη που περιλαμβάνονται στον κατάλογο είναι τα Cistus, Fumana, Helianthemum και Tuberaria.

Βασικά μορφολογικά χαρακτηριστικά

Τα μέλη της οικογένειας είναι συνήθως θάμνοι, ημίθαμνοι ή μονοετή και πολυετή ποώδη φυτά. Πολλά είδη είναι αρωματικά και καλύπτονται από απλές, αστεροειδείς ή αδενώδεις τρίχες.

Τα φύλλα είναι απλά, συνήθως αντίθετα και ακέραια. Μπορεί να είναι επίπεδα ή να έχουν περιελιγμένα προς τα κάτω χείλη. Σε αρκετά είδη είναι παχιά, ρυτιδωμένα ή καλυμμένα με πυκνό τρίχωμα, χαρακτηριστικά που περιορίζουν την απώλεια νερού.

Τα άνθη είναι συνήθως ερμαφρόδιτα, ακτινόμορφα και εντυπωσιακά. Έχουν πέντε πέταλα, τα οποία μπορεί να είναι λευκά, κίτρινα, ρόδινα ή πορφυρά. Σε ορισμένα είδη υπάρχει σκούρα κηλίδα στη βάση κάθε πετάλου.

Τα πέταλα είναι συχνά λεπτά και ζαρωμένα και πέφτουν πολύ σύντομα μετά την άνθηση. Παρά τη μικρή διάρκεια ζωής κάθε άνθους, τα φυτά παράγουν διαδοχικά πολλά άνθη κατά την περίοδο ανθοφορίας.

Οι στήμονες είναι πολυάριθμοι και σχηματίζουν εμφανή ομάδα γύρω από το κέντρο του άνθους. Ο καρπός είναι ξηρή κάψα που ανοίγει σε βαλβίδες και περιέχει πολλούς μικρούς σπόρους.

Εξάπλωση και ενδιαιτήματα

Η οικογένεια Cistaceae εξαπλώνεται κυρίως στις θερμές εύκρατες περιοχές του Βόρειου Ημισφαιρίου. Η μεγαλύτερη ποικιλότητά της εντοπίζεται στη Μεσόγειο, όπου τα είδη της αποτελούν βασικά στοιχεία των φρυγάνων, των μακκί και των ανοικτών πευκοδασών.

Στην Κύπρο τα είδη της οικογένειας απαντούν σε:

  • φρυγανότοπους και θαμνώνες,
  • ανοικτά πευκοδάση και δασικά ξέφωτα,
  • βραχώδεις και πετρώδεις πλαγιές,
  • ασβεστολιθικά και πυριγενή υποστρώματα,
  • ξηρά λιβάδια,
  • παράκτιες και πεδινές θέσεις,
  • ορεινά ενδιαιτήματα,
  • άκρες δρόμων και μονοπατιών,
  • εγκαταλειμμένους αγρούς και άλλες ανοικτές θέσεις.

Πολλά είδη είναι προσαρμοσμένα στην έντονη ηλιοφάνεια, την καλοκαιρινή ξηρασία, τα φτωχά εδάφη και τις περιοδικές πυρκαγιές.

Τα ιθαγενή μη ενδημικά taxa

Cistus

  1. Cistus creticus L. subsp. creticus · Subspecies
  2. Cistus creticus subsp. eriocephalus (Viv.) Greuter & Burdet · Subspecies
  3. Cistus monspeliensis L. · Species
  4. Cistus parviflorus Lam. · Species
  5. Cistus salviifolius L. · Species

Fumana

  1. Fumana arabica (L.) Spach · Species
  2. Fumana laevis (Cav.) Pau · Species
  3. Fumana thymifolia (L.) Verl. · Species

Helianthemum

  1. Helianthemum aegyptiacum (L.) Mill. · Species
  2. Helianthemum kahiricum Delile · Species
  3. Helianthemum ledifolium subsp. lasiocarpum (Jacq. & Hérincq) Nyman · Subspecies
  4. Helianthemum ledifolium (L.) Mill. subsp. ledifolium · Subspecies
  5. Helianthemum salicifolium Mill. · Species
  6. Helianthemum sanguineum (Lag.) Dunal · Species
  7. Helianthemum stipulatum (Forssk.) C. Chr. · Species
  8. Helianthemum syriacum (Jacq.) Dum. Cours. · Species

Tuberaria

  1. Tuberaria guttata (L.) Fourr. · Species
  2. Tuberaria inconspicua (Thib. ex Pers.) Willk. · Species

Το ενδημικό είδος της Κύπρου

1568. Helianthemum obtusifolium Dunal

Το Helianthemum obtusifolium είναι ενδημικό είδος της Κύπρου και το μοναδικό ενδημικό μέλος της οικογένειας Cistaceae στον οργανωμένο κατάλογο.

Είναι χαμηλός, πολυετής ημίθαμνος ή χαμαίφυτο. Φέρει μικρά φύλλα και κίτρινα άνθη με πέντε πέταλα. Τα εσωτερικά σέπαλα είναι μεμβρανώδη και αυξάνονται εμφανώς σε μέγεθος κατά την καρποφορία.

Απαντά από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι περίπου τα 925 μέτρα. Φύεται κυρίως σε ξηρές, ανοικτές και πετρώδεις θέσεις, φρυγανότοπους, χαμηλούς θαμνώνες και πλαγιές με αραιή βλάστηση.

Η περίοδος ανθοφορίας του εκτείνεται κυρίως από τον Φεβρουάριο μέχρι τον Μάιο. Η φυσική παγκόσμια εξάπλωσή του περιορίζεται στην Κύπρο.

Το ξενικό είδος

1771. Cistus ladanifer L.

Το Cistus ladanifer είναι ξενικό είδος στην Κύπρο. Είναι μεγάλος, αειθαλής και έντονα αρωματικός θάμνος, γνωστός στα αγγλικά ως gum rockrose.

Κατάγεται από τη δυτική Μεσόγειο. Η φυσική του εξάπλωση περιλαμβάνει κυρίως την Ιβηρική Χερσόνησο, τη νότια Γαλλία και τη βορειοδυτική Αφρική, ενώ στην Κύπρο έχει εισαχθεί.

Τα φύλλα είναι στενά, σκούρα πράσινα και κολλώδη λόγω της αρωματικής ρητίνης που εκκρίνουν. Τα μεγάλα άνθη είναι λευκά και συχνά φέρουν χαρακτηριστική σκούρα πορφυρή ή καστανέρυθρη κηλίδα στη βάση κάθε πετάλου.

Καλλιεργείται ως καλλωπιστικό και μπορεί να εμφανίζεται έξω από χώρους καλλιέργειας. Η παρουσία και η εξάπλωσή του σε φυσικά ενδιαιτήματα χρειάζονται παρακολούθηση.

Τα υβρίδια

Το γένος Cistus παρουσιάζει συχνά φυσικό υβριδισμό όταν συγγενικά είδη αναπτύσσονται στην ίδια περιοχή. Τα υβρίδια μπορεί να συνδυάζουν μορφολογικά γνωρίσματα των γονικών φυτών και η ασφαλής αναγνώρισή τους απαιτεί προσεκτική εξέταση.

Στον οργανωμένο κατάλογο περιλαμβάνονται 3 υβρίδια:

Cistus

  1. Cistus ×pauranthus Demoly · Hybrid
  2. Cistus ×akamantis Demoly · Hybrid
  3. Cistus ×skanbergii Lojac. · Hybrid

Taxon αβέβαιης κατάστασης

2021. Helianthemum nummularium (L.) Mill.

Το Helianthemum nummularium περιλαμβάνεται στον κατάλογο ως είδος αβέβαιης κατάστασης. Η παρουσία του στην Κύπρο ή η ακριβής κατάσταση των σχετικών καταγραφών χρειάζεται περαιτέρω επιβεβαίωση.

Προσαρμογές στο μεσογειακό περιβάλλον

Τα Cistaceae διαθέτουν χαρακτηριστικές προσαρμογές που τους επιτρέπουν να επιβιώνουν στο θερμό και ξηρό μεσογειακό κλίμα:

  • μικρά ή στενά φύλλα,
  • παχύς προστατευτικός ιστός,
  • πυκνό τρίχωμα,
  • αδενώδεις και ρητινώδεις εκκρίσεις,
  • περιελιγμένα χείλη φύλλων,
  • βαθύ ή εκτεταμένο ριζικό σύστημα,
  • εποχική μείωση της φυλλικής επιφάνειας,
  • πολυάριθμοι σπόροι με μεγάλη διάρκεια ζωής στο έδαφος.

Ορισμένα είδη μπορούν να αναβλαστήσουν μετά από πυρκαγιά, ενώ άλλα αναγεννώνται κυρίως από σπόρους των οποίων η φύτρωση ευνοείται από τη θερμότητα ή τις μεταβολές που προκαλεί η φωτιά στο έδαφος.

Αναγνώριση των γενών

Τα τέσσερα γένη της οικογένειας στην Κύπρο μπορούν γενικά να διακριθούν ως εξής:

  • Το Cistus περιλαμβάνει κυρίως μεγαλύτερους θάμνους με εντυπωσιακά λευκά, ρόδινα ή πορφυρά άνθη.
  • Το Fumana περιλαμβάνει χαμηλούς ημίθαμνους με στενά φύλλα και μικρότερα κίτρινα άνθη.
  • Το Helianthemum περιλαμβάνει μονοετή ή πολυετή φυτά και ημίθαμνους, συνήθως με κίτρινα άνθη.
  • Το Tuberaria περιλαμβάνει μικρά ποώδη φυτά, συνήθως μονοετή, με κίτρινα άνθη που συχνά φέρουν σκούρες κηλίδες στη βάση των πετάλων.

Για τον προσδιορισμό των ειδών χρειάζεται να εξετάζονται τα φύλλα, το τρίχωμα, τα παράφυλλα, ο αριθμός και το μέγεθος των σεπάλων, οι ποδίσκοι των ανθέων, η κάψα και οι σπόροι.

Οικολογική σημασία

Τα άνθη των Cistaceae παράγουν άφθονη γύρη και προσελκύουν μέλισσες, σκαθάρια και άλλα έντομα. Αν και πολλά είδη δεν παράγουν νέκταρ, αποτελούν σημαντική πηγή γύρης κατά την ανοιξιάτικη περίοδο.

Οι θάμνοι προσφέρουν κάλυψη και καταφύγιο σε ερπετά, μικρά θηλαστικά και ασπόνδυλα. Το ριζικό τους σύστημα συμβάλλει στη συγκράτηση του εδάφους σε ξηρές και βραχώδεις πλαγιές.

Τα είδη της οικογένειας είναι σημαντικά συστατικά των μεσογειακών φρυγάνων και θαμνώνων και συμμετέχουν ενεργά στη φυσική αναγέννηση της βλάστησης μετά από διαταραχές.

Απειλές και προστασία

Οι πιθανές απειλές για τα σπάνια και ενδημικά μέλη της οικογένειας περιλαμβάνουν:

  • την καταστροφή φρυγάνων και φυσικών θαμνώνων,
  • την οικιστική και τουριστική ανάπτυξη,
  • τη διάνοιξη δρόμων,
  • τη λειτουργία λατομείων,
  • τις συχνές ή επαναλαμβανόμενες πυρκαγιές,
  • την υπερβόσκηση,
  • το ποδοπάτημα,
  • την εξάπλωση ξενικών φυτών,
  • την παρατεταμένη ξηρασία και την κλιματική αλλαγή.

Η προστασία του ενδημικού Helianthemum obtusifolium εξαρτάται από τη διατήρηση των ξηρών, ανοικτών και πετρωδών οικοτόπων όπου αναπτύσσεται.

Ταξινόμηση

  • Βασίλειο: Plantae
  • Συνομοταξία: Streptophyta
  • Ομοταξία: Equisetopsida
  • Υφομοταξία: Magnoliidae
  • Τάξη: Malvales
  • Οικογένεια: Cistaceae
  • Γένη στην Κύπρο: 4
  • Taxa στην Κύπρο: 24
  • Ιθαγενή μη ενδημικά: 18
  • Ενδημικά της Κύπρου: 1
  • Ξενικά: 1
  • Υβρίδια: 3
  • Αβέβαιης κατάστασης: 1

Πηγές

Text by George Konstantinou

The Cistaceae, commonly known as the rock-rose family, is a family of flowering plants belonging to the order Malvales. It comprises mainly small or medium-sized shrubs, subshrubs and herbs that are particularly characteristic of Mediterranean vegetation.

According to the organized checklist of the Cypriot flora, Cistaceae is represented in Cyprus by 4 genera and 24 taxa:

  • 18 native non-endemic taxa,
  • 1 endemic species of Cyprus,
  • 1 alien species,
  • 3 hybrids,
  • 1 taxon of uncertain status.

The four genera included in the checklist are Cistus, Fumana, Helianthemum and Tuberaria.

Principal morphological characteristics

Members of the family are generally shrubs, subshrubs or annual and perennial herbs. Many species are aromatic and covered with simple, stellate or glandular hairs.

The leaves are simple, usually opposite and entire. They may be flat or have margins rolled downwards. In several species, they are thick, wrinkled or densely hairy, characteristics that reduce water loss.

The flowers are usually bisexual, radially symmetrical and conspicuous. They have five petals, which may be white, yellow, pink or purple. In some species, a dark spot occurs at the base of each petal.

The petals are frequently thin and crumpled and fall soon after the flower opens. Despite the short life of each flower, the plants produce many flowers successively throughout the flowering season.

The stamens are numerous and form a conspicuous group around the centre of the flower. The fruit is a dry capsule that opens by valves and contains numerous small seeds.

Distribution and habitats

Cistaceae occurs mainly in the warm-temperate regions of the Northern Hemisphere. Its greatest diversity is found in the Mediterranean, where its species are important components of phrygana, maquis and open pine forests.

In Cyprus, species of the family occur in:

  • phrygana and scrublands,
  • open pine forests and woodland clearings,
  • rocky and stony slopes,
  • limestone and igneous substrates,
  • dry grasslands,
  • coastal and lowland sites,
  • mountainous habitats,
  • roadsides and path margins,
  • abandoned fields and other open places.

Many species are adapted to intense sunlight, summer drought, nutrient-poor soils and periodic fires.

Native non-endemic taxa

Cistus

  1. Cistus creticus L. subsp. creticus · Subspecies
  2. Cistus creticus subsp. eriocephalus (Viv.) Greuter & Burdet · Subspecies
  3. Cistus monspeliensis L. · Species
  4. Cistus parviflorus Lam. · Species
  5. Cistus salviifolius L. · Species

Fumana

  1. Fumana arabica (L.) Spach · Species
  2. Fumana laevis (Cav.) Pau · Species
  3. Fumana thymifolia (L.) Verl. · Species

Helianthemum

  1. Helianthemum aegyptiacum (L.) Mill. · Species
  2. Helianthemum kahiricum Delile · Species
  3. Helianthemum ledifolium subsp. lasiocarpum (Jacq. & Hérincq) Nyman · Subspecies
  4. Helianthemum ledifolium (L.) Mill. subsp. ledifolium · Subspecies
  5. Helianthemum salicifolium Mill. · Species
  6. Helianthemum sanguineum (Lag.) Dunal · Species
  7. Helianthemum stipulatum (Forssk.) C. Chr. · Species
  8. Helianthemum syriacum (Jacq.) Dum. Cours. · Species

Tuberaria

  1. Tuberaria guttata (L.) Fourr. · Species
  2. Tuberaria inconspicua (Thib. ex Pers.) Willk. · Species

The endemic species of Cyprus

1568. Helianthemum obtusifolium Dunal

Helianthemum obtusifolium is an endemic species of Cyprus and the only endemic member of Cistaceae in the organized checklist.

It is a low perennial subshrub or chamaephyte. It bears small leaves and yellow flowers with five petals. The inner sepals are membranous and become conspicuously enlarged during fruiting.

It occurs from sea level to approximately 925 metres. It grows mainly in dry, open and stony places, phrygana, low scrub and sparsely vegetated slopes.

Its flowering period extends mainly from February to May. Its entire native global distribution is restricted to Cyprus.

The alien species

1771. Cistus ladanifer L.

Cistus ladanifer is an alien species in Cyprus. It is a large, evergreen and strongly aromatic shrub, commonly known in English as gum rockrose.

It is native to the western Mediterranean. Its natural distribution mainly includes the Iberian Peninsula, southern France and north-western Africa, while it has been introduced into Cyprus.

Its leaves are narrow, dark green and sticky because of the aromatic resin they secrete. The large flowers are white and frequently bear a characteristic dark purple or reddish-brown spot at the base of each petal.

It is cultivated as an ornamental plant and may occur outside cultivated sites. Its presence and spread in natural habitats require monitoring.

Hybrids

The genus Cistus frequently undergoes natural hybridization where related species grow together. Hybrids may combine morphological characteristics of their parent plants, and reliable identification requires careful examination.

The organized checklist includes 3 hybrids:

Cistus

  1. Cistus ×pauranthus Demoly · Hybrid
  2. Cistus ×akamantis Demoly · Hybrid
  3. Cistus ×skanbergii Lojac. · Hybrid

Taxon of uncertain status

2021. Helianthemum nummularium (L.) Mill.

Helianthemum nummularium is included in the checklist as a species of uncertain status. Its presence in Cyprus or the precise status of the relevant records requires further confirmation.

Adaptations to the Mediterranean environment

Cistaceae possess characteristic adaptations that allow them to survive in the hot and dry Mediterranean climate:

  • small or narrow leaves,
  • thick protective tissues,
  • dense hairs,
  • glandular and resinous secretions,
  • rolled leaf margins,
  • deep or extensive root systems,
  • seasonal reduction of leaf area,
  • numerous seeds capable of remaining viable in the soil for long periods.

Some species can resprout after fire, while others regenerate mainly from seeds whose germination is promoted by heat or by changes caused by fire in the soil.

Identification of the genera

The four genera of the family in Cyprus can generally be distinguished as follows:

  • Cistus comprises mainly larger shrubs with conspicuous white, pink or purple flowers.
  • Fumana comprises low subshrubs with narrow leaves and smaller yellow flowers.
  • Helianthemum comprises annual or perennial herbs and subshrubs, generally with yellow flowers.
  • Tuberaria comprises small, usually annual herbs with yellow flowers that often bear dark spots at the bases of their petals.

Identification of the species requires examination of the leaves, hairs, stipules, number and size of the sepals, flower stalks, capsules and seeds.

Ecological importance

The flowers of Cistaceae produce abundant pollen and attract bees, beetles and other insects. Although many species do not produce nectar, they provide an important pollen source during spring.

The shrubs provide cover and shelter for reptiles, small mammals and invertebrates. Their root systems help stabilize the soil on dry and rocky slopes.

Species of the family are important components of Mediterranean phrygana and scrublands and participate actively in the natural regeneration of vegetation following disturbance.

Threats and protection

Potential threats to rare and endemic members of the family include:

  • destruction of phrygana and natural scrublands,
  • residential and tourism development,
  • road construction,
  • quarrying,
  • frequent or repeated fires,
  • overgrazing,
  • trampling,
  • spread of alien plants,
  • prolonged drought and climate change.

The protection of the endemic Helianthemum obtusifolium depends on conserving the dry, open and stony habitats in which it grows.

Classification

  • Kingdom: Plantae
  • Phylum: Streptophyta
  • Class: Equisetopsida
  • Subclass: Magnoliidae
  • Order: Malvales
  • Family: Cistaceae
  • Genera in Cyprus: 4
  • Taxa in Cyprus: 24
  • Native non-endemic taxa: 18
  • Endemic taxa of Cyprus: 1
  • Alien taxa: 1
  • Hybrids: 3
  • Taxa of uncertain status: 1

Sources

Αναρτήθηκε από στις
Ετικέτες ,

No comments:

Post a Comment

Subscribe to: Post Comments (Atom)