See also
Το χωριό Αγία Βαρβάρα Πάφου – Agia Varvara Village, Paphos – History, Archaeology, Population and Sights – Cyprus
Below in English
Κείμενο Γιώργος Κωνσταντίνου.
Ο νερόμυλος του Ιμπραήμ Μουσταφά
Ο παλιός νερόμυλος του Ιμπραήμ Μουσταφά αποτελεί ένα από τα σημαντικά κατάλοιπα της παραδοσιακής αγροτικής και προβιομηχανικής κληρονομιάς της Αγίας Βαρβάρας στην επαρχία Πάφου. Βρίσκεται στην κοιλάδα του ποταμού Έζουσα και λειτουργούσε με τη δύναμη του νερού του ποταμού, σε μια περιοχή όπου οι νερόμυλοι αποτελούσαν για πολλές γενιές απαραίτητες εγκαταστάσεις για την άλεση των δημητριακών.
Η πηγή που τεκμηριώνει τον συγκεκριμένο μύλο τον αναφέρει ως «μύλο του Ιμπραήμ Μουσταφά» και τον τοποθετεί στη δυτική όχθη του ποταμού, με κτηματολογικά στοιχεία Φύλλο/Σχέδιο 51/22, τεμάχιο 245. Η ηλεκτρονική βάση δεδομένων των παραδοσιακών μύλων του Πανεπιστημίου Κύπρου καταγράφει επίσης τον δεύτερο νερόμυλο της Αγίας Βαρβάρας στο ίδιο ακριβώς τεμάχιο 245 και με το τοπωνύμιο Καβάτζιν (Kavatzin).
Οι νερόμυλοι της Αγίας Βαρβάρας
Η Αγία Βαρβάρα διέθετε περισσότερους από έναν νερόμυλους. Το Κοινοτικό Συμβούλιο αναφέρει χαρακτηριστικούς πέτρινους νερόμυλους στις περιοχές Περβόλια και Τριμιθιές, καθώς και στη δυτική όχθη του ποταμού Έζουσα. Οι εγκαταστάσεις αυτές δεν εξυπηρετούσαν μόνο τους κατοίκους της Αγίας Βαρβάρας αλλά και ανθρώπους από γειτονικές κοινότητες, μεταξύ των οποίων η Επισκοπή, η Αναρίτα και η Τίμη.
Η παρουσία πολλών μύλων συνδέεται άμεσα με τον Έζουσα. Η Αγία Βαρβάρα είναι κτισμένη κοντά στην κοιλάδα του ποταμού, περίπου οκτώ χιλιόμετρα από την πόλη της Πάφου και σε υψόμετρο περίπου 95 μέτρων.
Πώς λειτουργούσε ο μύλος
Η λειτουργία του νερόμυλου βασιζόταν στη διοχέτευση νερού από τον Έζουσα προς τον μύλο μέσω λιθόκτιστου υδραύλακα. Το νερό οδηγούνταν στον ψηλό υδατόπυργο και από εκεί έπεφτε με δύναμη προς τον μηχανισμό κίνησης χαμηλότερα. Η υψομετρική διαφορά μετέτρεπε τη δυναμική ενέργεια του νερού σε μηχανική κίνηση, η οποία έθετε σε λειτουργία τον αλεστικό μηχανισμό.
Στον συγκεκριμένο μύλο σώζεται σημαντικό μέρος αυτού του συστήματος: τμήματα του λιθόκτιστου υδραύλακα, ο υδατόπυργος, ο χώρος όπου βρισκόταν ο μηχανισμός άλεσης, ο θολωτός χώρος κάτω από αυτόν και στοιχεία του υδροτροχού.
Αρχιτεκτονική και κατασκευή
Ο μύλος είναι κτισμένος σε επικλινές έδαφος. Ο σωζόμενος υδατόπυργος είναι ψηλός και ορθογώνιος, ενώ στην κορυφή του βρίσκεται η είσοδος του κατακόρυφου αγωγού στον οποίο κατέληγε το νερό. Ο αγωγός είχε εσωτερική επένδυση με υδραυλικό ασβεστοκονίαμα, ώστε να περιορίζονται οι απώλειες νερού.
Η τοιχοποιία κατασκευάστηκε κυρίως από τοπικό ασβεστόλιθο, ενώ χρησιμοποιήθηκαν επίσης πολύχρωμα ποταμίσια κροκάλια πυριγενούς προέλευσης. Στον υδατόπυργο χρησιμοποιήθηκαν καλύτερα επεξεργασμένοι γωνιόλιθοι στις γωνίες. Αυτή η χρήση τοπικών υλικών εντάσσει το κτίσμα απόλυτα στο φυσικό τοπίο της κοιλάδας του Έζουσα.
Το μυλόσπιτο και οι βοηθητικοί χώροι
Μπροστά από τον υδατόπυργο σώζονται κατάλοιπα κτισμάτων που αποτελούσαν μέρος του συγκροτήματος. Η τεκμηρίωση αναφέρει δύο ορθογώνιους επιμήκεις χώρους και έναν τετράγωνο χώρο. Κάτω από το δωμάτιο στο οποίο λειτουργούσε ο αλεστικός μηχανισμός βρισκόταν ο θολωτός χώρος του υδροτροχού, γνωστός ως κατώστεγιν.
Οι πρόσθετοι χώροι πιθανότατα χρησιμοποιούνταν ως βοηθητικά δωμάτια ή ως κατοικία του μυλωνά. Σωζόμενα ξύλινα στοιχεία δείχνουν ότι τα δωμάτια έφεραν επίπεδη στέγη, ενώ τα δάπεδά τους ήταν από συμπιεσμένο χώμα. Η ίδια τεκμηρίωση χαρακτηρίζει τον νερόμυλο ως τουρκοκυπριακή ιδιοκτησία.
Ο μύλος και η αγροτική ζωή
Πριν από την ευρεία χρήση μηχανοκίνητων αλευρόμυλων, οι νερόμυλοι αποτελούσαν ζωτικό τμήμα της οικονομίας των αγροτικών κοινοτήτων. Τα δημητριακά που παράγονταν στην περιοχή μεταφέρονταν στον μύλο για άλεση, ώστε να παραχθεί αλεύρι και άλλα προϊόντα απαραίτητα για την καθημερινή διατροφή.
Η εξυπηρέτηση όχι μόνο της Αγίας Βαρβάρας αλλά και γειτονικών χωριών δείχνει ότι οι νερόμυλοι του Έζουσα αποτελούσαν μέρος ενός ευρύτερου τοπικού οικονομικού δικτύου.
Η σημερινή κατάσταση
Σήμερα ο μύλος δεν λειτουργεί, αλλά τα σωζόμενα κατάλοιπά του επιτρέπουν ακόμη την αναγνώριση σημαντικού μέρους της αρχικής εγκατάστασης και του τρόπου λειτουργίας της. Ο υδατόπυργος, ο υδραύλακας και τα ερείπια του μυλόσπιτου αποτελούν χαρακτηριστικά στοιχεία ενός τεχνικού συστήματος που αξιοποιούσε αποκλειστικά τη φυσική ροή και την υψομετρική διαφορά του νερού.
Ο μύλος του Ιμπραήμ Μουσταφά αποτελεί έτσι σημαντικό κατάλοιπο της ιστορίας της Αγίας Βαρβάρας και της παραδοσιακής αξιοποίησης των νερών του Έζουσα.
Κτηματολογικά στοιχεία
Χωριό: Αγία Βαρβάρα Πάφου
Ποταμός: Έζουσα
Θέση/τοπωνύμιο στη βάση μύλων: Καβάτζιν (Kavatzin)
Φύλλο/Σχέδιο: 51/22
Τεμάχιο: 245
Πηγές
Κυπρή, Γιάννης – Οικονομίδης, Κώστας – Δημητρακόπουλος, Χρήστος. Οι νερόμυλοι της Κύπρου. Εκδόσεις Εν Τύποις, Λευκωσία, 2022. Κύρια πηγή για την ταυτοποίηση και τεκμηρίωση του Μύλου του Ιμπραήμ Μουσταφά στην Αγία Βαρβάρα Πάφου.
Πανεπιστήμιο Κύπρου – Ψηφιακή βάση παραδοσιακών μύλων, Agia Varvara (2nd mill).
Κοινοτικό Συμβούλιο Αγίας Βαρβάρας Πάφου – Αξιοθέατα / Πέτρινοι Νερόμυλοι.
Κοινοτικό Συμβούλιο Αγίας Βαρβάρας Πάφου – Ιστορία.
The Old Watermill of Ibrahim Mustafa at Agia Varvara, Paphos – Cyprus
Text by George Konstantinou.
The Watermill of Ibrahim Mustafa
The old watermill of Ibrahim Mustafa is an important surviving element of the traditional rural and pre-industrial heritage of Agia Varvara in the Paphos District. It stands in the valley of the Ezousa River and operated using the river's water, in an area where watermills played an essential role in grinding grain for generations.
The documentation identifying this particular mill refers to it as the mill of Ibrahim Mustafa and places it on the western bank of the river, with cadastral reference Sheet/Plan 51/22, Plot 245. The University of Cyprus database of traditional mills independently records the second watermill of Agia Varvara at the same Plot 245 and gives its location/toponym as Kavatzin.
The Watermills of Agia Varvara
Agia Varvara possessed more than one watermill. The Community Council records characteristic stone-built watermills at Pervolia, Trimithies, and on the western bank of the Ezousa River. These mills served not only the inhabitants of Agia Varvara but also people from neighbouring villages, including Episkopi, Anarita and Timi.
The presence of several mills was closely connected with the Ezousa River. Agia Varvara lies close to the river valley, approximately eight kilometres from the city of Paphos and at an elevation of about 95 metres above sea level.
How the Watermill Worked
The mill operated by diverting water from the Ezousa through a stone-built water channel. The water was directed towards the tall watertower and then descended forcefully towards the mechanism below. The difference in elevation converted the potential energy of the water into mechanical power, which operated the grinding mechanism.
Important elements of this hydraulic system survive at the site, including parts of the stone-built water channel, the watertower, the room that housed the grinding mechanism, the vaulted chamber underneath it and elements of the waterwheel.
Architecture and Construction
The mill was constructed on sloping ground. Its surviving watertower is tall and rectangular, with the opening of the vertical shaft at its top. The interior of the water channel was coated with lime-based hydraulic plaster to reduce water loss.
The masonry consists mainly of local limestone, together with multicoloured river cobbles of igneous origin. More carefully dressed cornerstones were employed on the watertower. The extensive use of local building materials integrates the structure closely with the natural landscape of the Ezousa valley.
Millhouse and Auxiliary Rooms
In front of the watertower survive the remains of buildings belonging to the mill complex. The documentation records two elongated rectangular rooms and one square room. Beneath the room that contained the grinding mechanism was the vaulted chamber of the waterwheel, traditionally known as the katostegin.
The additional rooms were probably used as auxiliary spaces or as the miller's residence. Surviving beams indicate that the rooms originally had flat roofs, while their floors consisted of compacted earth. The documentation also records the watermill as Turkish-Cypriot property.
The Watermill and Rural Life
Before motor-powered flour mills became widespread, watermills were essential components of the economy of rural communities. Grain cultivated in the surrounding countryside was brought to the mills for grinding into flour and other products necessary for everyday life.
The fact that the watermills of Agia Varvara also served neighbouring villages demonstrates that the mills of the Ezousa valley formed part of a wider local economic network.
Present Condition
The watermill is no longer operational, but its surviving remains still allow important parts of the original installation and its method of operation to be understood. The watertower, water channel and ruins of the millhouse preserve evidence of a technological system that used the natural flow and fall of water to produce mechanical power.
The Ibrahim Mustafa Watermill therefore represents an important surviving element of the history of Agia Varvara and of the traditional exploitation of the waters of the Ezousa River.
Cadastral Information
Village: Agia Varvara, Paphos
River: Ezousa
Location/Toponym in the mills database: Kavatzin
Sheet/Plan: 51/22
Plot: 245
Sources
Kypri, Giannis – Economides, Costas – Dimitrakopoulos, Christos. The Watermills of Cyprus [Οι νερόμυλοι της Κύπρου]. En Typois Publications, Nicosia, 2022. Principal source for the identification and documentation of the Ibrahim Mustafa Watermill at Agia Varvara, Paphos.
University of Cyprus – Digital database of traditional mills, Agia Varvara (2nd mill).
