Οικογένεια Dryopteridaceae στην Κύπρο – Dryopteridaceae Family in Cyprus

 See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

ΧΛΩΡΙΔΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ - Οργανωμένος δυναμικός κατάλογος 2.071 taxa - FLORA OF CYPRUS - Organized Dynamic Checklist 2.071 taxa · classified by status, family and genus

Below in English

Κείμενο George Konstantinou

Η οικογένεια Dryopteridaceae, γνωστή στα αγγλικά ως wood fern family ή shield fern family, είναι οικογένεια φτερών που ανήκει στην τάξη Polypodiales.

Περιλαμβάνει κυρίως πολυετείς χερσαίες ή λιθόφυτες φτέρες με υπόγεια ριζώματα και μεγάλους, συνήθως πτερωτά διαιρεμένους φρόντες. Πολλά είδη αναπτύσσονται σε σκιερές, δροσερές και σχετικά υγρές θέσεις μέσα σε δάση, χαράδρες και βραχώδεις σχισμές.

Τα μέλη της οικογένειας είναι άσπερμα αγγειόφυτα. Δεν σχηματίζουν άνθη, καρπούς ή σπόρους, αλλά αναπαράγονται με σπόρια που παράγονται σε σποριάγγεια στην κάτω επιφάνεια των φύλλων.

Σύμφωνα με τον οργανωμένο κατάλογο της κυπριακής χλωρίδας, η οικογένεια Dryopteridaceae αντιπροσωπεύεται στην Κύπρο από 1 γένος και 2 taxa:

• 1 ιθαγενές μη ενδημικό υποείδος,
• κανένα ενδημικό taxon,
• κανένα ξενικό taxon,
• κανένα υβρίδιο,
• 1 υποείδος αβέβαιης κατάστασης.

Το μοναδικό γένος της οικογένειας που περιλαμβάνεται στον κατάλογο είναι το Dryopteris.

Ταξινομική σημείωση

Η οριοθέτηση των οικογενειών των φτερών διαφέρει ανάμεσα στα σύγχρονα ταξινομικά συστήματα.

Η Flora of Cyprus και ο οργανωμένος κατάλογος της κυπριακής χλωρίδας τοποθετούν το γένος Dryopteris στην οικογένεια Dryopteridaceae.

Το Plants of the World Online χρησιμοποιεί σήμερα ευρύτερη οριοθέτηση της οικογένειας Polypodiaceae και τοποθετεί εκεί το γένος Dryopteris.

Στο παρόν άρθρο ακολουθείται η ταξινόμηση του οργανωμένου κυπριακού καταλόγου. Επομένως, τα δύο κυπριακά taxa παρουσιάζονται κάτω από την οικογένεια Dryopteridaceae.

Βασικά μορφολογικά χαρακτηριστικά

Τα είδη του γένους Dryopteris είναι συνήθως πολυετείς φτέρες με βραχύ, όρθιο ή λοξό υπόγειο ρίζωμα. Από το ρίζωμα αναπτύσσονται δεσμίδες φύλλων, γνωστών ως φρόντες.

Οι νεαροί φρόντες εμφανίζονται περιελιγμένοι και καλύπτονται συχνά από καστανά λέπια. Καθώς αναπτύσσονται, ξετυλίγονται σταδιακά και σχηματίζουν μια όρθια ή ανοικτή δέσμη.

Κάθε φρόντας αποτελείται από τον μίσχο και το έλασμα. Ο μίσχος είναι συνήθως ισχυρός και φέρει εμφανή λέπια, ιδιαίτερα κοντά στη βάση του.

Το έλασμα είναι επιμήκες, λογχοειδές ή τριγωνικό και διαιρείται σε πτερύγια. Τα πτερύγια μπορεί να είναι πτεροσχιδή ή να διαιρούνται περαιτέρω σε μικρότερα πτερίδια.

Οι σωροί, δηλαδή οι ομάδες των σποριαγγείων, σχηματίζονται στην κάτω επιφάνεια των ώριμων φύλλων. Είναι συνήθως στρογγυλοί και καλύπτονται αρχικά από λεπτό, νεφροειδές ινδούσιο.

Η μορφή του ινδουσίου, η θέση των σωρών, τα λέπια του μίσχου και του ριζώματος και η διαίρεση του φύλλου αποτελούν σημαντικά ταξινομικά χαρακτηριστικά.

Αναπαραγωγή και κύκλος ζωής

Όταν τα σποριάγγεια ωριμάσουν, αποκτούν καστανό χρώμα και απελευθερώνουν πολυάριθμα μικροσκοπικά σπόρια.

Τα σπόρια μεταφέρονται κυρίως με τον άνεμο. Εάν φτάσουν σε κατάλληλη υγρή επιφάνεια, μπορούν να βλαστήσουν και να σχηματίσουν ένα μικρό γαμετόφυτο, γνωστό ως πρόθαλλο.

Πάνω στο πρόθαλλο αναπτύσσονται τα αρσενικά και θηλυκά αναπαραγωγικά όργανα. Η παρουσία νερού είναι απαραίτητη για τη γονιμοποίηση.

Μετά τη γονιμοποίηση αναπτύσσεται το νέο σπορόφυτο, το οποίο σχηματίζει σταδιακά το ρίζωμα και τους χαρακτηριστικούς φρόντες της ώριμης φτέρης.

Εξάπλωση και ενδιαιτήματα

Η οικογένεια Dryopteridaceae, με την παραδοσιακή της οριοθέτηση, έχει σχεδόν παγκόσμια εξάπλωση. Το γένος Dryopteris παρουσιάζει ιδιαίτερα μεγάλη ποικιλότητα σε εύκρατες και ορεινές περιοχές.

Το Dryopteris pallida είναι μεσογειακό και δυτικοασιατικό σύμπλεγμα φτερών. Το Plants of the World Online αναφέρει φυσική εξάπλωση από τη Μεσόγειο μέχρι το Ιράν και περιλαμβάνει την Κύπρο.

Στην Κύπρο τα taxa του γένους συνδέονται κυρίως με:

• σκιερές σχισμές βράχων,
• βάσεις ορθοπλαγιών,
• πετρώδεις πλαγιές,
• χαράδρες και ρεματιές,
• σκιερές θέσεις μέσα σε δάση,
• υγρά τοιχώματα και παλαιούς πέτρινους τοίχους,
• ορεινές θέσεις με προστασία από την άμεση ηλιακή ακτινοβολία.

Η παρουσία υγρασίας στο υπόστρωμα είναι ιδιαίτερα σημαντική για τη βλάστηση των σπορίων και την ανάπτυξη των νεαρών φυτών.

Το ιθαγενές μη ενδημικό υποείδος

617. Dryopteris pallida subsp. libanotica (Rosenst.) E. Nardi · Subspecies

Το Dryopteris pallida subsp. libanotica είναι ιθαγενές μη ενδημικό υποείδος της Κύπρου. Είναι πολυετής φτέρη και η φυσική του εξάπλωση επικεντρώνεται στην ανατολική Μεσόγειο.

Αναπτύσσεται από ισχυρό, βραχύ ρίζωμα, το οποίο καλύπτεται από λέπια. Οι φρόντες σχηματίζουν δέσμη και μπορεί να είναι όρθιοι, ανερχόμενοι ή ελαφρώς τοξοειδείς.

Ο μίσχος είναι συνήθως βραχύτερος από το έλασμα και φέρει καστανά λέπια. Το έλασμα είναι επιμήκες έως λογχοειδές και πτερωτά διαιρεμένο.

Τα πτερύγια χωρίζονται σε μικρότερα τμήματα με οδοντωτές ή λοβωτές παρυφές. Η ακριβής μορφή τους μπορεί να μεταβάλλεται ανάλογα με την ηλικία του φύλλου, τη σκίαση και τη διαθέσιμη υγρασία.

Οι στρογγυλοί σωροί αναπτύσσονται στην κάτω επιφάνεια των ώριμων φρόντων. Αρχικά καλύπτονται από λεπτό, νεφροειδές ινδούσιο.

Η Flora of Cyprus καταγράφει το υποείδος ως ιθαγενές, μη ενδημικό γεώφυτο.

Το υποείδος αβέβαιης κατάστασης

2027. Dryopteris pallida (Bory) Fomin subsp. pallida · Subspecies

Το Dryopteris pallida subsp. pallida κατατάσσεται στον οργανωμένο κατάλογο στα taxa αβέβαιης κατάστασης.

Η παρουσία του στην Κύπρο, η ακριβής ταξινομική ταυτότητα των σχετικών καταγραφών ή ο διαχωρισμός του από το Dryopteris pallida subsp. libanotica χρειάζονται επιβεβαίωση.

Το Plants of the World Online αναγνωρίζει το Dryopteris pallida subsp. pallida και δίνει για το είδος Dryopteris pallida ευρύτερη φυσική εξάπλωση από τη Μεσόγειο μέχρι το Ιράν.

Η ένταξή του στις διεθνείς βάσεις δεν αλλάζει την κατάστασή του στον οργανωμένο κυπριακό κατάλογο. Μέχρι να επιβεβαιωθούν οι κυπριακές καταγραφές, παραμένει στην κατηγορία αβέβαιης κατάστασης.

Διάκριση των δύο υποειδών

Ο διαχωρισμός των υποειδών του Dryopteris pallida μπορεί να είναι δύσκολος και δεν πρέπει να βασίζεται μόνο στη γενική εμφάνιση του φυτού.

Για την αναγνώριση εξετάζονται:

• το περίγραμμα και το μέγεθος του φρόντη,
• το μήκος του μίσχου σε σχέση με το έλασμα,
• ο βαθμός διαίρεσης των πτερυγίων,
• το σχήμα και η οδόντωση των πτεριδίων,
• το χρώμα, το μέγεθος και η μορφή των λεπιών,
• η παρουσία ή απουσία αδένων και τριχών,
• η θέση και το μέγεθος των σωρών,
• η μορφή του ινδουσίου,
• τα χαρακτηριστικά των σπορίων.

Για ασφαλή προσδιορισμό χρειάζονται ώριμοι, σποριοφόροι φρόντες και σύγκριση πολλών μορφολογικών χαρακτηριστικών. Οι φωτογραφίες ολόκληρου του φυτού δεν επαρκούν πάντοτε.

Οικολογική σημασία

Οι φτέρες του γένους Dryopteris αποτελούν σημαντικό μέρος της χλωρίδας των σκιερών βράχων, των δασικών ενδιαιτημάτων και των υγρών ορεινών μικροθέσεων.

Οι φρόντες προσφέρουν κάλυψη σε έντομα, αράχνες, σαλιγκάρια και άλλα μικρά ζώα. Το ριζικό σύστημα συμβάλλει στη συγκράτηση λεπτού εδάφους μέσα στις σχισμές των βράχων.

Οι νεκροί φρόντες αποσυντίθενται και προσθέτουν οργανική ύλη σε θέσεις όπου ο σχηματισμός εδάφους είναι περιορισμένος.

Η παρουσία τους συνδέεται συχνά με σταθερά μικροενδιαιτήματα που διατηρούν σκίαση και υγρασία για σημαντικό μέρος του έτους.

Απειλές και προστασία

Οι σημαντικότερες πιθανές απειλές συνδέονται με την αλλοίωση των μικρών, σκιερών και υγρών θέσεων όπου αναπτύσσονται τα φυτά.

Σε αυτές περιλαμβάνονται:

• η καταστροφή ή ο καθαρισμός βραχωδών πρανών,
• η διεύρυνση δρόμων και μονοπατιών,
• οι εκσκαφές,
• η απομάκρυνση της δασικής βλάστησης,
• η μείωση της σκίασης,
• οι πυρκαγιές,
• η παρατεταμένη ξηρασία,
• η μεταβολή της ροής νερού σε πηγές και ρεματιές,
• η συλλογή φυτών,
• η καταστροφή παλαιών τοίχων που φιλοξενούν φτέρες.

Η προστασία τους απαιτεί διατήρηση της φυσικής σκίασης και υγρασίας, αποφυγή καταστροφικών εργασιών στις γνωστές θέσεις και παρακολούθηση των πληθυσμών.

Για το Dryopteris pallida subsp. pallida χρειάζεται επιπλέον επιτόπια έρευνα και συλλογή κατάλληλου υλικού, ώστε να επιβεβαιωθεί η παρουσία και η ταξινομική του ταυτότητα στην Κύπρο.

Ταξινόμηση

• Βασίλειο: Plantae
• Συνομοταξία: Streptophyta
• Ομοταξία: Equisetopsida
• Υφομοταξία: Polypodiinae
• Τάξη: Polypodiales
• Οικογένεια στον κυπριακό κατάλογο: Dryopteridaceae
• Γένος στην Κύπρο: 1
• Taxa στην Κύπρο: 2
• Ιθαγενή μη ενδημικά: 1
• Ενδημικά της Κύπρου: 0
• Ξενικά ή εγκλιματισμένα: 0
• Υβρίδια: 0
• Αβέβαιης κατάστασης: 1

Πηγές

• ΧΛΩΡΙΔΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ – Οργανωμένος δυναμικός κατάλογος 2.071 taxa
• Flora of Cyprus – Dryopteridaceae
• Flora of Cyprus – Dryopteris pallida subsp. libanotica
• Flora of Cyprus – Dryopteris pallida subsp. pallida
• Plants of the World Online – Dryopteris pallida
• Plants of the World Online – Dryopteris pallida subsp. libanotica

---

Text by George Konstantinou

The Dryopteridaceae, commonly known as the wood fern family or shield fern family, is a family of ferns belonging to the order Polypodiales.

It comprises mainly perennial terrestrial or lithophytic ferns with underground rhizomes and large, generally pinnately divided fronds. Many species grow in shaded, cool and relatively moist places within forests, ravines and rocky crevices.

Members of the family are seedless vascular plants. They do not produce flowers, fruits or seeds but reproduce by spores formed in sporangia on the lower surface of their fronds.

According to the organized checklist of the Cypriot flora, Dryopteridaceae is represented in Cyprus by 1 genus and 2 taxa:

• 1 native non-endemic subspecies,
• no endemic taxa,
• no alien taxa,
• no hybrids,
• 1 subspecies of uncertain status.

The only genus of the family included in the checklist is Dryopteris.

Taxonomic note

The circumscription of fern families differs among modern taxonomic systems.

Flora of Cyprus and the organized checklist of the Cypriot flora place Dryopteris in the family Dryopteridaceae.

Plants of the World Online currently uses a broader circumscription of Polypodiaceae and places Dryopteris within that family.

This article follows the classification of the organized Cypriot checklist. The two Cypriot taxa are therefore presented under Dryopteridaceae.

Principal morphological characteristics

Species of Dryopteris are generally perennial ferns with short, upright or oblique underground rhizomes. Clusters of leaves, known as fronds, arise from the rhizome.

Young fronds emerge tightly coiled and are frequently covered with brown scales. As they grow, they gradually unfurl and form an upright or spreading cluster.

Each frond consists of a stalk and a blade. The stalk is generally strong and bears conspicuous scales, particularly near its base.

The blade is elongated, lance-shaped or triangular and is divided into pinnae. The pinnae may be pinnatifid or further divided into smaller pinnules.

The sori, which are groups of sporangia, develop on the lower surface of mature fronds. They are generally rounded and are initially covered by a delicate, kidney-shaped indusium.

The form of the indusium, the position of the sori, the scales of the stalk and rhizome and the division of the frond are important taxonomic characteristics.

Reproduction and life cycle

When the sporangia mature, they become brown and release numerous microscopic spores.

The spores are transported mainly by wind. If they reach a suitable moist surface, they may germinate and form a small gametophyte known as a prothallus.

The male and female reproductive organs develop on the prothallus. Water is required for fertilization.

Following fertilization, a new sporophyte develops and gradually forms the rhizome and characteristic fronds of the mature fern.

Distribution and habitats

The Dryopteridaceae, in its traditional circumscription, has an almost worldwide distribution. Dryopteris is particularly diverse in temperate and mountain regions.

Dryopteris pallida is a Mediterranean and western Asian fern complex. Plants of the World Online gives its native distribution as extending from the Mediterranean to Iran and includes Cyprus.

In Cyprus, members of the genus are associated mainly with:

• shaded rock crevices,
• the bases of cliffs,
• rocky slopes,
• ravines and stream valleys,
• shaded woodland sites,
• moist rock faces and old stone walls,
• mountain sites protected from direct sunlight.

Moisture in the substrate is particularly important for spore germination and the development of young plants.

The native non-endemic subspecies

617. Dryopteris pallida subsp. libanotica (Rosenst.) E. Nardi · Subspecies

Dryopteris pallida subsp. libanotica is a native non-endemic subspecies of Cyprus. It is a perennial fern whose natural distribution is centred in the eastern Mediterranean.

It develops from a strong, short rhizome covered with scales. The fronds form a cluster and may be upright, ascending or slightly arching.

The stalk is generally shorter than the blade and bears brown scales. The blade is elongated to lance-shaped and pinnately divided.

The pinnae are divided into smaller segments with toothed or lobed margins. Their precise form may vary according to the age of the frond, shade and available moisture.

The rounded sori develop on the lower surface of mature fronds. They are initially covered by a delicate, kidney-shaped indusium.

Flora of Cyprus records the subspecies as an indigenous, non-endemic geophyte.

The subspecies of uncertain status

2027. Dryopteris pallida (Bory) Fomin subsp. pallida · Subspecies

Dryopteris pallida subsp. pallida is classified among the taxa of uncertain status in the organized checklist.

Its occurrence in Cyprus, the precise taxonomic identity of the relevant records or its distinction from Dryopteris pallida subsp. libanotica requires confirmation.

Plants of the World Online recognizes Dryopteris pallida subsp. pallida and gives the species Dryopteris pallida a broader native distribution extending from the Mediterranean to Iran.

Its acceptance in international databases does not change its status in the organized Cypriot checklist. Until the Cypriot records are confirmed, it remains in the category of uncertain status.

Distinguishing the two subspecies

Distinguishing the subspecies of Dryopteris pallida can be difficult and should not be based solely on the plant’s general appearance.

Identification involves examining:

• the outline and size of the frond,
• the length of the stalk in relation to the blade,
• the degree of division of the pinnae,
• the shape and toothing of the pinnules,
• the colour, size and form of the scales,
• the presence or absence of glands and hairs,
• the position and size of the sori,
• the form of the indusium,
• characteristics of the spores.

Mature, spore-bearing fronds and comparison of several morphological characteristics are required for reliable identification. Photographs of the entire plant are not always sufficient.

Ecological importance

Ferns of the genus Dryopteris form an important part of the flora of shaded rocks, woodland habitats and moist mountain microhabitats.

Their fronds provide cover for insects, spiders, snails and other small animals. Their root systems help retain fine soil within rock crevices.

Dead fronds decompose and add organic matter to places where soil formation is limited.

Their presence is frequently associated with stable microhabitats that retain shade and moisture for a significant part of the year.

Threats and protection

The main potential threats are associated with changes to the small, shaded and moist sites where the plants grow.

These include:

• destruction or clearance of rocky slopes,
• widening of roads and paths,
• excavation,
• removal of woodland vegetation,
• reduction of shade,
• fires,
• prolonged drought,
• changes in water flow around springs and streams,
• collection of plants,
• destruction of old walls supporting fern populations.

Their protection requires maintaining natural shade and moisture, avoiding destructive work at known sites and monitoring the populations.

Additional field research and the collection of suitable material are required for Dryopteris pallida subsp. pallida to confirm its occurrence and taxonomic identity in Cyprus.

Classification

• Kingdom: Plantae
• Phylum: Streptophyta
• Class: Equisetopsida
• Subclass: Polypodiinae
• Order: Polypodiales
• Family in the Cypriot checklist: Dryopteridaceae
• Genus in Cyprus: 1
• Taxa in Cyprus: 2
• Native non-endemic taxa: 1
• Endemic taxa: 0
• Alien or naturalized taxa: 0
• Hybrids: 0
• Taxa of uncertain status: 1

Sources

• FLORA OF CYPRUS – Organized Dynamic Checklist of 2,071 taxa
• Flora of Cyprus – Dryopteridaceae
• Flora of Cyprus – Dryopteris pallida subsp. libanotica
• Flora of Cyprus – Dryopteris pallida subsp. pallida
• Plants of the World Online – Dryopteris pallida
• Plants of the World Online – Dryopteris pallida subsp. libanotica