See also
Organized links for everything on this blog – Οργανωμένοι σύνδεσμοι για όλα σε αυτό το ιστολόγιο
Below in English
Κείμενο George Konstantinou
Η Λαόνα είναι μια από τις πιο χαρακτηριστικές γεωγραφικές περιοχές της επαρχίας Πάφου. Ψηλά χωριά, αμπελώνες, πετρόκτιστα σπίτια, βαθιές κοιλάδες και εκτεταμένη θέα προς τη θάλασσα συνθέτουν το τοπίο της. Εδώ η αγροτική Κύπρος συναντά τον Ακάμα, μέσα από μια διαδοχή καλλιεργημένων εκτάσεων, φυσικής βλάστησης και παλαιών οικισμών.
Η περιοχή δεν αποτελεί ένα χωριό ούτε μία ενιαία διοικητική αρχή. Είναι γεωγραφικός και πολιτισμικός χώρος με κοινά χαρακτηριστικά, αλλά και σημαντικές διαφορές ανάμεσα στις κοινότητές του. Κάθε χωριό διατηρεί τη δική του ιστορία, τις εκκλησίες, τις παραδόσεις και τη σχέση του με το τοπίο.
Πού βρίσκεται η Λαόνα
Η Λαόνα βρίσκεται στη δυτική Πάφο, βορειοδυτικά του Στρουμπιού. Ο βασικός οικιστικός της άξονας ακολουθεί τα υψώματα του Κάθηκα, των Αρόδων, της Ίνειας και της Δρούσειας.
Στην ευρύτερη γεωγραφική της έννοια περιλαμβάνει και τη χερσόνησο του Ακάμα, καθώς και χωριά στις πλαγιές προς την κοιλάδα της Χρυσοχούς. Η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια εντάσσει στην περιοχή δέκα χωριά: Ανδρολίκου, Νέο Χωριό, Δρούσεια, Ίνεια, Κρήτου Τέρρα, Φασλί, Πάνω Αρόδες, Κάτω Αρόδες, Θελέτρα και Κάθηκα.
Η γεωγραφική Λαόνα, η οινική ζώνη «Λαόνα–Ακάμας» και η τουριστική διαδρομή κρασιού δεν έχουν ακριβώς τα ίδια όρια. Η διάκριση αυτή εξηγεί γιατί διαφορετικές παρουσιάσεις αναφέρουν διαφορετικούς καταλόγους χωριών.
Το οροπέδιο, η θέα και το κλίμα
Η περιοχή σχηματίζει μια επιμήκη υπερυψωμένη ζώνη, με κορυφογραμμές που σε ορισμένα σημεία ξεπερνούν τα 600 μέτρα. Παρά τη συχνή χρήση της λέξης «οροπέδιο», το έδαφος δεν είναι παντού επίπεδο: περιλαμβάνει πλαγιές, χαράδρες, μικρές κοιλάδες και βραχώδη εξάρματα.
Οι θαλάσσιες αύρες επηρεάζουν τα ψηλότερα χωριά, ενώ η θέα ανοίγεται προς τις δυτικές ακτές του Ακάμα και τον κόλπο της Χρυσοχούς. Αυτή η γειτνίαση βουνού και θάλασσας αποτελεί βασικό στοιχείο της ταυτότητας της Λαόνας.
Το χειμερινό πράσινο και η ανοιξιάτικη ανθοφορία διαδέχονται τη θερινή ξηρασία και τις χρυσαφένιες αποχρώσεις των αγρών. Οι εποχικές αλλαγές γίνονται ιδιαίτερα αισθητές στα αμπέλια και στα ανοικτά αγροτικά τοπία.
Τα χωριά της Λαόνας
Κάθηκας
Ο Κάθηκας αποτελεί χαρακτηριστικό αμπελοχώρι της περιοχής. Ο παραδοσιακός του πυρήνας, οι πετρόκτιστες κατοικίες, τα οινοποιεία και η τοπική εστίαση συνδέουν τη σύγχρονη ζωή με την αγροτική του ιστορία.
Στο κέντρο ξεχωρίζει ο Ιερός Ναός Παναγίας Ευαγγελίστριας. Η θέση του χωριού προσφέρει σύνδεση τόσο με τα υπόλοιπα χωριά της Λαόνας όσο και με τις διαδρομές προς τον Ακάμα.
Πάνω Αρόδες
Οι Πάνω Αρόδες διατηρούν παραδοσιακά σπίτια, στενούς δρόμους και αγροτικές εκτάσεις με αμπελώνες. Σημαντικό θρησκευτικό μνημείο είναι η εκκλησία του Αγίου Καλανδίωνα, προστάτη του χωριού.
Στο παλιό δημοτικό σχολείο λειτουργεί το Κέντρο Πληροφόρησης Γεωλογίας και Παλαιοντολογίας Ακάμα, το οποίο παρουσιάζει πετρώματα, απολιθώματα και στοιχεία για τη γεωλογική ιστορία της περιοχής και της Κύπρου.
Κάτω Αρόδες
Οι Κάτω Αρόδες είναι γειτονικός αλλά ξεχωριστός οικισμός. Η μικρή απόσταση από τις Πάνω Αρόδες δεν αναιρεί τη διαφορετική κοινοτική τους ιστορία.
Ο παλαιός πυρήνας και το γύρω αγροτικό τοπίο αποτελούν μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς της Λαόνας. Οι δύο Αρόδες συνδέονται με τις φυσικές διαδρομές που κατεβαίνουν προς τη δυτική πλευρά του Ακάμα.
Ίνεια
Η Ίνεια είναι κτισμένη στα ψηλά της Λαόνας, με εκτεταμένη θέα προς τον Ακάμα. Συνδέεται με την αμπελοκαλλιέργεια και με την παραδοσιακή καλαθοπλεκτική, μια τέχνη που αξιοποιούσε φυτικά υλικά της υπαίθρου.
Στο χωριό λειτουργεί μουσείο αφιερωμένο στις θαλάσσιες χελώνες και την προστασία τους. Η σχέση της κοινότητας με τις ακτές της Λάρας συνδέει την ορεινή εγκατάσταση με σημαντικά παράκτια οικοσυστήματα.
Δρούσεια
Η Δρούσεια, γνωστή και ως Δρούσια, ξεχωρίζει για τη θέση της στα υψώματα και για τη θέα προς τη χερσόνησο και τη θάλασσα. Ο παραδοσιακός πυρήνας περιλαμβάνει πετρόκτιστα σπίτια, αυλές και χώρους συνάντησης των κατοίκων.
Σημεία ενδιαφέροντος είναι η εκκλησία του Αγίου Επιφανίου και το Περιφερειακό Μουσείο Αγροτικής Ζωής Ακάμα, που αναδεικνύει την καθημερινότητα και τις παραδοσιακές ασχολίες της περιοχής.
Κρήτου Τέρρα
Η Κρήτου Τέρρα παρουσιάζει διαφορετική όψη, με πηγές, υδάτινες διαδρομές και πλούσια βλάστηση. Το νερό συνδέθηκε με τις καλλιέργειες, τους νερόμυλους και την ανάπτυξη του οικισμού.
Ξεχωρίζουν η Παναγία Χρυσελεούσα, η Αγία Αικατερίνη Φυτεύκια, το παλιό σχολείο, το ιστορικό καζίνο, οι χώροι περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και η περιοχή του Κρεμμιώτη. Το χωριό αποτελεί σημαντικό σημείο γνωριμίας με την πολιτιστική και φυσική κληρονομιά της Λαόνας.
Θελέτρα
Η Θελέτρα περιλαμβάνει τον παλιό οικισμό και τη νεότερη εγκατάσταση σε διαφορετική θέση. Η μετακίνηση των κατοίκων συνδέθηκε με την αστάθεια του εδάφους και τον κίνδυνο κατολισθήσεων.
Η παλιά Θελέτρα διατηρεί στοιχεία της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής και την εκκλησία της Παναγίας Χρυσελεούσας. Η ιστορία της δείχνει πόσο καθοριστικά μπορεί η γεωλογία να επηρεάσει την κατοίκηση και την εξέλιξη ενός χωριού.
Ανδρολίκου
Η Ανδρολίκου είναι ιστορικό τουρκοκυπριακό χωριό στην ανατολική πλευρά της ευρύτερης Λαόνας. Η παλαιότερη ζωή της συνδεόταν με την κτηνοτροφία και τις αγροτικές εκτάσεις γύρω από τον οικισμό.
Η περιοχή παρουσιάζει ιδιαίτερο γεωλογικό ενδιαφέρον, με ασβεστολιθικά πετρώματα και απολιθωμένα κοράλλια του Κάτω Μειοκαίνου. Στην ευρύτερη ζώνη βρίσκεται και το φαράγγι του Πετράτη.
Φασλί
Το Φασλί είναι μικρός εγκαταλελειμμένος τουρκοκυπριακός οικισμός. Οι κάτοικοί του μετακινήθηκαν στην Ανδρολίκου το 1964.
Τα ερείπια των σπιτιών και το παλιό σχολικό κτίσμα αποτελούν μαρτυρίες μιας κοινότητας που έπαψε να έχει τη συνηθισμένη καθημερινή ζωή ενός κατοικημένου χωριού. Η θέση του προσφέρει θέα προς την παράκτια περιοχή και τον Ακάμα.
Νέο Χωριό
Το Νέο Χωριό βρίσκεται στη βόρεια πλευρά της ευρύτερης Λαόνας και η διοικητική του έκταση περιλαμβάνει σημαντικό τμήμα του Ακάμα. Αποτελεί σύνδεσμο ανάμεσα στην κατοικημένη ύπαιθρο και τις δασικές και παράκτιες διαδρομές της χερσονήσου.
Στο χωριό ξεχωρίζει η εκκλησία του Αγίου Μηνά, ενώ η ευρύτερη περιοχή συνδέεται με τα Λουτρά της Αφροδίτης και τις διαδρομές προς τα υψώματα και τις ακτές του Ακάμα.
Η οινική περιοχή «Λαόνα–Ακάμας»
Η αμπελοκαλλιέργεια αποτελεί βασικό στοιχείο της οικονομικής και πολιτιστικής ιστορίας της Λαόνας. Το Ξυνιστέρι έχει ιδιαίτερη σημασία για τους λευκούς οίνους της περιοχής, ενώ καλλιεργούνται και ερυθρές ποικιλίες.
Η οριοθετημένη περιοχή της Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης «Λαόνα Ακάμα» περιλαμβάνει αμπελουργικά τεμάχια στις κοινότητες Δρούσεια, Ίνεια, Κάθηκας, Κρήτου Τέρρα, Πάνω Αρόδες και Κάτω Αρόδες.
Η οινική διαδρομή που προβάλλεται στους επισκέπτες περνά και από άλλες περιοχές. Επομένως, τα χωριά μιας τουριστικής διαδρομής δεν αποτελούν αυτομάτως ούτε τον πλήρη κατάλογο της γεωγραφικής Λαόνας ούτε την οριοθετημένη οινική ζώνη.
Παραδοσιακή αρχιτεκτονική και αγροτική ζωή
Οι παλαιοί οικιστικοί πυρήνες χαρακτηρίζονται από πέτρινους τοίχους, αυλές, στενούς δρόμους και κτίρια προσαρμοσμένα στο έδαφος. Οι εκκλησίες, οι βρύσες, τα σχολεία και τα καφενεία αποτελούσαν βασικά σημεία της κοινωνικής ζωής.
Η γεωργία και η κτηνοτροφία άφησαν το αποτύπωμά τους στις ξερολιθιές, στα αγροτικά μονοπάτια και στη διαμόρφωση των χωραφιών. Τα μουσεία και τα κέντρα πληροφόρησης βοηθούν στη διατήρηση αυτής της γνώσης, συμπληρώνοντας την προφορική μνήμη των κατοίκων.
Φύση, φαράγγια και σύνδεση με τον Ακάμα
Η ευρύτερη Λαόνα περιλαμβάνει καλλιεργημένα εδάφη, θαμνώνες, δασικές εκτάσεις, φαράγγια και παράκτιους οικοτόπους. Η ποικιλία αυτή δημιουργεί διαφορετικά καταφύγια για τη χλωρίδα και την πανίδα.
Το Φαράγγι του Άβακα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της δράσης του νερού πάνω στα πετρώματα. Προς τη θάλασσα, οι παραλίες της Λάρας συνδέονται με την προστασία των θαλάσσιων χελωνών, ενώ οι αμμοθίνες αποτελούν ευαίσθητα παράκτια οικοσυστήματα.
Η προστασία της Λαόνας αφορά ολόκληρη τη σύνδεση χωριών, αγροτικής γης και φυσικών περιοχών. Η διατήρηση της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής και των ενδιαιτημάτων είναι εξίσου σημαντική με την ανάδειξη των επιμέρους αξιοθέατων.
Συνοπτικός κατάλογος χωριών
| Χωριό | Αγγλική απόδοση / σχετική ανάρτηση |
|---|---|
| Ανδρολίκου | Androlikou — απολιθωμένα κοράλλια |
| Δρούσεια | Drouseia / Droushia |
| Θελέτρα | Theletra |
| Ίνεια | Ineia / Inia |
| Κάθηκας | Kathikas |
| Κάτω Αρόδες | Kato Arodes |
| Κρήτου Τέρρα | Kritou Terra |
| Νέο Χωριό | Neo Chorio — Λουτρά της Αφροδίτης |
| Πάνω Αρόδες | Pano Arodes |
| Φασλί | Fasli |
Πηγές
- Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια — Λαόνα: γεωγραφικά όρια και κατάλογος χωριών. polignosi.com
- Τμήμα Γεωργίας — Τεχνικός φάκελος ΠΟΠ «Λαόνα Ακάμα». moa.gov.cy
- Υφυπουργείο Τουρισμού — Οινική διαδρομή Λαόνα–Ακάμας.
- Εταιρεία Τουριστικής Ανάπτυξης Πάφου — Ύπαιθρος της Πάφου. Visit Pafos
- Κοινότητες Ακάμα, Αρόδες, Ίνεια, Δρούσεια, Ανδρολίκου, Φασλί και Νέο Χωριό. Akamas
- Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια — Θελέτρα. polignosi.com
- Ιερά Μητρόπολη Πάφου — Αγία Αικατερίνη Φυτεύκια.
- Τμήμα Δασών — Εθνικά Δασικά Πάρκα. Εθνικά Δασικά Πάρκα
- Biodiversity of Cyprus: Κατάλογος δήμων και κοινοτήτων και οι επιμέρους αναρτήσεις που συνδέονται στο κείμενο.
Laona – Villages, Vineyards and Natural Heritage of Western Paphos – Cyprus
Text by George Konstantinou
Laona is one of the most distinctive geographical regions of Paphos District. Elevated villages, vineyards, stone houses, deep valleys and extensive sea views shape its landscape. Here, rural Cyprus meets Akamas through a succession of cultivated land, natural vegetation and old settlements.
The region is neither a single village nor one administrative authority. It is a geographical and cultural area with shared characteristics, but also important differences between its communities. Each village retains its own history, churches, traditions and relationship with the landscape.
Where Laona is located
Laona lies in western Paphos, northwest of Stroumbi. Its principal settlement axis follows the uplands of Kathikas, Arodes, Ineia and Drouseia.
In its broader geographical definition, it also includes the Akamas Peninsula and villages on the slopes towards the Chrysochous valley. The Great Cyprus Encyclopaedia includes ten villages in the region: Androlikou, Neo Chorio, Drouseia, Ineia, Kritou Terra, Fasli, Pano Arodes, Kato Arodes, Theletra and Kathikas.
Geographical Laona, the “Laona–Akamas” wine zone and the tourist wine route do not have precisely the same boundaries. This explains why different descriptions provide different village lists.
The plateau, views and climate
The region forms an elongated elevated zone, with ridges exceeding 600 metres in places. Despite frequent use of the word “plateau,” the ground is not uniformly level: it includes slopes, ravines, small valleys and rocky outcrops.
Sea breezes influence the higher villages, while views extend towards the western Akamas coast and Chrysochou Bay. This proximity between uplands and sea is fundamental to Laona’s identity.
Winter greenery and spring flowers give way to summer drought and the golden colours of the fields. Seasonal changes are particularly noticeable in the vineyards and open agricultural landscapes.
The villages of Laona
Kathikas
Kathikas is a characteristic wine-growing village. Its traditional centre, stone houses, wineries and local dining connect modern village life with its agricultural history.
The Church of Panagia Evangelistria stands prominently in the centre. The village’s position connects it with the other Laona communities and routes towards Akamas.
Pano Arodes
Pano Arodes retains traditional houses, narrow streets and agricultural land with vineyards. An important religious monument is the church of Agios Kalandion, the village’s patron saint.
The former primary school houses the Akamas Geology and Palaeontology Information Centre, presenting rocks, fossils and information about the geological history of the region and Cyprus.
Kato Arodes
Kato Arodes is a neighbouring but separate settlement. Its proximity to Pano Arodes does not remove the distinction between their community histories.
The old village centre and surrounding farmland form part of Laona’s cultural heritage. Both Arodes villages are connected with natural routes descending towards western Akamas.
Ineia
Ineia stands in the Laona uplands, with extensive views towards Akamas. It is associated with viticulture and traditional basket weaving, a craft that used plant materials gathered from the countryside.
The village contains a museum dedicated to sea turtles and their conservation. The community’s relationship with the Lara coastline connects its elevated settlement with important coastal ecosystems.
Drouseia
Drouseia, also written Droushia, is distinguished by its elevated location and views towards the peninsula and sea. Its traditional centre includes stone houses, courtyards and community meeting places.
Points of interest include the church of Agios Epiphanios and the Akamas Regional Museum of Rural Life, which presents the region’s everyday life and traditional occupations.
Kritou Terra
Kritou Terra offers a different landscape, with springs, waterways and abundant vegetation. Water was closely connected with cultivation, watermills and the settlement’s development.
Highlights include Panagia Chryseleousa, Agia Aikaterini Fytefkia, the old school, the historic casino, environmental education facilities and the Kremmiotis area. The village is an important place for discovering Laona’s cultural and natural heritage.
Theletra
Theletra comprises the old settlement and the newer village in a different location. The inhabitants’ relocation was associated with unstable ground and landslide risk.
Old Theletra retains elements of traditional architecture and the church of Panagia Chryseleousa. Its history demonstrates how strongly geology can influence settlement and the development of a village.
Androlikou
Androlikou is a historic Turkish Cypriot village on the eastern side of wider Laona. Its earlier life depended on livestock farming and the agricultural land around the settlement.
The area is of particular geological interest, with limestone formations and Lower Miocene fossil corals. Petratis Gorge also lies within the wider area.
Fasli
Fasli is a small abandoned Turkish Cypriot settlement. Its inhabitants moved to Androlikou in 1964.
Ruined houses and the former school building bear witness to a community that no longer has the ordinary daily life of an inhabited village. Its position offers views towards the coastal area and Akamas.
Neo Chorio
Neo Chorio lies on the northern side of wider Laona, and its administrative territory includes a substantial part of Akamas. It connects the inhabited countryside with the peninsula’s forest and coastal routes.
The church of Agios Minas is a notable village landmark, while the wider area is associated with the Baths of Aphrodite and routes towards the Akamas uplands and shores.
The “Laona–Akamas” wine region
Viticulture is central to Laona’s economic and cultural history. Xynisteri is particularly important for the region’s white wines, while red grape varieties are also cultivated.
The demarcated “Laona Akama” Protected Designation of Origin includes vineyard parcels within Drouseia, Ineia, Kathikas, Kritou Terra, Pano Arodes and Kato Arodes.
The tourist wine route also passes through other areas. Villages included on a visitor itinerary therefore do not automatically constitute either the complete geographical region of Laona or the legally demarcated wine zone.
Traditional architecture and rural life
Old settlement centres are characterised by stone walls, courtyards, narrow streets and buildings adapted to the terrain. Churches, fountains, schools and coffee houses were important centres of social life.
Agriculture and livestock farming left their mark on dry-stone walls, rural paths and field layouts. Museums and information centres help preserve this knowledge, complementing the inhabitants’ oral memories.
Nature, gorges and connections with Akamas
Wider Laona encompasses farmland, scrub, woodland, gorges and coastal habitats. This variety provides different refuges for plants and wildlife.
Avakas Gorge is a characteristic example of water shaping rock. Along the coast, Lara’s beaches are associated with sea turtle conservation, while sand dunes form sensitive coastal ecosystems.
Protecting Laona concerns the entire connection between villages, farmland and natural areas. Conserving traditional architecture and habitats is as important as promoting individual attractions.
Village checklist
| Village | Related post |
|---|---|
| Androlikou | Fossil corals |
| Drouseia / Droushia | |
| Theletra | |
| Ineia / Inia | |
| Kathikas | Village article |
| Kato Arodes | |
| Kritou Terra | Village article |
| Neo Chorio | Baths of Aphrodite |
| Pano Arodes | |
| Fasli |
Sources
- Great Cyprus Encyclopaedia — Laona.
- Department of Agriculture — “Laona Akama” PDO technical file.
- Deputy Ministry of Tourism — Laona–Akamas Wine Route.
- Pafos Regional Board of Tourism — Rural Pafos.
- Akamas communities, Arodes, Ineia, Drouseia, Androlikou, Fasli and Neo Chorio.
- Great Cyprus Encyclopaedia — Theletra.
- Bishopric of Paphos — Agia Aikaterini Fytefkia.
- Department of Forests — National Forest Parks.
- Biodiversity of Cyprus: Municipalities and communities catalogue and the individual posts linked throughout the article.
