Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou: Panopea glycimeris (Born, 1778) – Fossils from various localities in Nicosia District – Απολιθώματα Panopea glycimeris από διάφορες περιοχές της επαρχίας Λευκωσίας

See also
All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Photos Nicosia by George Konstantinou

Below in English

Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – επαρχία Λευκωσίας, Κύπρος.

Τα απολιθώματα που παρουσιάζονται εδώ βρέθηκαν από τον Γιώργο Κωνσταντίνου και τη Φανή Κωνσταντίνου σε διάφορες περιοχές της επαρχίας Λευκωσίας. Αποδίδονται στο μεγάλο θαλάσσιο δίθυρο Panopea glycimeris (Born, 1778) της οικογένειας Hiatellidae. Η ονομασία αυτή είναι σήμερα αποδεκτή, ενώ η αρχική ονομασία του είδους ήταν Mya glycimeris Born, 1778. Η γραφή Panopea glycymeris, που απαντά σε παλαιότερες πηγές, θεωρείται λανθασμένη γραφή του glycimeris.

Περιγραφή

Το Panopea glycimeris είναι ένα από τα μεγαλύτερα δίθυρα μαλάκια της Μεσογείου. Το κέλυφος είναι παχύ και επιμήκες έως ωοειδές, με δύο περίπου ισομεγέθεις βαλβίδες και εμφανείς ομόκεντρες γραμμές ανάπτυξης. Τα ενήλικα άτομα μπορούν να φθάσουν περίπου τα 25–30 cm, μέγεθος εντυπωσιακό για μεσογειακό δίθυρο.

Χαρακτηριστικό γνώρισμα των Panopea είναι ότι οι βαλβίδες δεν κλείνουν πλήρως στο οπίσθιο άκρο. Το μεγάλο άνοιγμα επιτρέπει τη δίοδο των ισχυρά ανεπτυγμένων σιφώνων του ζώου. Στα ζωντανά άτομα οι σίφωνες μπορούν να είναι πολύ μεγάλοι σε σχέση με το κέλυφος, καθώς το ζώο ζει βαθιά θαμμένο μέσα στο ίζημα.

Στα απολιθωμένα δείγματα είναι δυνατό να διατηρούνται ολόκληρες βαλβίδες, ζεύγη βαλβίδων ή εσωτερικά εκμαγεία. Η σχετικά μεγάλη και στιβαρή κατασκευή του κελύφους ευνοεί τη διατήρησή του στο απολιθωματολογικό αρχείο.

Τρόπος ζωής

Το Panopea glycimeris είναι βενθικό και ενδοβενθικό δίθυρο. Ζει θαμμένο σε αμμώδη ή αμμολασπώδη υποστρώματα και επικοινωνεί με το νερό μέσω των μακριών σιφώνων του. Σύγχρονες καταγραφές τοποθετούν το είδος σε θαλάσσιους πυθμένες της Μεσογείου και του ανατολικού Ατλαντικού.

Όπως τα περισσότερα δίθυρα αυτού του τύπου, τρέφεται με διήθηση. Νερό εισέρχεται μέσω του εισπνευστικού σίφωνα, μικρά αιωρούμενα οργανικά σωματίδια και πλαγκτόν συγκρατούνται από τα βράγχια και το νερό εξέρχεται μέσω του εκπνευστικού σίφωνα.

Ο βαθιά θαμμένος τρόπος ζωής προσφέρει προστασία από πολλούς θηρευτές και από τη μηχανική δράση των κυμάτων, αλλά απαιτεί πολύ ανεπτυγμένους σίφωνες ώστε το ζώο να διατηρεί επαφή με το νερό πάνω από το ίζημα.

Σύγχρονη εξάπλωση

Το Panopea glycimeris εξακολουθεί να υπάρχει σήμερα. Το WoRMS το καταγράφει ως σύγχρονο και απολιθωμένο θαλάσσιο είδος, ενώ δημοσιευμένες καταγραφές το αναφέρουν από τη Μεσόγειο και τις ανατολικές ακτές του Ατλαντικού.

Το είδος θεωρείται ασυνήθιστο στη σημερινή Μεσόγειο. Επιστημονική μελέτη του 2011 κατέγραψε ζωντανό πληθυσμό στην ανατολική Σικελία, όπου εντοπίστηκαν 20 άτομα σε έκταση 1.000 m² και ο συνολικός τοπικός πληθυσμός εκτιμήθηκε σε λιγότερα από 300 άτομα. Οι ερευνητές επισήμαναν μάλιστα την ανάγκη εξέτασης μέτρων προστασίας για τον συγκεκριμένο πληθυσμό.

Δεν αποδίδεται εδώ συγκεκριμένη σημερινή κατάσταση διατήρησης IUCN, καθώς δεν εντοπίστηκε τεκμηριωμένη παγκόσμια αξιολόγηση του είδους από την IUCN.

Απολιθωματολογικό αρχείο

Το Panopea glycimeris έχει μακρό απολιθωματολογικό ιστορικό και είναι γνωστό τόσο από νεογενείς όσο και από νεότερες θαλάσσιες αποθέσεις. Παλαιοντολογική βιβλιογραφία το καταγράφει από το Μειόκαινο έως σήμερα, με απολιθωμένες παρουσίες από την Ιταλία, το Αιγαίο, την Τουρκία, την Τυνησία, το Μαρόκο και άλλες περιοχές της Μεσογείου.

Επίσημη ιταλική παλαιοντολογική συλλογή περιλαμβάνει δείγμα Panopea glycimeris από το Πλειόκαινο, επιβεβαιώνοντας την παρουσία του είδους σε πλειοκαινικά θαλάσσια οικοσυστήματα της Μεσογείου.

Η μακρά χρονική εξάπλωση του είδους έχει σημασία για τα κυπριακά ευρήματα: η αναγνώριση του P. glycimeris από μόνη της δεν αρκεί για ακριβή χρονολόγηση ενός δείγματος, αφού το είδος επιβίωσε για μεγάλο χρονικό διάστημα και υπάρχει ακόμη σήμερα.

Το γεωλογικό πλαίσιο της Λευκωσίας

Η ευρύτερη περιοχή της Λευκωσίας είναι εξαιρετικά πλούσια σε απολιθωμένα θαλάσσια μαλάκια. Το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης της Κυπριακής Δημοκρατίας αναφέρει ότι τα πλειοκαινικά ιζήματα του Σχηματισμού Λευκωσίας περιλαμβάνουν ιδιαίτερα πλούσιους ορίζοντες με δίθυρα, γαστερόποδα, σκαφόποδα, θυσσανόποδα, εχινοειδή και κοράλλια. Σε ορισμένα σημεία τα στρώματα αποτελούνται σχεδόν αποκλειστικά από μακροαπολιθώματα.

Αυτές οι συγκεντρώσεις ερμηνεύονται σε ορισμένες θέσεις ως θανατοκοινωνίες, δηλαδή συσσωρεύσεις οργανισμών μετά τον θάνατό τους. Το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης συνδέει τη δημιουργία ορισμένων από αυτές με τη σταδιακή ρήχυνση της θάλασσας γύρω από την ανερχόμενη Κύπρο και με μεταβολές της αλατότητας από μεγάλη εισροή γλυκού νερού, ιδιαίτερα κοντά σε παλαιά ποτάμια δέλτα.

Τα απολιθώματα από διαφορετικές περιοχές της Λευκωσίας

Τα συγκεκριμένα δείγματα προέρχονται από διαφορετικές περιοχές της επαρχίας Λευκωσίας. Αυτό είναι σημαντικό, επειδή δεν πρέπει να θεωρηθεί ότι όλα προέρχονται υποχρεωτικά από το ίδιο στρώμα, τον ίδιο γεωλογικό σχηματισμό ή την ίδια ηλικία.

Η πλούσια παρουσία θαλάσσιων δίθυρων στον Σχηματισμό Λευκωσίας προσφέρει πολύ σχετικό γεωλογικό πλαίσιο για τέτοια ευρήματα, αλλά χωρίς την ακριβή στρωματογραφική θέση κάθε δείγματος δεν αποδίδεται σε αυτά συγκεκριμένη ηλικία.

Τα μεγάλα κελύφη του Panopea glycimeris αποτελούν χαρακτηριστικά κατάλοιπα παλαιών θαλάσσιων οικοσυστημάτων και υποδεικνύουν βενθικά περιβάλλοντα με κατάλληλα μαλακά ιζήματα στα οποία τα ζώα μπορούσαν να ζουν θαμμένα.

Ταξινόμηση

Βασίλειο: Animalia
Φύλο: Mollusca
Κλάση: Bivalvia
Υποκλάση: Heterodonta
Οικογένεια: Hiatellidae
Γένος: Panopea Ménard de la Groye, 1807
Είδος: Panopea glycimeris (Born, 1778)
Αρχικός συνδυασμός: Mya glycimeris Born, 1778
Κατάσταση: σύγχρονο και απολιθωμένο είδος
Τοποθεσίες: διάφορες περιοχές της επαρχίας Λευκωσίας, Κύπρος
Συλλέκτες: Γιώργος Κωνσταντίνου και Φανή Κωνσταντίνου

Πηγές

Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – Panopea glycimeris fossils – Cyprus

World Register of Marine Species – Panopea glycimeris (Born, 1778)

Geological Survey Department of Cyprus – Fossils

Scotti et al. (2011) – Living population of Panopea glycimeris in eastern Sicily

ISPRA – Panopea glycimeris fossil specimen from the Pliocene

TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – NICOSIA DISTRICT, CYPRUS.

The fossils presented here were found by George Konstantinou and Fani Konstantinou at various localities in Nicosia District. They are attributed to the large marine bivalve Panopea glycimeris (Born, 1778) of the family Hiatellidae. This is the currently accepted name, while its original combination was Mya glycimeris Born, 1778. The spelling Panopea glycymeris occurring in some older sources is regarded as an incorrect spelling of glycimeris.

Description

Panopea glycimeris is one of the largest bivalve molluscs occurring in the Mediterranean. Its shell is thick, elongated to broadly oval, with two approximately equal valves and conspicuous concentric growth lines. Adults can attain approximately 25–30 cm, an impressive size for a Mediterranean bivalve.

A characteristic feature of Panopea is that the valves do not close completely at the posterior end. The resulting gape accommodates the animal's strongly developed siphons. In living specimens the siphons can be very large in relation to the shell because the animal remains deeply buried in sediment.

Fossil material may preserve complete valves, articulated pairs of valves or internal moulds. The relatively large and robust shell contributes to its preservation in the fossil record.

Lifestyle and feeding

Panopea glycimeris is a benthic, infaunal bivalve. It lives buried in sandy or sandy-muddy sediments and maintains contact with the overlying seawater through its long siphons. Modern records place the species in marine habitats of the Mediterranean and eastern Atlantic.

Like most comparable bivalves, it is a filter feeder. Water enters through the inhalant siphon, suspended plankton and organic particles are trapped by the gills, and the filtered water leaves through the exhalant siphon.

Its deeply buried way of life provides protection from many predators and from wave action but requires highly developed siphons to maintain contact with the water above the sediment.

Modern distribution

Panopea glycimeris survives today. WoRMS records it as both a Recent and fossil marine species, while published sources document it from the Mediterranean and eastern Atlantic.

It is regarded as uncommon in the modern Mediterranean. A 2011 scientific study documented a living population on the eastern coast of Sicily, where 20 specimens were counted over 1,000 m² and the total local population was estimated at fewer than 300 individuals. The researchers discussed possible protection measures for this population.

No IUCN category is given here because a documented global IUCN assessment for the species was not identified.

Fossil record

Panopea glycimeris has a long fossil history and is known from both Neogene and younger marine deposits. Palaeontological literature records it from the Miocene to the present, with fossil occurrences in Italy, the Aegean region, Turkey, Tunisia, Morocco and elsewhere around the Mediterranean.

An official Italian palaeontological collection also documents Panopea glycimeris from the Pliocene, confirming its presence in Pliocene Mediterranean marine environments.

Its long stratigraphic range is important when interpreting the Cypriot material: identification as P. glycimeris alone cannot provide a precise geological age, because the species persisted for a very long interval and still survives today.

Geological context of Nicosia

The wider Nicosia region is exceptionally rich in fossil marine molluscs. The Geological Survey Department of the Republic of Cyprus reports that Pliocene sediments of the Nicosia Formation contain highly fossiliferous horizons with bivalves, gastropods, scaphopods, barnacles, echinoids and corals. At some sites, beds consist almost entirely of accumulated macrofossils.

Some of these assemblages are interpreted as thanatocoenoses, accumulations of organisms after death. The Geological Survey Department relates their formation in certain areas to progressive marine shallowing around the rising island and to salinity changes caused by large freshwater influxes, especially near ancient river deltas.

The fossils from various localities in Nicosia District

The specimens presented here come from different localities in Nicosia District. They should therefore not automatically be regarded as originating from the same bed, geological formation or geological age.

The rich bivalve record of the Nicosia Formation provides highly relevant regional geological context, but without the precise stratigraphic position of each specimen no exact age is assigned here.

The large shells of Panopea glycimeris represent characteristic remains of former marine ecosystems and indicate benthic environments with suitable soft sediment in which these deeply burrowing bivalves could live.

Classification

Kingdom: Animalia
Phylum: Mollusca
Class: Bivalvia
Subclass: Heterodonta
Family: Hiatellidae
Genus: Panopea Ménard de la Groye, 1807
Species: Panopea glycimeris (Born, 1778)
Original combination: Mya glycimeris Born, 1778
Status: Recent and fossil species
Localities: various localities in Nicosia District, Cyprus
Collectors: George Konstantinou and Fani Konstantinou