Οικογένεια Pteridaceae στην Κύπρο – Pteridaceae Family in Cyprus

 See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

ΧΛΩΡΙΔΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ - Οργανωμένος δυναμικός κατάλογος 2.071 taxa - FLORA OF CYPRUS - Organized Dynamic Checklist 2.071 taxa · classified by status, family and genus

Below in English

Κείμενο George Konstantinou

Η οικογένεια Pteridaceae είναι μία από τις μεγαλύτερες και περισσότερο ποικιλόμορφες οικογένειες φτερών. Ανήκει στην τάξη Polypodiales και περιλαμβάνει μικρές έως μεγάλες χερσαίες, βραχόβιες ή, σπανιότερα, υδρόβιες φτέρες.

Σύμφωνα με την ταξινόμηση PPG I, η οικογένεια περιλαμβάνει παγκοσμίως περίπου 53 γένη και περισσότερα από 1.200 είδη, κατανεμημένα σε τροπικές, υποτροπικές και εύκρατες περιοχές. Παρουσιάζει ιδιαίτερα μεγάλη ποικιλότητα στις ξηρές και ημίξηρες περιοχές, όπου πολλά είδη έχουν αναπτύξει εξειδικευμένες προσαρμογές για την αντιμετώπιση της περιορισμένης υγρασίας.

Σύμφωνα με τον οργανωμένο κατάλογο της κυπριακής χλωρίδας, η οικογένεια Pteridaceae αντιπροσωπεύεται στην Κύπρο από 6 γένη και 7 taxa. Και τα επτά είναι ιθαγενή μη ενδημικά είδη. Δεν καταγράφονται ενδημικά, ξενικά, υβριδικά ή αβέβαιης κατάστασης taxa της οικογένειας στην Κύπρο.

Γενικά χαρακτηριστικά

Τα μέλη της Pteridaceae είναι πολυετή ή, σπανιότερα, μονοετή άσπερμα αγγειόφυτα. Δεν σχηματίζουν άνθη, καρπούς ή σπόρους, αλλά αναπαράγονται με σπόρια.

Το ρίζωμα μπορεί να είναι βραχύ ή μακρύ, έρπον, ανερχόμενο ή όρθιο και καλύπτεται συνήθως από τρίχες ή λέπια. Από το ρίζωμα αναπτύσσονται οι ρίζες και τα φύλλα, τα οποία στις φτέρες ονομάζονται επίσης φύλλα ή φρόντες.

Οι νεαρές φρόντες είναι συνήθως περιελιγμένες προς τα μέσα και ξεδιπλώνονται σταδιακά καθώς αναπτύσσονται. Το έλασμα μπορεί να είναι απλό, πτερωτό ή επανειλημμένα διαιρεμένο. Η υφή του ποικίλλει από λεπτή και εύθραυστη έως δερματώδη ή πυκνά τριχωτή.

Τα σποράγγεια σχηματίζονται στην κάτω επιφάνεια ή κατά μήκος των περιθωρίων των γόνιμων φύλλων. Σε πολλά είδη της οικογένειας βρίσκονται συγκεντρωμένα σε επιμήκεις ή γραμμικές ομάδες. Το αναδιπλωμένο άκρο του φύλλου μπορεί να σχηματίζει ένα ψευδοκάλυμμα που προστατεύει τα αναπτυσσόμενα σποράγγεια.

Αναπαραγωγικός κύκλος

Όπως όλες οι φτέρες, τα μέλη της Pteridaceae παρουσιάζουν εναλλαγή γενεών. Το εμφανές φυτό είναι το σπορόφυτο, το οποίο παράγει σπόρια μέσα στα σποράγγεια.

Όταν τα σπόρια ωριμάσουν, απελευθερώνονται και διασπείρονται κυρίως με τον άνεμο. Εφόσον βρεθούν σε κατάλληλο υγρό υπόστρωμα, βλαστάνουν και σχηματίζουν ένα μικρό, συνήθως πράσινο και καρδιόσχημο γαμετόφυτο, γνωστό ως πρόθαλλο.

Πάνω στο πρόθαλλο σχηματίζονται τα αρσενικά και θηλυκά αναπαραγωγικά όργανα. Η παρουσία νερού είναι απαραίτητη για να κινηθούν τα αρσενικά αναπαραγωγικά κύτταρα προς το ωάριο. Μετά τη γονιμοποίηση αναπτύσσεται ένα νέο σπορόφυτο, το οποίο σταδιακά γίνεται ανεξάρτητο.

Η οικογένεια Pteridaceae στην Κύπρο

Στην Κύπρο τα είδη της οικογένειας παρουσιάζουν σημαντικές οικολογικές διαφορές. Ορισμένα εξαρτώνται από μόνιμα υγρές και σκιερές θέσεις, ενώ άλλα είναι προσαρμοσμένα σε ξηρές, θερμές και έντονα εκτεθειμένες βραχώδεις επιφάνειες.

Το Adiantum capillus-veneris συνδέεται με πηγές, τοιχώματα πηγαδιών, υγρά βράχια, ρυάκια και άλλες θέσεις όπου υπάρχει συνεχής διαρροή ή εκροή νερού.

Αντίθετα, είδη όπως τα Cheilanthes acrostica, Cheilanthes maderensis, Cosentinia vellea και Notholaena marantae απαντούν κυρίως σε βραχώδεις πλαγιές, σχισμές βράχων, ξερολιθιές και πετρώδη εδάφη, όπου μπορούν να αντέξουν μεγάλες περιόδους ξηρασίας.

Τα taxa της οικογένειας Pteridaceae στην Κύπρο

Ιθαγενή μη ενδημικά taxa

Adiantum

1335. Adiantum capillus-veneris L. · Species · Ιθαγενές μη ενδημικό

Anogramma

1336. Anogramma leptophylla (L.) Link · Species · Ιθαγενές μη ενδημικό

Cheilanthes

1337. Cheilanthes acrostica (Balb.) Tod. · Species · Ιθαγενές μη ενδημικό
1338. Cheilanthes maderensis Lowe · Species · Ιθαγενές μη ενδημικό

Cosentinia

1339. Cosentinia vellea (Aiton) Tod. · Species · Ιθαγενές μη ενδημικό

Notholaena

1340. Notholaena marantae (L.) Desv. · Species · Ιθαγενές μη ενδημικό

Pteris

1341. Pteris vittata L. · Species · Ιθαγενές μη ενδημικό

Οικολογία των κυπριακών ειδών

Adiantum capillus-veneris

Είναι πολυετής φτέρη με χαρακτηριστικούς λεπτούς, στιλπνούς, μαύρους ή σκούρους καστανούς μίσχους και λεπτά, συνήθως σφηνοειδή φυλλάρια. Απαιτεί μόνιμη ή σχεδόν μόνιμη υγρασία και αναπτύσσεται σε σκιερές πηγές, υγρά ασβεστολιθικά βράχια, σπήλαια, τοιχώματα πηγαδιών, αυλάκια και όχθες ρυακιών.

Anogramma leptophylla

Είναι μικρή, λεπτή και συνήθως μονοετής φτέρη. Ο σύντομος κύκλος ζωής της ολοκληρώνεται κατά την υγρή περίοδο του έτους, πριν από την έντονη θερινή ξηρασία. Απαντά σε σκιερά ή ημισκιερά βράχια, υγρές σχισμές, πρανή και λεπτά στρώματα εδάφους πάνω σε βραχώδες υπόστρωμα.

Cheilanthes acrostica

Είναι μικρή φτέρη ξηρών και θερμών βραχωδών οικοτόπων. Οι φρόντες της είναι διαιρεμένες και διαθέτουν χαρακτηριστικές προσαρμογές που περιορίζουν την απώλεια νερού. Απαντά κυρίως σε σχισμές βράχων, πετρώδεις πλαγιές και παλιές ξερολιθιές.

Cheilanthes maderensis

Αναπτύσσεται επίσης σε ξηρές βραχώδεις θέσεις και σχισμές, συχνά σε θερμά και εκτεθειμένα ενδιαιτήματα. Κατά τις παρατεταμένες περιόδους ξηρασίας οι φρόντες μπορούν να συρρικνωθούν ή να ξεραθούν επιφανειακά, περιορίζοντας έτσι την απώλεια υγρασίας.

Cosentinia vellea

Είναι χαρακτηριστική φτέρη ξηρών μεσογειακών βραχωδών οικοτόπων. Οι φρόντες της καλύπτονται από πυκνές, ανοιχτόχρωμες τρίχες, οι οποίες αντανακλούν μέρος της ηλιακής ακτινοβολίας και περιορίζουν την απώλεια νερού. Απαντά σε ηλιόλουστες βραχώδεις πλαγιές, σχισμές και ξερολιθιές.

Notholaena marantae

Είναι ανθεκτική φτέρη πετρωδών και βραχωδών θέσεων. Η κάτω επιφάνεια των φύλλων μπορεί να καλύπτεται από προστατευτικό στρώμα αλευρώδους ή κηρώδους υλικού, το οποίο συμβάλλει στη μείωση της απώλειας νερού και στην προστασία των σποραγγείων.

Pteris vittata

Είναι πολυετής φτέρη με μακριές, πτερωτές φρόντες. Απαντά σε βράχια, παλιούς τοίχους, πηγάδια, πρανή και άλλες θέσεις με κάποια διαθέσιμη υγρασία. Μπορεί επίσης να εμφανίζεται σε ανθρωπογενείς οικοτόπους, ιδιαίτερα πάνω σε παλιές λιθοδομές και κοντά σε κατασκευές.

Προσαρμογές στην ξηρασία

Αρκετά κυπριακά μέλη της οικογένειας είναι προσαρμοσμένα στις δύσκολες συνθήκες του μεσογειακού κλίματος. Οι κυριότερες προσαρμογές τους περιλαμβάνουν:

• μικρές και έντονα διαιρεμένες φρόντες,
• πυκνό τρίχωμα ή λέπια στην επιφάνεια των φύλλων,
• αναδίπλωση ή συρρίκνωση των φύλλων κατά την ξηρασία,
• προστατευτικές αλευρώδεις ή κηρώδεις εκκρίσεις,
• ανάπτυξη μέσα σε βαθιές σχισμές βράχων,
• και εποχικό κύκλο ανάπτυξης που συμπίπτει με τις βροχερές περιόδους.

Οι φτέρες αυτές μπορούν να εισέλθουν σε κατάσταση έντονης αφυδάτωσης κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού. Μετά τις πρώτες βροχές, ορισμένες επανυδατώνονται και επαναφέρουν τη λειτουργία των φύλλων τους, ενώ άλλες παράγουν νέες φρόντες από το προστατευμένο ρίζωμά τους.

Οικολογική σημασία

Οι φτέρες της οικογένειας Pteridaceae συμμετέχουν στις φυτοκοινωνίες βραχωδών, σκιερών και υγρών μικροενδιαιτημάτων. Οι ρίζες και τα ριζώματά τους συγκρατούν μικρές ποσότητες εδάφους μέσα στις σχισμές και συμβάλλουν στον σταδιακό σχηματισμό οργανικού υλικού.

Τα είδη που εξαρτώνται από πηγές και άλλες υγρές θέσεις μπορούν να λειτουργήσουν ως ενδείξεις σταθερής τοπικής υγρασίας. Τα ξηροφυτικά είδη αποτελούν σημαντικό μέρος της εξειδικευμένης χλωρίδας των βραχωδών οικοτόπων.

Χρήσεις και σημασία για τον άνθρωπο

Το Adiantum capillus-veneris καλλιεργείται ως καλλωπιστικό φυτό και έχει χρησιμοποιηθεί στην παραδοσιακή βοτανοθεραπεία σε διάφορες περιοχές. Η καλλωπιστική ή παραδοσιακή χρήση δεν σημαίνει ότι τα άγρια φυτά πρέπει να συλλέγονται από τους φυσικούς πληθυσμούς.

Ορισμένα είδη του γένους Pteris έχουν μελετηθεί για την ικανότητά τους να συσσωρεύουν αρσενικό στους ιστούς τους. Το χαρακτηριστικό αυτό έχει δημιουργήσει επιστημονικό ενδιαφέρον για πιθανή χρήση ορισμένων ειδών στη φυτοεξυγίανση ρυπασμένων εδαφών. Η παρουσία μιας φτέρης σε μια περιοχή, όμως, δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ρύπανσης.

Απειλές και προστασία

Οι σημαντικότερες πιθανές απειλές για τα κυπριακά μέλη της οικογένειας είναι:

• η καταστροφή ή αλλοίωση βραχωδών οικοτόπων,
• η λατόμευση και οι εκσκαφές,
• η κατεδάφιση ή ο καθαρισμός παλιών λιθόκτιστων τοίχων,
• η αποξήρανση πηγών και υγρών τοιχωμάτων,
• η άντληση ή εκτροπή νερού,
• η ρύπανση πηγών, ρυακιών και πηγαδιών,
• οι εργασίες καθαρισμού με ζιζανιοκτόνα,
• οι πυρκαγιές,
• η παρατεταμένη ξηρασία,
• και η μείωση της διαθέσιμης υγρασίας λόγω της κλιματικής αλλαγής.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζονται οι μικροί πληθυσμοί που αναπτύσσονται σε μεμονωμένες πηγές, πηγάδια, σπήλαια ή εξειδικευμένες βραχώδεις θέσεις. Μια μικρής κλίμακας επέμβαση μπορεί να καταστρέψει ολόκληρο το τοπικό μικροενδιαίτημά τους.

Συστηματική ταξινόμηση

• Βασίλειο: Plantae
• Φύλο: Streptophyta
• Κλάση: Equisetopsida
• Υποκλάση: Polypodiidae
• Τάξη: Polypodiales
• Οικογένεια: Pteridaceae
• Γένη στην Κύπρο: Adiantum, Anogramma, Cheilanthes, Cosentinia, Notholaena και Pteris
• Αριθμός γενών στην Κύπρο: 6
• Συνολικός αριθμός taxa στην Κύπρο: 7
• Ιθαγενή μη ενδημικά taxa: 7
• Ενδημικά taxa της Κύπρου: 0
• Ξενικά ή εγκλιματισμένα taxa: 0
• Υβριδικά taxa: 0
• Taxa αβέβαιης κατάστασης: 0

Πηγές

• ΧΛΩΡΙΔΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ – Οργανωμένος δυναμικός κατάλογος 2.071 taxa – FLORA OF CYPRUS
• Plants of the World Online – Pteridaceae
• World Flora Online – Pteridaceae
• Pteridaceae – New Zealand Flora
• Pteridophyte Phylogeny Group I – PPG I (2016). A community-derived classification for extant lycophytes and ferns. Journal of Systematics and Evolution 54: 563–603.
• Schuettpelz, E., Schneider, H., Huiet, L., Windham, M. D. & Pryer, K. M. (2007). A molecular phylogeny of the fern family Pteridaceae: assessing overall relationships and the affinities of previously unsampled genera. Molecular Phylogenetics and Evolution 44: 1172–1185.

---

Text by George Konstantinou

The family Pteridaceae is one of the largest and most diverse families of ferns. It belongs to the order Polypodiales and includes small to large terrestrial, lithophytic or, more rarely, aquatic ferns.

According to the PPG I classification, the family includes approximately 53 genera and more than 1,200 species worldwide, distributed throughout tropical, subtropical and temperate regions. It is particularly diverse in dry and semi-arid regions, where many species have developed specialized adaptations for coping with limited moisture.

According to the organized checklist of the flora of Cyprus, the family Pteridaceae is represented in Cyprus by 6 genera and 7 taxa. All seven are native non-endemic species. No endemic, alien, hybrid or uncertain-status taxa of the family are recorded in Cyprus.

General characteristics

The members of Pteridaceae are perennial or, more rarely, annual seedless vascular plants. They do not produce flowers, fruits or seeds but reproduce by spores.

The rhizome may be short or long, creeping, ascending or erect and is usually covered with hairs or scales. Roots and leaves arise from the rhizome. In ferns, the leaves are also known as fronds.

The young fronds are usually coiled inwards and gradually unfold as they develop. The lamina may be simple, pinnate or repeatedly divided. Its texture varies from thin and delicate to leathery or densely hairy.

The sporangia are formed on the lower surface or along the margins of the fertile leaves. In many species of the family, they are grouped into elongated or linear clusters. The folded margin of the leaf may form a false indusium that protects the developing sporangia.

Reproductive cycle

Like all ferns, the members of Pteridaceae display an alternation of generations. The visible plant is the sporophyte, which produces spores inside the sporangia.

When the spores mature, they are released and dispersed mainly by the wind. If they reach a suitable moist substrate, they germinate and form a small, usually green and heart-shaped gametophyte known as a prothallus.

The male and female reproductive organs develop on the prothallus. Water is necessary for the male reproductive cells to move towards the egg. Following fertilization, a new sporophyte develops and gradually becomes independent.

The family Pteridaceae in Cyprus

In Cyprus, the species of the family display significant ecological differences. Some depend on permanently moist and shaded places, while others are adapted to dry, hot and strongly exposed rocky surfaces.

Adiantum capillus-veneris is associated with springs, well walls, wet rocks, streams and other places where water continuously seeps or flows.

In contrast, species such as Cheilanthes acrostica, Cheilanthes maderensis, Cosentinia vellea and Notholaena marantae occur mainly on rocky slopes, in rock crevices, on dry-stone walls and in stony soils, where they can withstand long periods of drought.

The taxa of the family Pteridaceae in Cyprus

Native non-endemic taxa

Adiantum

1335. Adiantum capillus-veneris L. · Species · Native non-endemic

Anogramma

1336. Anogramma leptophylla (L.) Link · Species · Native non-endemic

Cheilanthes

1337. Cheilanthes acrostica (Balb.) Tod. · Species · Native non-endemic
1338. Cheilanthes maderensis Lowe · Species · Native non-endemic

Cosentinia

1339. Cosentinia vellea (Aiton) Tod. · Species · Native non-endemic

Notholaena

1340. Notholaena marantae (L.) Desv. · Species · Native non-endemic

Pteris

1341. Pteris vittata L. · Species · Native non-endemic

Ecology of the Cypriot species

Adiantum capillus-veneris

It is a perennial fern with characteristic slender, glossy, black or dark brown stalks and delicate, usually wedge-shaped pinnules. It requires permanent or nearly permanent moisture and grows around shaded springs, on wet limestone rocks, in caves, on well walls, along water channels and on stream banks.

Anogramma leptophylla

It is a small, delicate and usually annual fern. Its short life cycle is completed during the wet period of the year, before the intense summer drought. It occurs on shaded or semi-shaded rocks, in moist crevices, on banks and in thin layers of soil over rocky substrates.

Cheilanthes acrostica

It is a small fern of dry and warm rocky habitats. Its fronds are divided and possess characteristic adaptations that limit water loss. It occurs mainly in rock crevices, on stony slopes and on old dry-stone walls.

Cheilanthes maderensis

It also grows in dry rocky places and crevices, often in warm and exposed habitats. During prolonged periods of drought, its fronds may contract or dry superficially, thereby reducing moisture loss.

Cosentinia vellea

It is a characteristic fern of dry Mediterranean rocky habitats. Its fronds are covered with dense, pale-coloured hairs that reflect part of the solar radiation and limit water loss. It occurs on sunny rocky slopes, in crevices and on dry-stone walls.

Notholaena marantae

It is a drought-resistant fern of stony and rocky places. The lower surface of the leaves may be covered by a protective layer of powdery or waxy material that helps reduce water loss and protect the sporangia.

Pteris vittata

It is a perennial fern with long, pinnate fronds. It occurs on rocks, old walls, wells, banks and other places with some available moisture. It may also appear in human-made habitats, particularly on old stonework and near buildings.

Adaptations to drought

Several Cypriot members of the family are adapted to the difficult conditions of the Mediterranean climate. Their principal adaptations include:

• small and deeply divided fronds,
• dense hairs or scales on the leaf surface,
• folding or contraction of the leaves during drought,
• protective powdery or waxy secretions,
• growth inside deep rock crevices,
• and a seasonal growth cycle coinciding with the rainy periods.

These ferns may enter a state of severe dehydration during the summer. Following the first rains, some rehydrate and restore the function of their leaves, while others produce new fronds from their protected rhizomes.

Ecological importance

The ferns of the family Pteridaceae participate in the plant communities of rocky, shaded and moist microhabitats. Their roots and rhizomes retain small quantities of soil inside crevices and contribute to the gradual formation of organic matter.

Species that depend on springs and other moist places can serve as indicators of stable local moisture. The drought-adapted species form an important part of the specialized flora of rocky habitats.

Uses and importance to humans

Adiantum capillus-veneris is cultivated as an ornamental plant and has been used in traditional herbal medicine in various regions. Ornamental or traditional use does not mean that wild plants should be collected from their natural populations.

Some species of the genus Pteris have been studied for their ability to accumulate arsenic in their tissues. This characteristic has generated scientific interest in the possible use of certain species for the phytoremediation of contaminated soils. However, the presence of a fern in an area is not in itself evidence of contamination.

Threats and protection

The most important potential threats to the Cypriot members of the family are:

• the destruction or alteration of rocky habitats,
• quarrying and excavation,
• the demolition or cleaning of old stone walls,
• the drying of springs and moist walls,
• water abstraction or diversion,
• the pollution of springs, streams and wells,
• vegetation-clearing operations involving herbicides,
• fires,
• prolonged drought,
• and the reduction of available moisture due to climate change.

Particular attention is required for small populations growing at isolated springs, wells, caves or specialized rocky sites. A small-scale intervention may destroy their entire local microhabitat.

Systematic classification

• Kingdom: Plantae
• Phylum: Streptophyta
• Class: Equisetopsida
• Subclass: Polypodiidae
• Order: Polypodiales
• Family: Pteridaceae
• Genera in Cyprus: Adiantum, Anogramma, Cheilanthes, Cosentinia, Notholaena and Pteris
• Number of genera in Cyprus: 6
• Total number of taxa in Cyprus: 7
• Native non-endemic taxa: 7
• Endemic taxa of Cyprus: 0
• Alien or naturalized taxa: 0
• Hybrid taxa: 0
• Taxa of uncertain status: 0

Sources

• FLORA OF CYPRUS – Organized Dynamic Checklist of 2,071 taxa
• Plants of the World Online – Pteridaceae
• World Flora Online – Pteridaceae
• Pteridaceae – New Zealand Flora
• Pteridophyte Phylogeny Group I – PPG I (2016). A community-derived classification for extant lycophytes and ferns. Journal of Systematics and Evolution 54: 563–603.
• Schuettpelz, E., Schneider, H., Huiet, L., Windham, M. D. & Pryer, K. M. (2007). A molecular phylogeny of the fern family Pteridaceae: assessing overall relationships and the affinities of previously unsampled genera. Molecular Phylogenetics and Evolution 44: 1172–1185.