Below in English
Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – επαρχία Λευκωσίας, Κύπρος.
Τα απολιθώματα που παρουσιάζονται εδώ βρέθηκαν από τον Γιώργο Κωνσταντίνου και τη Φανή Κωνσταντίνου σε διάφορες περιοχές της επαρχίας Λευκωσίας. Ανήκουν στο Pecten jacobaeus (Linnaeus, 1758), μεγάλο θαλάσσιο δίθυρο της οικογένειας Pectinidae, γνωστό στα αγγλικά ως Great Mediterranean scallop ή Mediterranean scallop. Το είδος εξακολουθεί να ζει σήμερα στη Μεσόγειο και έχει σημαντικό απολιθωματολογικό αρχείο, μεταξύ άλλων από το Πλειόκαινο.
Περιγραφή
Το Pecten jacobaeus έχει το χαρακτηριστικό βενταλόμορφο κέλυφος των χτενιών. Οι δύο βαλβίδες είναι άνισες: η μία είναι περισσότερο κυρτή, ενώ η άλλη είναι πιο επίπεδη. Η επιφάνεια χαρακτηρίζεται από ισχυρές ακτινωτές πλευρές που ξεκινούν από την περιοχή του umbo και κατευθύνονται προς το περιθώριο.
Στην περιοχή της άρθρωσης υπάρχουν οι χαρακτηριστικές πλευρικές προεκτάσεις, τα λεγόμενα auricles, που δίνουν στο κέλυφος την αναγνωρίσιμη μορφή των Pectinidae. Το σχήμα, ο αριθμός και η μορφολογία των ακτινωτών πλευρών, η κυρτότητα των βαλβίδων και τα χαρακτηριστικά των auricles είναι σημαντικά για την ταξινομική αναγνώριση.
Η αρχική ονομασία που έδωσε ο Linnaeus το 1758 ήταν Ostrea jacobaea. Σήμερα το αποδεκτό όνομα είναι Pecten jacobaeus (Linnaeus, 1758).
Τρόπος ζωής
Το Pecten jacobaeus είναι βενθικό θαλάσσιο δίθυρο. Όπως τα άλλα χτένια, είναι αιωρηματοφάγο: φιλτράρει το θαλασσινό νερό και συγκρατεί πλαγκτονικούς οργανισμούς και λεπτά οργανικά σωματίδια ως τροφή.
Τα ενήλικα χτένια ζουν πάνω στον θαλάσσιο πυθμένα και, σε αντίθεση με πολλά δίθυρα που παραμένουν μόνιμα θαμμένα ή προσκολλημένα, μπορούν να μετακινηθούν. Η χαρακτηριστική κολυμβητική κίνηση των Pectinidae επιτυγχάνεται με γρήγορο επαναλαμβανόμενο κλείσιμο των βαλβίδων, το οποίο εκτοξεύει νερό και ωθεί το ζώο μακριά από τον πυθμένα.
Αυτή η ικανότητα χρησιμοποιείται ιδιαίτερα για την αποφυγή θηρευτών.
Εξάπλωση και σημερινή παρουσία
Το Pecten jacobaeus είναι χαρακτηριστικό είδος της Μεσογείου και εξακολουθεί να αποτελεί μέρος της σύγχρονης θαλάσσιας πανίδας. Το OBIS το καταγράφει με τις αγγλικές κοινές ονομασίες great Mediterranean scallop, great scallop, pilgrim mussel και St. James's scallop.
Η στενή συγγένειά του με το ατλαντικό Pecten maximus έχει αποτελέσει αντικείμενο πολλών ταξινομικών και γενετικών μελετών. Τα δύο παρουσιάζουν μεγάλη μορφολογική και γενετική συγγένεια, όμως το P. jacobaeus εξακολουθεί να αναγνωρίζεται ως αποδεκτό είδος από το WoRMS.
Απολιθωματολογικό αρχείο
Το Pecten jacobaeus έχει ιδιαίτερα ενδιαφέρον απολιθωματολογικό ιστορικό στη Μεσόγειο. Πρόσφατη επιστημονική μελέτη εξέτασε καλά διατηρημένα δείγματα του είδους από το Πλειόκαινο της Ιταλίας, συγκρίνοντάς τα με το εξαφανισμένο μεγάλο χτένι Gigantopecten latissimus.
Η μελέτη έδειξε ότι το P. jacobaeus ήταν ήδη προσαρμοσμένο στις θερμές συνθήκες της πλειοκαινικής Μεσογείου. Η ανάλυση των αυξητικών γραμμών των κελυφών έδειξε επιβράδυνση της ανάπτυξης κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού. Οι ερευνητές θεωρούν ότι η μεγαλύτερη θερμική ανοχή του P. jacobaeus πιθανότατα συνέβαλε στην επιβίωσή του μέσα από τις σημαντικές περιβαλλοντικές και κλιματικές μεταβολές που ακολούθησαν, σε αντίθεση με το Gigantopecten latissimus, το οποίο εξαφανίστηκε.
Αυτό καθιστά το είδος ιδιαίτερα ενδιαφέρον, επειδή αποτελεί ένα ζωντανό μέλος μιας θαλάσσιας πανίδας που υπήρχε ήδη στη Μεσόγειο κατά το Πλειόκαινο.
Pecten στο απολιθωματολογικό αρχείο της Κύπρου
Η παρουσία απολιθωμένων Pecten στην Κύπρο τεκμηριώνεται επίσημα από το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Σύμφωνα με το Τμήμα, τα πλειοκαινικά ιζήματα του Σχηματισμού Λευκωσίας είναι εξαιρετικά πλούσια σε μακροαπολιθώματα. Ιδιαίτερα στους ανώτερους στρωματογραφικούς ορίζοντες της ευρύτερης περιοχής της Λευκωσίας υπάρχουν εντυπωσιακά απολιθωματοφόρα στρώματα που αποτελούνται σχεδόν εξ ολοκλήρου από θαλάσσια μακροαπολιθώματα. Ανάμεσα στα κυρίαρχα δίθυρα αναφέρονται ρητά τα γένη Ostrea, Pecten και Chlamys, μαζί με γαστερόποδα, σκαφόποδα, θυσσανόποδα, εχινοειδή και κοράλλια.
Ο Σχηματισμός Λευκωσίας δημιουργήθηκε μετά την επαναφορά των ανοικτών θαλάσσιων συνθηκών στη Μεσόγειο, περίπου πριν από 5 εκατομμύρια χρόνια. Καθώς η Κύπρος συνέχιζε να ανυψώνεται, οι αποθέσεις παρουσιάζουν σταδιακή μετάβαση από λεπτόκοκκα βαθύτερα θαλάσσια ιζήματα προς πιο αμμώδεις και ρηχότερες αποθέσεις.
Πλούσιες συγκεντρώσεις θαλάσσιων απολιθωμάτων
Σε ορισμένες θέσεις της περιοχής της Λευκωσίας δημιουργήθηκαν εξαιρετικά πυκνές συγκεντρώσεις απολιθωμάτων ή θανατοκοινωνίες. Το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης συνδέει ορισμένες από αυτές με απότομη θνησιμότητα θαλάσσιων βιοκοινωνιών κατά τη σταδιακή ρήχυνση της θάλασσας, όταν η συνεχιζόμενη ανύψωση της Κύπρου και μεγάλες εισροές γλυκού νερού μπορούσαν να προκαλέσουν σημαντικές μεταβολές στην αλατότητα.
Τα χτένια αποτελούσαν μέρος αυτών των πλούσιων βενθικών κοινοτήτων μαζί με στρείδια και άλλα δίθυρα, γαστερόποδα, εχινοειδή και κοράλλια.
Τα απολιθώματα από την επαρχία Λευκωσίας
Τα συγκεκριμένα Pecten jacobaeus προέρχονται από διαφορετικές περιοχές της επαρχίας Λευκωσίας. Η επίσημα τεκμηριωμένη παρουσία του γένους Pecten στα πλειοκαινικά απολιθωματοφόρα στρώματα της περιοχής αποτελεί σημαντικό γεωλογικό πλαίσιο για αυτά τα ευρήματα.
Επειδή όμως πρόκειται για ευρήματα από διαφορετικές θέσεις, δεν θεωρούμε ότι όλα προέρχονται υποχρεωτικά από τον ίδιο στρωματογραφικό ορίζοντα ή έχουν ακριβώς την ίδια ηλικία. Η ακριβής γεωλογική τοποθέτηση κάθε δείγματος απαιτεί γνώση της συγκεκριμένης θέσης και του στρώματος από το οποίο προήλθε.
Η παλιά καταγραφή του Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou τεκμηριώνει επίσης ότι οι φωτογραφίες των συγκεκριμένων απολιθωμάτων προέρχονται από τη Λευκωσία και είναι του Γιώργου Κωνσταντίνου.
Ταξινόμηση
Βασίλειο: Animalia
Φύλο: Mollusca
Κλάση: Bivalvia
Υποκλάση: Autobranchia
Υποκλάση/κλάδος: Pteriomorphia
Τάξη: Pectinida
Υπεροικογένεια: Pectinoidea
Οικογένεια: Pectinidae
Γένος: Pecten Müller, 1776
Είδος: Pecten jacobaeus (Linnaeus, 1758)
Αρχικός συνδυασμός: Ostrea jacobaea Linnaeus, 1758
Κατάσταση: Σύγχρονο και απολιθωμένο είδος
Τοποθεσίες: διάφορες περιοχές της επαρχίας Λευκωσίας, Κύπρος
Συλλέκτες: Γιώργος Κωνσταντίνου και Φανή Κωνσταντίνου
Πηγές
Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – Pecten jacobaeus fossils – Cyprus
World Register of Marine Species – Pecten jacobaeus (Linnaeus, 1758)
Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης Κύπρου – Απολιθώματα
Geological Survey Department of Cyprus – Fossils
Danise et al. (2024) – Sclerochronology of Pecten jacobaeus in a Pliocene warmer Mediterranean Sea
TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – NICOSIA DISTRICT, CYPRUS.
The fossils presented here were found by George Konstantinou and Fani Konstantinou at various localities in Nicosia District. They belong to Pecten jacobaeus (Linnaeus, 1758), a large marine bivalve of the family Pectinidae, commonly known as the Great Mediterranean scallop or Mediterranean scallop. The species still lives in the Mediterranean today and has an important fossil record extending back at least into the Pliocene.
Description
Pecten jacobaeus possesses the characteristic fan-shaped shell of scallops. Its two valves are unequal: one is more strongly convex while the other is comparatively flat. The shell surface bears prominent radial ribs extending from the umbonal region towards the margin.
The hinge region bears the characteristic lateral projections known as auricles, producing the familiar outline of pectinid shells. Rib morphology and number, valve convexity and the form of the auricles are among the important characters used in identification.
Linnaeus originally described the species in 1758 as Ostrea jacobaea. Its currently accepted name is Pecten jacobaeus (Linnaeus, 1758).
Lifestyle
Pecten jacobaeus is a benthic marine bivalve. Like other scallops, it is a suspension feeder, filtering seawater and capturing plankton and fine suspended organic particles.
Adult scallops live on the seabed and, unlike many bivalves that remain permanently buried or attached, are capable of active movement. Their characteristic swimming behaviour is produced by rapidly and repeatedly closing the valves, forcing jets of water from the shell and propelling the animal away from the seabed.
This ability is particularly important as an escape response from predators.
Distribution and modern occurrence
Pecten jacobaeus is characteristic of the Mediterranean Sea and remains part of its living marine fauna. OBIS lists the vernacular names great Mediterranean scallop, great scallop, pilgrim mussel and St. James's scallop.
Its close relationship with the Atlantic Pecten maximus has been the subject of extensive taxonomic and genetic research. Although the two are morphologically and genetically very close, P. jacobaeus continues to be recognised as an accepted species by WoRMS.
Fossil record
Pecten jacobaeus has a particularly interesting Mediterranean fossil history. A recent scientific study examined exceptionally preserved specimens from the Pliocene of Italy, comparing their life history with that of the extinct giant scallop Gigantopecten latissimus.
The research demonstrated that P. jacobaeus was already adapted to the warm conditions of the Pliocene Mediterranean. Shell-growth analysis revealed a summer slowdown in growth. The researchers proposed that the broader thermal tolerance of P. jacobaeus probably contributed to its survival through the major climatic and environmental changes that followed, whereas Gigantopecten latissimus ultimately became extinct.
The species is therefore especially interesting as a living representative of a marine fauna already established in the Mediterranean during the Pliocene.
Pecten in the fossil record of Cyprus
The occurrence of fossil Pecten in Cyprus is officially documented by the Geological Survey Department of the Republic of Cyprus.
According to the Department, the Pliocene sediments of the Nicosia Formation are exceptionally rich in macrofossils. Particularly in its upper stratigraphic horizons around Nicosia, impressive fossiliferous beds occur that may consist almost entirely of marine macrofossils. The principal bivalves explicitly include Ostrea, Pecten and Chlamys, together with gastropods, scaphopods, barnacles, echinoids and corals.
The Nicosia Formation was deposited following the restoration of open-marine conditions in the Mediterranean approximately five million years ago. As Cyprus continued to rise, deposition gradually changed from finer-grained, deeper-water sediments towards sandier deposits representing progressively shallower conditions.
Rich concentrations of marine fossils
At some Nicosia localities, extremely dense fossil accumulations or thanatocoenoses developed. The Geological Survey Department relates some of these assemblages to sudden mortality of marine communities during progressive shallowing, when continuing uplift of Cyprus and major freshwater influxes could produce substantial changes in seawater salinity.
Scallops formed part of these rich benthic communities together with oysters and other bivalves, gastropods, echinoids and corals.
The fossils from Nicosia District
The Pecten jacobaeus specimens presented here originate from different localities in Nicosia District. The officially documented occurrence of Pecten in Pliocene fossiliferous horizons of the region provides important geological context for these finds.
Because the specimens come from different sites, however, they should not automatically be regarded as originating from the same stratigraphic horizon or as being exactly the same geological age. Precise geological placement of each specimen requires information on the individual locality and the bed from which it originated.
Classification
Kingdom: Animalia
Phylum: Mollusca
Class: Bivalvia
Subclass: Autobranchia
Clade: Pteriomorphia
Order: Pectinida
Superfamily: Pectinoidea
Family: Pectinidae
Genus: Pecten Müller, 1776
Species: Pecten jacobaeus (Linnaeus, 1758)
Original combination: Ostrea jacobaea Linnaeus, 1758
Status: Recent and fossil species
Localities: various localities in Nicosia District, Cyprus
Collectors: George Konstantinou and Fani Konstantinou
Sources
Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – Pecten jacobaeus fossils – Cyprus
World Register of Marine Species – Pecten jacobaeus (Linnaeus, 1758)
Geological Survey Department of Cyprus – Fossils
Danise et al. (2024) – Sclerochronology of Pecten jacobaeus in a Pliocene warmer Mediterranean Sea
No comments:
Post a Comment