See also

Μεγάλη Υδατοδεξαμενή Φαρμακά Αρ. 2 – Farmakas No. 2 Irrigation Reservoir, Cyprus

Κατάλογος Δήμων και Κοινοτήτων της Κύπρου - List of Municipalities and Communities of Cyprus

Πλήρης κατάλογος των δήμων και κοινοτήτων της Κυπριακής Δημοκρατίας. / Complete list of the municipalities and communities of the Republic of Cyprus.

Organized links for everything on this blog – Οργανωμένοι σύνδεσμοι για όλα σε αυτό το ιστολόγιο

Photos George Konstantinou 10/11/2026

Below in English

Κείμενο George Konstantinou

Γεωγραφική θέση και τοπίο

Ο Φαρμακάς είναι ορεινό χωριό της επαρχίας Λευκωσίας, στη γεωγραφική περιφέρεια της Πιτσιλιάς. Βρίσκεται περίπου 40 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Λευκωσίας, κοντά στην περιοχή συνάντησης των επαρχιών Λευκωσίας, Λάρνακας και Λεμεσού.

Ο οικισμός απλώνεται σε υψόμετρο περίπου 950–970 μέτρων, μέσα σε έντονα ορεινό τοπίο. Οι απότομες πλαγιές, οι βαθιές κοιλάδες και οι καλλιεργημένες εκτάσεις δημιουργούν συνεχείς εναλλαγές γύρω από το χωριό.

Η θέση του συνδέει την ορεινή Πιτσιλιά με την περιοχή του Μαχαιρά. Οι δρόμοι προς το Γούρρι , τον Λαζανιά, την Οδού, το Καμπί και το Παλαιχώρι ακολουθούν το ανάγλυφο, με στροφές και σημαντικές υψομετρικές διαφορές.

Ιστορία και παλαιότερες ονομασίες

Η ιστορία του Φαρμακά δεν περιορίζεται στις νεότερες αναφορές. Ιστορική έρευνα βασισμένη σε αρχειακό υλικό εντοπίζει το χωριό σε βενετικούς καταλόγους με τις γραφές Farmacas, Farmakas και Farmaca.

Στην απογραφή του 1565 καταγράφονται έξι φραγκομάτοι, δηλαδή ελεύθεροι καλλιεργητές. Ο αριθμός αυτός αφορά συγκεκριμένη κοινωνική και φορολογική κατηγορία και δεν αποτελεί τον συνολικό πληθυσμό του χωριού.

Η ίδια έρευνα συνδέει πιθανώς το τοπωνύμιο με την οικογένεια Φαρμακά, για την οποία υπάρχει μαρτυρία ήδη από το 1383. Η οικογενειακή αναφορά αφορά τη μεσαιωνική Κύπρο και δεν αποτελεί από μόνη της χρονολογία ίδρυσης του οικισμού.

Προέλευση του ονόματος

Η γνωστότερη τοπική ερμηνεία συνδέει το όνομα με τα φάρμακα και τα βότανα: είτε με κάποιον πρώτο κάτοικο που παρασκεύαζε θεραπευτικά σκευάσματα είτε με την παρουσία βοτάνων στην περιοχή.

Μια δεύτερη λαϊκή εξήγηση το συνδέει με το κυπριακό «φαρμάτζιν», ως χαρακτηρισμό του τσουχτερού χειμωνιάτικου κρύου.

Παράλληλα, η ιστορική ερμηνεία προτείνει προέλευση από το επώνυμο της οικογένειας Φαρμακά. Οι εξηγήσεις αυτές χρειάζεται να παρουσιάζονται ως διαφορετικές προσεγγίσεις, καθώς η οριστική ετυμολογία δεν προκύπτει με βεβαιότητα.

Πληθυσμιακή εξέλιξη

Οι δημοσιευμένες απογραφές δείχνουν αύξηση του πληθυσμού μέχρι τα τέλη του 20ού αιώνα και μετέπειτα υποχώρηση. Το 2021 καταγράφονται 442 κάτοικοι.

Έτος απογραφής	Κάτοικοι
1881	274
1891	305
1901	331
1911	384
1921	342
1931	398
1946	501
1960	479
1973	504
1976	526
1982	532
1992	541
2001	507
2011	480
2021	442

Γεωλογία και φυσικό περιβάλλον

Στη διοικητική έκταση κυριαρχούν λάβες και διαβάσες του Οφιολιθικού Συμπλέγματος του Τροόδους. Το ποτάμιο δίκτυο έχει διαμορφώσει στενές κοιλάδες και απότομες πλαγιές.

Το υψόμετρο δίνει στον Φαρμακά δροσερότερα καλοκαίρια και ψυχρούς χειμώνες. Η εναλλαγή καλλιεργειών, αμπελώνων και φυσικής βλάστησης αποτελεί βασικό γνώρισμα του τοπίου.

Η εκκλησία της Αγίας Ειρήνης

Κεντρικό θρησκευτικό μνημείο είναι ο ναός της Αγίας Ειρήνης της Μεγαλομάρτυρος. Ο σημερινός ναός οικοδομήθηκε κατά τα έτη 1930–1934 και εγκαινιάστηκε στις 5 Μαΐου 1935 από τον τοποτηρητή του αρχιεπισκοπικού θρόνου, Λεόντιο.

Είναι πετρόκτιστος, στον τύπο της τρίκλιτης βασιλικής με τρούλο. Αντικατέστησε παλαιότερη εκκλησία που καταστράφηκε από πυρκαγιά τον Φεβρουάριο του 1914. Η εικόνα της αγίας υπέστη ζημιές, διατηρώντας ίχνη της φωτιάς.

Η ιδιαίτερη τιμή προς την εικόνα και οι σχετικές αφηγήσεις θαυμάτων αποτελούν μέρος της θρησκευτικής παράδοσης της κοινότητας.

Το πανηγύρι της Αγίας Ειρήνης

Το πανηγύρι της 5ης Μαΐου αποτελεί σημαντικό θρησκευτικό, κοινωνικό και εμπορικό γεγονός. Το 2023 εντάχθηκε στον Εθνικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Κύπρου.

Ο εορτασμός περιλαμβάνει εσπερινό, λιτανεία και Θεία Λειτουργία. Η καταγραφή της Κυπριακής Εθνικής Επιτροπής UNESCO περιγράφει πολυήμερη πανήγυρη, προσκυνητές, υπαίθριους πωλητές και κοινωνικές συναντήσεις. Παλαιότερα, επισκέπτες διανυκτέρευαν κοντά στην εκκλησία ή φιλοξενούνταν σε σπίτια του χωριού.

Πασχαλινά έθιμα: «Πουλλάκι» και «Βασίλης»

Ο Φαρμακάς διατηρεί ιδιαίτερες πασχαλινές παραδόσεις. Το «Πουλλάκι» είναι ομαδική απαγγελία θρησκευτικού κειμένου, στο προαύλιο της εκκλησίας την Κυριακή ή τη Δευτέρα του Πάσχα, με συνοδευτικές κινήσεις.

Ο «Βασίλης» αποτελεί αυτοσχέδιο διάλογο με θεατρικά στοιχεία. Και τα δύο έθιμα συνδέουν τον προφορικό λόγο με τη συλλογική συμμετοχή και την κοινοτική μνήμη.

Αμπελουργία και οινοποιία

Οι αμπελώνες αποτελούν σημαντικό στοιχείο της αγροτικής ταυτότητας του χωριού. Το οινοποιείο Santa Irene, που ιδρύθηκε το 2015 από τον Δανιήλ Αναστάση, συνδέεται με την ανάδειξη της τοπικής οινικής παράδοσης.

Η κοινοτική παρουσίαση αναφέρει παλιούς αμπελώνες σε υψόμετρα 1.000–1.350 μέτρων, με κυρίαρχη την ποικιλία Μαύρο Αμπελίσιμο και παρουσία Ξυνιστεριού. Οι μεγάλες κλίσεις δυσκολεύουν τη μηχανική καλλιέργεια και διατηρούν σημαντικό τον ρόλο της χειρωνακτικής εργασίας.

Γεωργία και νερό

Ο Φαρμακάς είναι γνωστός για την αγροτική παραγωγή του και ιδιαίτερα για τις ντομάτες, στις οποίες αφιερώνεται και ετήσια τοπική εκδήλωση. Η γεωργία συνδέεται στενά με τη διαθεσιμότητα νερού, τις μικρές καλλιεργημένες εκτάσεις και τις συνθήκες του ορεινού περιβάλλοντος.

Οι πηγές αποτελούν σημαντικό γνώρισμα της περιοχής. Το όνομα του χωριού έχει συνδεθεί επίσης με την εμπορική εμφιάλωση φυσικού νερού πηγής.

Οι δύο αρδευτικές υδατοδεξαμενές

Οι δύο χωμάτινες, εξωποτάμιες υδατοδεξαμενές τέθηκαν σε λειτουργία το 1984:

Υδατοδεξαμενή	Χωρητικότητα	Ύψος αναχώματος
Φαρμακάς Αρ. 1	21.000 m³	18 μ.
Φαρμακάς Αρ. 2	61.000 m³	24 μ.

Η συνολική ονομαστική χωρητικότητά τους είναι 82.000 κυβικά μέτρα. Κατασκευάστηκαν για αρδευτικούς σκοπούς και συνδέονται με την αγροτική ανάπτυξη της περιοχής.

Περισσότερα στοιχεία παρουσιάζονται στο άρθρο για τη Μεγάλη Υδατοδεξαμενή Φαρμακά Αρ. 2. Και οι δύο περιλαμβάνονται στον Κατάλογο Φραγμάτων και Λιμνών της Κύπρου.

Αρχιτεκτονική και πολιτιστικοί χώροι

Στον οικισμό συνυπάρχουν παλιές κατοικίες και νεότερα κτίσματα. Η πέτρα, οι κεραμοσκεπές και η προσαρμογή των οικοδομών στην πλαγιά διατηρούν στοιχεία της ορεινής λαϊκής αρχιτεκτονικής.

Το «Κονάτζι», που άνοιξε τον Δεκέμβριο του 2022, παρουσιάζεται ως κατάστημα αντικειμένων, αντικών και διακόσμησης, μαζί με γκαλερί τοπικών καλλιτεχνών. Η κοινοτική ιστοσελίδα αναφέρει σχεδιασμό φιλοξενίας Μουσείου Φαρμακά στον χώρο· η αναφορά αυτή δεν αρκεί για να θεωρηθεί επιβεβαιωμένη η έναρξη λειτουργίας του μουσείου.

Περιήγηση και θέση στον χάρτη

Η επίσκεψη μπορεί να συνδυάσει τον πυρήνα του χωριού, την Αγία Ειρήνη, τους αμπελώνες και την περιοχή των υδατοδεξαμενών. Για οργανωμένες επισκέψεις σε οινοποιείο και πολιτιστικούς χώρους χρειάζεται προηγούμενη συνεννόηση.

Το χαρτογραφημένο σημείο του οικισμού στο OpenStreetMap είναι:

34.91283° N, 33.13608° E

Φαρμακάς στο Google Maps

Πηγές

Πολυγνώση – Φαρμακάς. Απογραφές, γεωλογία και υδατοδεξαμενές. polignosi.com
Κοινότητα Φαρμακά – Ιστορία. Γεωγραφική θέση και τοπικές ερμηνείες του ονόματος. Φαρμακάς
Παράθυρο, Πολίτης – Η οικογένεια Φαρμακά της Κύπρου και το ομώνυμο χωριό. Αρχειακή έρευνα, βενετικοί κατάλογοι και απογραφή του 1565. parathyro.politis.com.cy
Κοινότητα Φαρμακά – Εκκλησία Αγίας Ειρήνης. Φαρμακάς
Κυπριακή Εθνική Επιτροπή UNESCO – Το πανηγύρι της Αγίας Ειρήνης στον Φαρμακά. unesco.org.cy
Κοινότητα Φαρμακά – Η παράδοσή μας. Φαρμακάς
Κοινότητα Φαρμακά – Οινοποιείο Santa Irene. Φαρμακάς
Κοινότητα Φαρμακά – Φυσικό νερό πηγής. Φαρμακάς
Κοινότητα Φαρμακά – Το Κονάτζι. Φαρμακάς
Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων – Κατάλογος φραγμάτων. www.gov.cy
Mapcarta / OpenStreetMap – Φαρμακάς. Nicosia, Cyprus

Farmakas Village: History, Vineyards, Water and Traditions of Mountainous Pitsilia, Cyprus

Text by George Konstantinou

Geographical setting and landscape

Farmakas is a mountain village in Nicosia District, within the geographical region of Pitsilia. It lies approximately 40 kilometres southwest of Nicosia, close to where the districts of Nicosia, Larnaca and Limassol meet.

The settlement extends at an elevation of approximately 950–970 metres, within a strongly mountainous landscape. Steep slopes, deep valleys and cultivated land create a varied setting around the village.

Its location connects mountainous Pitsilia with the Machairas region. Roads towards Gourri, Lazanias, Odou, Kampi and Palaichori follow the terrain, with bends and considerable changes in elevation.

History and earlier names

The history of Farmakas extends beyond modern references. Historical research based on archival material identifies the village in Venetian lists under the spellings Farmacas, Farmakas and Farmaca.

The census of 1565 records six francomati, or free cultivators. This figure concerns a particular social and fiscal category and does not represent the village’s total population.

The same research tentatively associates the place name with the Farmakas family, documented as early as 1383. This family reference concerns medieval Cyprus and does not, by itself, establish the settlement’s foundation date.

Origin of the name

The best-known local interpretation associates the name with medicines and herbs: either an early resident who prepared remedies or the presence of herbs in the surrounding area.

A second folk explanation connects it with the Cypriot word farmatzin, referring to the bitter winter cold.

Historical interpretation also proposes derivation from the Farmakas family name. These explanations should be presented as different approaches, since a definitive etymology has not been established with certainty.

Population history

The published censuses show population growth until the late twentieth century, followed by decline. In 2021, the recorded population was 442.

Census year	Residents
1881	274
1891	305
1901	331
1911	384
1921	342
1931	398
1946	501
1960	479
1973	504
1976	526
1982	532
1992	541
2001	507
2011	480
2021	442

Geology and natural surroundings

Lavas and diabase belonging to the Troodos Ophiolite Complex dominate the community’s administrative area. The drainage network has shaped narrow valleys and steep slopes.

Altitude brings cooler summers and cold winters. The combination of cultivated land, vineyards and natural vegetation is a defining feature of the landscape.

Saint Irene’s Church

The principal religious monument is the church of Saint Irene the Great Martyr. The present building was constructed in 1930–1934 and consecrated on 5 May 1935 by Leontios, then locum tenens of the archiepiscopal throne.

Built of stone, it follows the three-aisled basilica type with a dome. It replaced an earlier church destroyed by fire in February 1914. The saint’s icon was damaged and retains traces of the fire.

The particular veneration of the icon and associated accounts of miracles form part of the community’s religious tradition.

Saint Irene’s religious fair

The fair held on 5 May is an important religious, social and commercial event. In 2023, it was included in the National Inventory of Intangible Cultural Heritage of Cyprus.

The celebration includes Vespers, a procession and the Divine Liturgy. The Cyprus National Commission for UNESCO describes a multi-day fair involving pilgrims, outdoor traders and social gatherings. In earlier times, visitors stayed overnight near the church or were accommodated in village homes.

Easter customs: “Poullaki” and “Vasilis”

Farmakas preserves distinctive Easter traditions. Poullaki involves the collective recitation of a religious text in the churchyard on Easter Sunday or Monday, accompanied by movements.

Vasilis is an improvised dialogue with theatrical elements. Both customs connect oral expression with collective participation and community memory.

Viticulture and winemaking

Vineyards are an important part of the village’s agricultural identity. Santa Irene Winery, established in 2015 by Daniel Anastasis, is associated with promoting the local winemaking tradition.

The community account describes old vineyards at elevations of 1,000–1,350 metres, dominated by Mavro Ampelisimo, with Xynisteri also present. Steep slopes hinder mechanical cultivation and maintain the importance of manual labour.

Agriculture and water

Farmakas is known for its agricultural produce, particularly tomatoes, which also feature in an annual local event. Agriculture is closely associated with water availability, small cultivated plots and the conditions of the mountain environment.

Springs are an important feature of the area. The village’s name is also associated with the commercial bottling of natural spring water.

The two irrigation reservoirs

The two earthfill, off-stream reservoirs entered operation in 1984:

Reservoir	Capacity	Embankment height
Farmakas No. 1	21,000 m³	18 m
Farmakas No. 2	61,000 m³	24 m

Their combined nominal capacity is 82,000 cubic metres. They were constructed for irrigation and are associated with the area’s agricultural development.

Further details appear in the article on Farmakas No. 2 Irrigation Reservoir. Both are included in the List of Dams and Lakes of Cyprus.

Architecture and cultural venues

Old houses and newer buildings coexist within the settlement. Stone construction, tiled roofs and buildings adapted to the hillside preserve elements of mountain vernacular architecture.

To Konatzi, which opened in December 2022, is presented as a shop offering objects, antiques and decorative items, together with a gallery featuring local artists. The community website mentions plans to accommodate a Farmakas Museum there; this reference alone does not confirm that the museum has opened.

Exploring and map location

A visit can combine the village centre, Saint Irene’s Church, the vineyards and the reservoir area. Organised visits to the winery and cultural venues require prior arrangements.

The settlement’s mapped point in OpenStreetMap is: