All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Ο Δήμος Πέγειας στην Επαρχία Πάφου – Peyia – History, Nature, Archaeology and Cultural Heritage – Paphos District – Cyprus

Photos George Konstantinou 14/10/2026

Below in English

Κείμενο Γιώργος Κωνσταντίνου.

Τοποθεσία και ιστορικό τοπίο

Ο αρχαιολογικός χώρος Αγίου Γεωργίου Πέγειας βρίσκεται στην παραθαλάσσια περιοχή της Πέγειας, στην επαρχία Πάφου, στο ακρωτήριο Δρέπανον (ακρωτήριο Αγίου Γεωργίου), κοντά στο σημερινό ψαρολίμανο. Περιλαμβάνει κατάλοιπα ενός εκτεταμένου οικισμού των Ρωμαϊκών και Παλαιοχριστιανικών χρόνων. Οι βασιλικές, τα βοηθητικά κτήρια και το παράκτιο κοιμητήριο αποτελούν διαφορετικά τμήματα του ίδιου αρχαιολογικού τοπίου, απέναντι από τη Γερόνησο.

Ανασκαφές και ιστορία του οικισμού

Οι πρώτες σημαντικές ανασκαφές πραγματοποιήθηκαν από το Τμήμα Αρχαιοτήτων κατά την περίοδο 1952–1955 και αποκάλυψαν τρεις παλαιοχριστιανικές βασιλικές και λουτρικές εγκαταστάσεις του 6ου αιώνα μ.Χ. Η έρευνα συνεχίστηκε το 1992–1998 από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και, από το 1999, από την Αρχαιολογική Αποστολή του Υπουργείου Πολιτισμού της Ελλάδας. Οι εργασίες συνέδεσαν τα εκκλησιαστικά συγκροτήματα με τα οικιστικά και ταφικά κατάλοιπα, αποκαλύπτοντας την έκταση και την οργάνωση του αρχαίου οικισμού.

Ο ανοχύρωτος οικισμός καταλάμβανε τον αυχένα και τη νότια πλαγιά του ακρωτηρίου. Γνώρισε ιδιαίτερη ακμή κατά τη βασιλεία του Ιουστινιανού Α΄, το 527–565 μ.Χ., και των διαδόχων του. Η παρουσία μεγάλων εκκλησιαστικών συγκροτημάτων, εισαγόμενων μαρμάρων και εγκαταστάσεων εξυπηρέτησης υποδηλώνει κοινότητα με σημαντικές οικονομικές και θαλάσσιες διασυνδέσεις. Η σταδιακή εγκατάλειψή του τοποθετείται στο πρώτο μισό του 7ου αιώνα.

Η μεγάλη Βασιλική Α΄ και τα ψηφιδωτά

Κεντρική θέση κατέχει η τρίκλιτη Βασιλική Α΄. Οι κιονοστοιχίες της περιλάμβαναν μαρμάρινους κίονες, βάσεις και κορινθιακά κιονόκρανα από την Προκόννησο της Προποντίδας. Στην αψίδα διατηρείται το σύνθρονο, η κλιμακωτή κατασκευή καθισμάτων του κλήρου. Τα ψηφιδωτά παρουσιάζουν πουλιά, ψάρια, θαλάσσια ασπόνδυλα, χελώνες, καλάθια με καρπούς και γεωμετρικά σχέδια. Το κεντρικό κλίτος είχε ψηφιδωτό δάπεδο με έξι διάχωρα, ενώ τα πλάγια κλίτη καλύπτονταν με γύψινες πλάκες. Το περίστωο αίθριο διέθετε τέσσερις στοές και ψηφιδωτές παραστάσεις ζώων. Τα δεκατέσσερα βοηθητικά δωμάτια εξυπηρετούσαν τη διαμονή, τη φιλοξενία, την εστίαση και την αποθήκευση.

Το βαπτιστήριο και το πιθανό επισκοπείο

Δυτικά της Βασιλικής Α΄ αναπτύσσεται το βαπτιστήριο, συνδεδεμένο με το αίθριο και με μικρότερη τρίκλιτη βασιλική με εγκάρσιο κλίτος. Η διάταξη του συγκροτήματος αποτελεί σημαντικό στοιχείο για τη μελέτη της παλαιοχριστιανικής λατρείας και της οργάνωσης της τελετής του βαπτίσματος. Η αρχιτεκτονική του παρουσιάζει συγγένειες με αντίστοιχες εγκαταστάσεις του Αιγαίου και της Μικράς Ασίας.

Ακόμη δυτικότερα βρίσκεται μεγάλο διώροφο οικοδόμημα με δωμάτια γύρω από υπαίθρια αυλή, κατά το πρότυπο της ελληνορωμαϊκής οικίας. Έχει ερμηνευθεί ως πιθανό επισκοπείο, δηλαδή κατοικία και χώρος λειτουργίας του επισκόπου. Βόρεια της Βασιλικής Α΄ αποκαλύφθηκε επίσης λουτρώνας μέσα σε ευρύτερο αυλόγυρο.

Οι Βασιλικές Β΄ και Γ΄ και η καθημερινή ζωή

Η τρίκλιτη Βασιλική Β΄ βρίσκεται χαμηλότερα, στους πρόποδες της νότιας πλαγιάς. Στα βορειοανατολικά του οικισμού, κοντά στον δρόμο προς την ενδοχώρα, διατηρούνται τα κατάλοιπα της μικρής τρίκλιτης Βασιλικής Γ΄. Στη βόρεια πλευρά της αναπτύσσονταν βοηθητικοί χώροι, μεταξύ των οποίων σκευοφυλάκιο, ελαιοτριβείο, πηγάδι, ξενώνας και αυλή.

Οι κατοικίες και οι υπόγειες κινστέρνες συμπληρώνουν την εικόνα μιας οργανωμένης κοινότητας. Οι εκκλησίες εντάσσονταν σε ένα δίκτυο χώρων κατοίκησης, παραγωγής, αποθήκευσης και φιλοξενίας, ενώ οι υδατοδεξαμενές αποτελούσαν ουσιαστικό τμήμα των υποδομών της.

Η παράκτια νεκρόπολη

Το κοιμητήριο εκτείνεται στους απόκρημνους βράχους πάνω από τη δυτική και βορειοδυτική ακτή. Περιλαμβάνει λαξευτούς τάφους, με αρκοσόλια — ταφικές θέσεις κάτω από τοξωτές κόγχες — και θηκοειδείς κατασκευές. Σε ορισμένους σώζονται σταυροί και επιγραφές. Η χωροθέτησή τους, με θέα προς τη θάλασσα και τη Γερόνησο, αποτελεί χαρακτηριστικό στοιχείο του μνημειακού τοπίου.

Το αρχαίο λιμάνι και οι νεότερες έρευνες

Η θέση του οικισμού στις θαλάσσιες διαδρομές της ανατολικής Μεσογείου έχει οδηγήσει στην ερμηνεία του ως πιθανού σταθμού των πλοίων που μετέφεραν σιτηρά από την Αίγυπτο στην Κωνσταντινούπολη. Οι νεότερες έρευνες εξετάζουν ευρύτερα το παράκτιο σύνολο, με ανασκαφές στο αρχαίο λιμάνι Μανίκι και έρευνα στη νεκρόπολη Πέγειας–Μελέτη.

Το πρόγραμμα του Πανεπιστημίου Νέας Υόρκης για το 2025, υπό τη διεύθυνση της καθηγήτριας Joan Breton Connelly, περιλάμβανε έξι εβδομάδες επισκόπησης, ανασκαφής και μελέτης. Μελετήθηκαν περισσότερα από 700 κιλά οστράκων υστερορωμαϊκών αμφορέων. Τα ευρήματα συνδέονται με τη διακίνηση προϊόντων και οικοδομικών υλικών, περιλαμβανομένων των προκοννησιακών μαρμάρων για τις βασιλικές του ακρωτηρίου. Η κεραμική ακολουθία ενός τάφου της νεκρόπολης εκτείνεται από τον 1ο αιώνα π.Χ. έως τον 5ο αιώνα μ.Χ., φωτίζοντας και παλαιότερες φάσεις χρήσης της περιοχής.

Το μεταγενέστερο προσκύνημα

Στο πλάτωμα ανάμεσα στις βασιλικές και το κοιμητήριο αναπτύχθηκε το προσκύνημα του Αγίου Γεωργίου. Το παλιό εκκλησάκι του Αγίου Γεωργίου Νησιώτη χρονολογείται στα τέλη του 13ου ή στις αρχές του 14ου αιώνα και συνδεόταν με χώρους διαμονής προσκυνητών. Ο νεότερος ναός του Αγίου Γεωργίου ανήκει σε μεταγενέστερη οικοδομική περίοδο. Τα δύο αυτά μνημεία διακρίνονται από τις παλαιοχριστιανικές βασιλικές, ενώ εντάσσονται στην ευρύτερη θρησκευτική ιστορία της ίδιας τοποθεσίας.

Στοιχεία αρχαιολογικού χώρου

Ονομασία: Αρχαιολογικός χώρος Αγίου Γεωργίου Πέγειας.
Επαρχία: Πάφου.
Θέση: Ακρωτήριο Δρέπανον (ακρωτήριο Αγίου Γεωργίου), παραθαλάσσια περιοχή Πέγειας.
Κύριες περίοδοι: Ρωμαϊκή και Παλαιοχριστιανική· μεταγενέστερο μεσαιωνικό προσκύνημα.
Κύρια μνημεία: Βασιλικές Α΄, Β΄ και Γ΄, βαπτιστήριο, λουτρώνας, βοηθητικά κτήρια, κατοικίες, κινστέρνες και λαξευτοί τάφοι.
Συντεταγμένες χαρτογραφικής καταχώρισης του αρχαιολογικού χώρου: 34.902261° N, 32.320307° E.
Google Maps: Προβολή του σημείου στον χάρτη
https://www.google.com/maps/search/?api=1&query=34.902261%2C32.320307
Τηλέφωνο επικοινωνίας χώρου: +357 26 812301.

Πηγές

Agios Georgios Pegeia Archaeological Site, Paphos District – Cyprus

Text by George Konstantinou.

Location and historic landscape

Agios Georgios Pegeia Archaeological Site lies in the coastal area of Pegeia, Paphos District, on Cape Drepanon (Cape Agios Georgios), near the present fishing harbour. It contains the remains of an extensive settlement of the Roman and Early Christian periods. The basilicas, associated buildings and coastal cemetery form different parts of the same archaeological landscape, opposite Geronisos Island.

Excavations and the settlement’s history

The first major excavations were undertaken by the Department of Antiquities in 1952–1955, revealing three Early Christian basilicas and bathing installations dating to the sixth century AD. Research continued in 1992–1998 under Aristotle University of Thessaloniki and, from 1999, under the Archaeological Mission of the Greek Ministry of Culture. These investigations connected the ecclesiastical complexes with the residential and funerary remains, revealing the extent and organisation of the ancient settlement.

The unwalled settlement occupied the neck and southern slope of the cape. It flourished particularly under Emperor Justinian I, AD 527–565, and his successors. Large ecclesiastical complexes, imported marble and service facilities indicate a community with substantial economic and maritime connections. Its gradual abandonment is placed in the first half of the seventh century.

The great Basilica A and its mosaics

The three-aisled Basilica A occupies a central position. Its colonnades incorporated marble columns, bases and Corinthian capitals imported from Proconnesos in the Sea of Marmara. The apse preserves the synthronon, a stepped seating structure for the clergy. Mosaics depict birds, fish, marine invertebrates, turtles, baskets of fruit and geometric designs. The nave had a mosaic pavement divided into six panels, while gypsum slabs covered the side aisles. The atrium had four porticoes and animal mosaics. Fourteen ancillary rooms provided accommodation, hospitality, dining and storage facilities.

The baptistery and possible bishop’s residence

West of Basilica A lies the baptistery, connected with the atrium and a smaller three-aisled basilica with a transept. The arrangement provides important evidence for Early Christian worship and the organisation of baptismal ceremonies. Its architecture displays affinities with comparable installations in the Aegean and Asia Minor.

Farther west stands a large two-storey building with rooms surrounding an open courtyard, following the Graeco-Roman domestic tradition. It has been interpreted as a possible episkopeion, serving as the bishop’s residence and administrative premises. A bath complex within a larger courtyard was also uncovered north of Basilica A.

Basilicas B and C and everyday life

The three-aisled Basilica B stands lower down, at the foot of the southern slope. Northeast of the settlement, near the road leading inland, lie the remains of the small three-aisled Basilica C. Ancillary facilities along its northern side included a sacristy, olive press, well, guest-house and courtyard.

Houses and underground cisterns complete the picture of an organised community. The churches formed part of a network of residential, production, storage and hospitality facilities, while water-storage installations were an essential component of its infrastructure.

The coastal necropolis

The cemetery extends along the steep cliffs above the western and northwestern coast. It includes rock-cut tombs with arcosolia — burial places beneath arched recesses — and cist-like features. Some preserve crosses and inscriptions. Their position overlooking the sea and Geronisos is a distinctive feature of the monumental landscape.

The ancient harbour and recent research

The settlement’s position on eastern Mediterranean sea routes has led to its interpretation as a possible stopping point for ships transporting grain from Egypt to Constantinople. Recent investigations examine the wider coastal landscape, with excavations at the ancient harbour of Maniki and research at the Pegeia–Meletis necropolis.

New York University’s 2025 programme, directed by Professor Joan Breton Connelly, comprised six weeks of survey, excavation and study. More than 700 kilograms of Late Roman amphora sherds were examined. The discoveries relate to the movement of goods and building materials, including Proconnesian marble supplied for the cape’s basilicas. The pottery sequence from one tomb in the necropolis extends from the first century BC to the fifth century AD, illuminating earlier phases of activity in the area.

The later pilgrimage site

The pilgrimage site of Agios Georgios developed on the plateau between the basilicas and the cemetery. The old chapel of Agios Georgios Nisiotis dates to the late thirteenth or early fourteenth century and was associated with accommodation for pilgrims. The newer church of Agios Georgios belongs to a later building period. These two monuments are distinct from the Early Christian basilicas, while forming part of the broader religious history of the same locality.

Archaeological site details

Name: Agios Georgios Pegeia Archaeological Site.
District: Paphos.
Location: Cape Drepanon (Cape Agios Georgios), coastal Pegeia.
Principal periods: Roman and Early Christian; later medieval pilgrimage site.
Principal monuments: Basilicas A, B and C, baptistery, bath complex, ancillary buildings, houses, cisterns and rock-cut tombs.
Coordinates of the archaeological site’s map listing: 34.902261° N, 32.320307° E.
Google Maps: View the location on the map
https://www.google.com/maps/search/?api=1&query=34.902261%2C32.320307
Site contact telephone: +357 26 812301.

Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou

Translate

Thursday, 15 October 2026

Ο αρχαιολογικός χώρος Αγίου Γεωργίου Πέγειας, επαρχία Πάφου – Agios Georgios Pegeia Archaeological Site, Paphos District – Cyprus