See also
All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο
Below in English
Κείμενο Γιώργος Κωνσταντίνου.
Τα παρατηρητήρια πουλιών στο Φράγμα Κουκλιών
Στον εξαιρετικά σημαντικό υγρότοπο του Φράγματος Κουκλιών της επαρχίας Αμμοχώστου, κοντά στο κατεχόμενο χωριό Κούκλια, δημιουργήθηκαν δύο εγκαταστάσεις παρατήρησης πουλιών στο πλαίσιο της προσπάθειας ανάδειξης και προστασίας των Kukla Wetlands. Η περιοχή αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους εποχικούς υγροτόπους της Μεσαορίας και, όταν το φράγμα συγκρατεί αρκετό νερό, μετατρέπεται σε έναν από τους σημαντικότερους τόπους πτηνοπαρατήρησης της Κύπρου.
Τα δύο σημεία παρατήρησης δίνουν τη δυνατότητα στους επισκέπτες να παρακολουθούν τα πουλιά με πολύ μικρότερη ενόχληση. Το ένα βρίσκεται κοντά στον κύριο χώρο πρόσβασης και στάθμευσης και περιγράφεται ως ψηλό παρατηρητήριο/πύργος θέασης, ενώ το δεύτερο βρίσκεται στην απέναντι πλευρά του υγροτόπου, επάνω ή δίπλα στο ανάχωμα συγκράτησης του νερού, και προσεγγίζεται πεζή κατά μήκος του αναχώματος.
Η δημιουργία των παρατηρητηρίων αποτέλεσε μέρος του προγράμματος “Hotspot for Birdwatchers”, που άρχισε τον Οκτώβριο του 2014 με χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σκοπός του ήταν η δημιουργία του Kukla Wetlands Birdwatching Centre, η ανάπτυξη του οικοτουρισμού και παράλληλα η μακροχρόνια προστασία του υγροτόπου.
Το έργο περιλάμβανε μονοπάτια, παρατηρητήρια πουλιών, ενημερωτικές πινακίδες και τεχνητές νησίδες για τα πουλιά, καθώς και δράσεις ενημέρωσης και εκπαίδευσης των κατοίκων, ξεναγών και άλλων ενδιαφερομένων. Ανεξάρτητη περιβαλλοντική έκθεση επιβεβαιώνει ότι στο πλαίσιο του έργου διαμορφώθηκε ο υγρότοπος και εγκαταστάθηκαν δύο bird hides.
Το πρώτο παρατηρητήριο – το ψηλό παρατηρητήριο
Το πρώτο σημείο παρατήρησης βρίσκεται κοντά στην κύρια πρόσβαση προς τον υγρότοπο. Η διαδρομή από το χωριό οδηγεί προς χώρο στάθμευσης, δίπλα στον οποίο βρίσκεται ψηλό παρατηρητήριο θέας.
Η υπερυψωμένη θέση του επιτρέπει πανοραμική παρατήρηση μεγάλου μέρους της λίμνης. Αυτό είναι ιδιαίτερα χρήσιμο όταν το φράγμα είναι γεμάτο και τα πουλιά βρίσκονται σε διαφορετικά σημεία της μεγάλης υδάτινης επιφάνειας ή στις λασπώδεις παρυφές της.
Από ένα τέτοιο σημείο ο παρατηρητής μπορεί να ελέγχει με κιάλια ή τηλεσκόπιο τις ανοικτές εκτάσεις νερού, τις όχθες, τις νησίδες και τις εκτεθειμένες λασπώδεις περιοχές χωρίς να χρειάζεται να πλησιάζει τα πουλιά.
Το δεύτερο παρατηρητήριο – στην απέναντι πλευρά του υγροτόπου
Το δεύτερο παρατηρητήριο βρίσκεται στην απέναντι πλευρά του υγροτόπου, στην περιοχή του αναχώματος συγκράτησης του νερού.
Η πρόσβαση σε αυτό γίνεται πεζή κατά μήκος του αναχώματος. Η διαδρομή είναι μεγαλύτερη από εκείνη προς το πρώτο παρατηρητήριο, όμως προσφέρει διαφορετική γωνία θέασης προς τη λίμνη και τις ζώνες βλάστησης. Η δημοσιευμένη περιγραφή της περιοχής αναφέρει συγκεκριμένα το παρατηρητήριο στην απέναντι πλευρά και σημειώνει ότι η πεζοπορία μέχρι εκεί αξίζει τον κόπο για την πτηνοπαρατήρηση.
Τα δύο παρατηρητήρια επομένως λειτουργούν συμπληρωματικά, καθώς επιτρέπουν την παρατήρηση του μεγάλου υγροτόπου από διαφορετικές κατευθύνσεις.
Το πρώτο φράγμα που κατασκευάστηκε στην Κύπρο
Το Φράγμα Κουκλιών έχει ιδιαίτερη ιστορική αξία. Σύμφωνα με τη BirdLife Cyprus, είναι το πρώτο φράγμα που κατασκευάστηκε στην Κύπρο, το 1900, κατά την περίοδο της Αγγλοκρατίας. Βρίσκεται κοντά στο κατεχόμενο χωριό Κούκλια της Αμμοχώστου και τροφοδοτείται από τον Πεδιαίο ποταμό.
Ιστορική φωτογραφία του 1900 καταγράφει μάλιστα την κατασκευή του νέου τότε ταμιευτήρα κοντά στην Αχερίτου, ο οποίος στη σημερινή επίσημη ονοματολογία αναφέρεται ως Kouklia Reservoir.
Ένας εποχικός υγρότοπος που αλλάζει εντυπωσιακά
Το Φράγμα Κουκλιών δεν είναι μια μόνιμη βαθιά λίμνη. Δημιουργεί έναν προσωρινό ρηχό υγρότοπο, με μέγιστο βάθος περίπου δύο μέτρων. Με την πάροδο των δεκαετιών η λεκάνη έχει προσχωθεί σημαντικά, ενώ σε ξηρές περιόδους η περιοχή έχει χρησιμοποιηθεί και για γεωργικούς σκοπούς.
Το φράγμα μπορεί να στεγνώσει εντελώς κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού. Αντίθετα, μετά από χρονιές με αρκετές βροχοπτώσεις μπορεί να συγκρατεί νερό για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Η BirdLife Cyprus επισημαίνει ότι τις περισσότερες χρονιές μπορεί να παραμένει ξηρό, αλλά όταν οι καιρικές συνθήκες επιτρέψουν τη συγκέντρωση νερού μετατρέπεται σε καταφύγιο για υδρόβια πουλιά.
Η βλάστηση γύρω από τα παρατηρητήρια
Στην ανατολική πλευρά του φράγματος υπάρχουν καλαμιώνες Phragmites, οι οποίοι μπορούν να επεκταθούν σημαντικά κατά τις υγρές χρονιές. Αναπτύσσονται επίσης αλμυρίκια (Tamarix spp.), βούρλα (Juncus spp.) και άλλες υγροτοπικές φυτοκοινωνίες.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το υδρόβιο φυτό Ranunculus peltatus, το οποίο την άνοιξη μπορεί να καλύψει μεγάλες επιφάνειες του νερού με τα λευκά άνθη του.
Στην ευρύτερη περιοχή υπάρχουν επίσης αλοφυτικές εκτάσεις, αγροί, ελαιώνες, χαρουπιές, συστάδες ευκαλύπτων και εποχικές κοίτες ποταμών. Έτσι, από τα παρατηρητήρια δεν παρατηρούνται μόνο καθαρά υδρόβια είδη αλλά και πολλά πουλιά της γύρω Μεσαορίας.
Ένας από τους σημαντικότερους τόπους για υδρόβια πουλιά
Όταν υπάρχει αρκετό νερό, τα Kukla Wetlands χαρακτηρίζονται από το ίδιο το Birdwatching Centre ως ένας από τους κορυφαίους τόπους πτηνοπαρατήρησης της Κύπρου.
Η μεγάλη ποικιλία διαφορετικών μικροενδιαιτημάτων εξηγεί τον πλούτο των ειδών. Στα βαθύτερα σημεία μπορούν να εμφανιστούν πάπιες, ενώ τα ρηχά νερά και οι λασπώδεις εκτάσεις χρησιμοποιούνται από παρυδάτια. Οι καλαμιώνες προσφέρουν κάλυψη σε νεροπουλάδες, μικροτσικνιάδες και καλαμοποταμίδες.
Πουλιά που μπορούν να παρατηρηθούν
Η περιοχή είναι γνωστή για εξαιρετικά μεγάλη ποικιλία υδρόβιων και μεταναστευτικών πουλιών. Μεταξύ των ειδών που έχουν αναφερθεί είναι η Βαλτόπαπια (Aythya nyroca), η Σαρσέλα (Spatula querquedula), το Μαυροβουτηχτάρι (Podiceps nigricollis), η Στικτοπουλάδα (Porzana porzana), η Μικροπουλάδα (Zapornia parva), ο Καλαμοκανάς (Himantopus himantopus), η Αγκαθοκαλημάνα (Vanellus spinosus), ο Μαχητής (Calidris pugnax), η Δρεπανοσκαλίδρα (Calidris ferruginea), το Φοινικόπτερο (Phoenicopterus roseus) και η Χουλιαρομύτα (Platalea leucorodia).
Έχουν επίσης αναφερθεί πολύ πιο ασυνήθιστα είδη, όπως Demoiselle Crane (Anthropoides virgo), Red-necked Phalarope (Phalaropus lobatus) και Great White Pelican (Pelecanus onocrotalus).
Αρπακτικά πάνω από τον υγρότοπο
Τα παρατηρητήρια προσφέρουν επίσης τη δυνατότητα παρακολούθησης αρπακτικών που περιπολούν πάνω από τη λίμνη και τις γύρω πεδιάδες.
Στην περιοχή αναφέρονται τακτικά καλαμόκιρκοι και άλλα είδη κίρκων, Πετρίτης (Falco peregrinus) και Σπιζαετός (Aquila fasciata). Η εμφάνιση αρπακτικού μπορεί να προκαλέσει εντυπωσιακή ταυτόχρονη απογείωση μεγάλου αριθμού υδρόβιων πουλιών.
Σημαντικός σταθμός μετανάστευσης
Η Κύπρος βρίσκεται πάνω σε σημαντική μεταναστευτική διαδρομή μεταξύ Ευρασίας, Αφρικής και Μέσης Ανατολής, και περίπου 200 είδη περνούν τακτικά από το νησί ως μεταναστευτικά. Το πρόγραμμα των Kukla Wetlands αναγνωρίζει τη συγκεκριμένη περιοχή ως σημαντικό τμήμα αυτού του δικτύου μετακίνησης πουλιών.
Οι καλύτερες περίοδοι για επίσκεψη θεωρούνται η εαρινή και η φθινοπωρινή μετανάστευση, αν και όταν υπάρχει νερό η περιοχή μπορεί να παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον και τον χειμώνα.
Η σημασία των δύο παρατηρητηρίων
Η δημιουργία των δύο παρατηρητηρίων έχει διπλή αξία. Από τη μία πλευρά επιτρέπει στους επισκέπτες να παρακολουθούν και να φωτογραφίζουν τα πουλιά από κατάλληλα σημεία. Από την άλλη, περιορίζει την ανάγκη προσέγγισης των όχθων και επομένως μπορεί να μειώσει την ενόχληση των πουλιών.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε έναν ρηχό υγρότοπο όπου πολλά είδη τρέφονται στις εκτεθειμένες όχθες ή αναπαύονται σε ανοικτές εκτάσεις και μπορούν εύκολα να ενοχληθούν από ανθρώπινη παρουσία.
Τα παρατηρητήρια αποτελούν παράλληλα σημαντικό εργαλείο περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, καθώς επιτρέπουν στο κοινό να γνωρίσει από κοντά την πλούσια ορνιθοπανίδα της Μεσαορίας.
Αποκατάσταση του υγροτόπου
Η προσπάθεια προστασίας της περιοχής συνεχίστηκε και τα επόμενα χρόνια. Νεότερο έργο αποκατάστασης του ταμιευτήρα χρηματοδοτήθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση και υλοποιήθηκε από το United Nations Development Programme (UNDP). Το έργο ολοκληρώθηκε τον Οκτώβριο του 2023 και αποσκοπεί στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας της περιοχής στις κλιματικές μεταβολές και στην αποκατάσταση της φύσης στη Μεσαορία.
Οι βροχοπτώσεις του 2026 έφεραν ξανά νερό στον υγρότοπο και μαζί του επέστρεψαν μεγάλες συγκεντρώσεις πουλιών, υπογραμμίζοντας πόσο στενά συνδέεται η οικολογική αξία των Κουκλιών με τον κύκλο του νερού.
Πρόσβαση στα παρατηρητήρια
Από το χωριό Κούκλια, η δημοσιευμένη διαδρομή πτηνοπαρατήρησης κατευθύνεται προς την κύρια είσοδο του υγροτόπου. Ο κεντρικός χωματόδρομος οδηγεί στον χώρο στάθμευσης και στο ψηλό παρατηρητήριο.
Για το δεύτερο παρατηρητήριο απαιτείται πεζοπορία προς την απέναντι πλευρά και κατά μήκος του αναχώματος. Ο επίσημος χάρτης του Kukla Wetlands Birdwatching Centre σημειώνει τους χώρους στάθμευσης, τα παρατηρητήρια, τις διαδρομές πεζών, το φράγμα, τις τεχνητές νησίδες και τους βασικούς τύπους βλάστησης.
Η ευρύτερη θέση του ιστορικού ταμιευτήρα τεκμηριώνεται περίπου στις:
35.1207, 33.7606
Φράγμα Κουκλιών στο Google Maps
Παρατήρηση χωρίς ενόχληση
Οι επισκέπτες πρέπει να χρησιμοποιούν τα υπάρχοντα μονοπάτια και τα παρατηρητήρια και να αποφεύγουν την είσοδο στους καλαμιώνες, στις λασπώδεις όχθες και στις περιοχές όπου συγκεντρώνονται τα πουλιά.
Η χρήση κιαλιών και τηλεσκοπίου επιτρέπει εξαιρετική παρατήρηση από απόσταση. Ιδιαίτερα κατά την αναπαραγωγική περίοδο και όταν υπάρχουν μεγάλες συγκεντρώσεις μεταναστευτικών πουλιών, η αποφυγή της ενόχλησης είναι ουσιαστικό μέρος της σωστής πτηνοπαρατήρησης.
Ένας ιδιαίτερος προορισμός πτηνοπαρατήρησης της Κύπρου
Τα δύο παρατηρητήρια του Φράγματος Κουκλιών αποτελούν σημαντικό μέρος της προσπάθειας να συνδυαστούν η προστασία της φύσης, η επιστημονική παρακολούθηση, η περιβαλλοντική εκπαίδευση και ο οικοτουρισμός.
Μπροστά τους απλώνεται ένας υγρότοπος που μπορεί να μεταμορφωθεί πλήρως από χρονιά σε χρονιά: από σχεδόν ξερή πεδιάδα σε μεγάλη ρηχή λίμνη γεμάτη πάπιες, φλαμίνγκο, ερωδιούς, παρυδάτια και άλλα μεταναστευτικά πουλιά.
Ακριβώς αυτή η μεταβλητότητα κάνει τα Kukla Wetlands τόσο ξεχωριστά. Όταν το φράγμα γεμίσει, τα δύο παρατηρητήρια προσφέρουν στους πτηνοπαρατηρητές ένα από τα σημαντικότερα σημεία από τα οποία μπορούν να γνωρίσουν τον εντυπωσιακό πλούτο των υδρόβιων πουλιών της Κύπρου.
Πηγές
Kukla Wetlands Birdwatching Centre – Επίσημη ιστοσελίδα
Kukla Wetlands – Habitats and wildlife
Kukla Wetlands – Hotspot for Birdwatchers Project
BirdLife Cyprus – Πτηνοπαρατήρηση στο Φράγμα Κουκλιών
UNDP – Rehabilitation of the Kouklia/Kukla Reservoir
The Two Birdwatching Hides at Kouklia Dam, Famagusta – Kukla Wetlands Birdwatching Centre – Cyprus
Text by George Konstantinou.
The birdwatching hides at Kouklia Dam
Two dedicated birdwatching facilities have been established at the important wetland of Kouklia Dam in the Famagusta District, near the occupied village of Kouklia, as part of the development and conservation of the Kukla Wetlands.
The reservoir forms one of the most important seasonal wetlands of the Mesaoria Plain. When sufficient water is present, the area becomes one of Cyprus's prime locations for observing wetland birds.
One observation point is a tall viewing tower close to the main access and parking area. A second hide is situated on the opposite side of the wetland, associated with the water-retention barrage, and can be reached on foot along the barrage. The two locations provide different perspectives over the extensive wetland.
Kukla Wetlands Birdwatching Centre
The hides formed part of the EU-funded “Hotspot for Birdwatchers” project, initiated in October 2014. Its objectives included establishing the Kukla Wetlands Birdwatching Centre, developing sustainable ecotourism and supporting the long-term conservation of this important wetland.
The project included walking trails, birdwatching hides, information boards and artificial islands for birds, together with educational and awareness activities. An independent environmental report confirms that wetland landscaping was undertaken and two bird hides were installed.
The first observation point – the tall viewing tower
The first observation facility stands close to the principal approach to the wetland and the parking area.
Its elevated position provides a broad view across the reservoir. This is particularly useful when the wetland contains extensive open water and birds are distributed across distant sections of the lake, muddy margins and islands.
Binoculars and especially a telescope can be very useful for identifying distant ducks, waders, herons, flamingos and other waterbirds without approaching or disturbing them.
The second bird hide
The second hide is situated on the opposite side of the wetland, near the water-retention barrage.
It is reached on foot along the barrage and provides a different viewing angle over the lake and its wetland vegetation. Published birdwatching directions specifically mention this hide and describe the walk to it as worthwhile.
Together, the two observation facilities allow birdwatchers to examine different parts of this extensive and continually changing wetland.
Cyprus's first dam
Kouklia Dam also possesses considerable historical importance. BirdLife Cyprus identifies it as the first dam constructed in Cyprus, built under British rule in 1900. It lies near the occupied village of Kouklia in Famagusta and is fed by the Pedieos River.
A surviving historical photograph dating from 1900 documents construction of the reservoir near Acheritou; the site is identified in modern government records as Kouklia Reservoir.
A temporary shallow wetland
Kouklia Reservoir creates a temporary shallow lake, generally no deeper than about two metres. Over many decades sedimentation has reduced its depth, and during dry periods parts of the reservoir have also been used for agriculture.
The wetland can dry completely during summer, whereas after sufficiently wet winters it may retain water for an extended period.
This constantly changing hydrological regime is fundamental to its ecological character.
Habitats visible from the hides
The eastern reservoir wall supports stands of Phragmites reeds, which can become extensive during wet periods. Tamarisk, Juncus and other wetland plants occur around the reservoir.
During spring, Ranunculus peltatus can spread across the water surface, producing conspicuous masses of white flowers.
The wider landscape includes salt-tolerant vegetation, agricultural fields, olive and carob orchards, eucalyptus stands and seasonal river channels, creating a remarkable diversity of habitats around the observation points.
Birdlife
The reservoir supports an exceptional variety of birds when water conditions are favourable.
Deeper areas are used by ducks, while waders feed along shallow margins and exposed mud. Reedbeds provide shelter for crakes, Little Bitterns and reed warblers. Flamingos, spoonbills, herons, egrets and Black-winged Stilts use the shallow water.
Notable species recorded at the site include Ferruginous Duck (Aythya nyroca), Garganey (Spatula querquedula), Black-necked Grebe (Podiceps nigricollis), Spotted Crake (Porzana porzana), Little Crake (Zapornia parva), Black-winged Stilt (Himantopus himantopus), Spur-winged Lapwing (Vanellus spinosus), Ruff (Calidris pugnax), Curlew Sandpiper (Calidris ferruginea), Greater Flamingo (Phoenicopterus roseus) and Eurasian Spoonbill (Platalea leucorodia).
More unusual visitors reported from the wetland include Demoiselle Crane, Red-necked Phalarope and Great White Pelican.
Raptors
Raptors regularly patrol the reservoir and surrounding Mesaoria landscape.
Harriers, Peregrine Falcon (Falco peregrinus) and Bonelli's Eagle (Aquila fasciata) are among the birds of prey reported from the area. Their appearance over the wetland may send large numbers of waterbirds into flight.
Bird migration
Cyprus lies on an important migration route connecting Eurasia, Africa and the Middle East, and approximately 200 species regularly occur as passage migrants. The Kukla project identified the wetland as an important component of this migration system.
Spring and autumn migration are particularly rewarding periods for birdwatching, although wet winters can also bring large numbers of waterbirds.
Conservation and restoration
Conservation work at the reservoir has continued. A more recent rehabilitation project was funded by the European Union and implemented by the United Nations Development Programme (UNDP). Completed in October 2023, it was designed to strengthen climate resilience and support ecological recovery in the Mesaoria/Mesarya region.
Renewed rainfall brought water back to the wetland in 2026, once again demonstrating the remarkable ability of the site to recover when suitable hydrological conditions return.
Coordinates
The documented location of the historic Kouklia Reservoir is approximately:
35.1207, 33.7606
Kouklia Reservoir – Google Maps
Birdwatching without disturbance
Visitors should use the established tracks and observation facilities and avoid entering reedbeds, muddy shorelines or areas where birds are feeding and resting.
The two observation points allow the wetland's birds to be watched and photographed from a suitable distance. In this way, the hides serve not only birdwatchers and photographers but also the broader purpose for which they were established: bringing people closer to the extraordinary birdlife of the Kukla Wetlands while reducing unnecessary disturbance to the wildlife itself.
Sources
Kukla Wetlands Birdwatching Centre
Kukla Wetlands – Hotspot for Birdwatchers Project
BirdLife Cyprus – Birdwatching at Kouklia Dam
UNDP – Rehabilitation of the Kouklia/Kukla Reservoir
