Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou: Venus girdle – Cestum veneris Lesueur, 1813 – Κτενοφόρο Cestum veneris από την Κύπρο

See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Underwater photos 28/01/2017 at Akrotiri by Kostas Aristeidou

Below in English

Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου.
Υποβρύχιες φωτογραφίες: Κώστας Αριστείδου – Ακρωτήρι, 28/1/2017.

Το Cestum veneris Lesueur, 1813, γνωστό στα αγγλικά ως Venus girdle ή Venus's girdle, είναι ένα εντυπωσιακό πελαγικό κτενοφόρο της οικογένειας Cestidae. Το σώμα του έχει εξελιχθεί σε μια εξαιρετικά λεπτή, διαφανή και μακριά κορδέλα, η οποία κινείται κυματοειδώς μέσα στο νερό. Το είδος είναι αποδεκτό στη σύγχρονη ταξινομία και ο Lesueur το περιέγραψε το 1813 από υλικό που είχε συλλεχθεί στα νερά της Νίκαιας στη Μεσόγειο.

Η κυπριακή καταγραφή που παρουσιάζεται εδώ προέρχεται από το Ακρωτήρι, όπου το ζώο φωτογραφήθηκε υποβρυχίως στις 28 Ιανουαρίου 2017 από τον Κώστα Αριστείδου.

Ένα κτενοφόρο και όχι μέδουσα

Παρά τη ζελατινώδη και σχεδόν διάφανη εμφάνισή του, το Cestum veneris δεν είναι μέδουσα. Ανήκει στο φύλο Ctenophora, μια ξεχωριστή εξελικτική ομάδα θαλάσσιων ζώων. Τα κτενοφόρα χαρακτηρίζονται από οκτώ σειρές κροσσωτών πλακών, τις λεγόμενες comb rows, των οποίων ο συγχρονισμένος παλμός συμβάλλει στην κίνηση μέσα στο νερό.

Δεν διαθέτουν τα κνιδοκύτταρα των αληθινών μεδουσών. Τα περισσότερα κτενοφόρα χρησιμοποιούν αντί γι’ αυτά εξειδικευμένα κολλώδη κύτταρα, τους κολλοβλάστες (colloblasts), για τη σύλληψη μικρών οργανισμών του ζωοπλαγκτού.

Περιγραφή

Το σώμα του Cestum veneris είναι έντονα πλευρικά πεπλατυσμένο και επιμηκυμένο, σχηματίζοντας μια σχεδόν διάφανη κορδέλα. Μπορεί να φτάσει περίπου το 1,5 μέτρο μήκος, με πλάτος περίπου 5–8 εκατοστά και πάχος μόλις γύρω στο 1 εκατοστό. Πολλά άτομα είναι μικρότερα και συνήθως αναφέρονται μήκη κάτω από περίπου 80 εκατοστά.

Οι ιστοί είναι σχεδόν εντελώς διαφανείς, αλλά ορισμένα άτομα παρουσιάζουν ελαφρές γαλάζιες, ροζ, μοβ ή κιτρινωπές αποχρώσεις. Η εξαιρετική διαφάνεια καθιστά το ζώο δύσκολο να εντοπιστεί στο ανοιχτό νερό, ιδιαίτερα την ημέρα.

Η οικογένεια Cestidae έχει υποστεί μια εντυπωσιακή μορφολογική τροποποίηση σε σχέση με την πιο τυπική σφαιρική ή ωοειδή μορφή πολλών άλλων κτενοφόρων. Στο C. veneris το σώμα έχει επιμηκυνθεί έντονα κατά τον άξονα της κορδέλας, ενώ τέσσερις από τις σειρές κροσσωτών πλακών είναι πολύ επιμηκυμένες και οι υπόλοιπες τέσσερις έχουν περιοριστεί σημαντικά.

Ιριδισμός και βιοφωταύγεια

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά χαρακτηριστικά του ζώου είναι οι πολύχρωμες αντανακλάσεις που εμφανίζονται κατά μήκος των κροσσωτών σειρών όταν αυτές πάλλονται.

Οι αποχρώσεις του ουράνιου τόξου δεν είναι από μόνες τους βιοφωταύγεια. Δημιουργούνται κυρίως από την αλληλεπίδραση του εξωτερικού φωτός με τις σειρές των κινούμενων κροσσών, οι οποίες λειτουργούν οπτικά σαν μικροσκοπικές δομές περίθλασης. Αυτό εξηγεί γιατί τα κτενοφόρα μπορούν να εμφανίζουν λαμπερά χρώματα ακόμη και στο φως της ημέρας.

Το Cestum veneris, ωστόσο, είναι επίσης ικανό για πραγματική βιοφωταύγεια. Παρατηρήσεις έχουν καταγράψει φωτεινές αντιδράσεις που διαδίδονται κατά μήκος του ζώου μετά από διέγερση.

Επομένως, πρόκειται για δύο διαφορετικά φαινόμενα: τον ορατό ιριδισμό από το εξωτερικό φως και τη βιολογική παραγωγή φωτός από το ίδιο το ζώο.

Κίνηση

Το Cestum veneris κολυμπά με έναν ασυνήθιστο συνδυασμό κίνησης των κροσσωτών πλακών και κυματοειδών μυϊκών συσπάσεων του σώματος. Κατά την κανονική κολύμβηση η μακριά κορδέλα κινείται οριζόντια, με την περιοχή όπου βρίσκεται το στόμα να προηγείται.

Η μεγάλη επιφάνεια του σώματος επιτρέπει έντονες, κυματοειδείς κινήσεις. Όταν ενοχληθεί, μπορεί να παρουσιάσει πολύ ταχύτερη αντίδραση διαφυγής, κάμπτοντας ολόκληρο το σώμα σε έντονες κυματοειδείς κινήσεις.

Στόμα και εσωτερική ανατομία

Το στόμα δεν βρίσκεται στο ένα άκρο της κορδέλας. Βρίσκεται περίπου στο μέσο της μακριάς στοματικής παρυφής. Από την πεπτική περιοχή εκτείνεται ένα πολύπλοκο σύστημα καναλιών σε όλο το σώμα, μεταφέροντας θρεπτικές ουσίες στους ιστούς της τεράστιας κορδέλας.

Το Cestum veneris διαθέτει επίσης λεπτά πλοκάμια και μικρότερες διακλαδώσεις τους κατά μήκος της στοματικής πλευράς. Αυτές οι δομές έχουν καθοριστικό ρόλο στη συλλογή τροφής.

Διατροφή

Το είδος είναι θηρευτής μικρού ζωοπλαγκτού. Τα μικρά πλοκάμια κοντά στη στοματική περιοχή φέρουν κολλοβλάστες, εξειδικευμένα κολλώδη κύτταρα που παγιδεύουν μικρούς πλαγκτονικούς οργανισμούς.

Στη λεία μπορούν να περιλαμβάνονται κωπήποδα και άλλα μικρά ζωοπλαγκτονικά ζώα. Μικροσκοπική λεία μπορεί επίσης να συγκρατείται στη βλέννα που καλύπτει το σώμα και στη συνέχεια να μεταφέρεται προς το στόμα, το οποίο βρίσκεται στην κεντρική περιοχή της στοματικής παρυφής.

Έτσι, παρά την εύθραυστη και σχεδόν άυλη εμφάνισή του, το C. veneris είναι ενεργό μέλος του πελαγικού τροφικού πλέγματος.

Αναπαραγωγή και ανάπτυξη

Όπως συμβαίνει γενικά στα κτενοφόρα, το Cestum veneris είναι ερμαφρόδιτο, δηλαδή ένα άτομο παράγει τόσο αρσενικούς όσο και θηλυκούς γαμέτες. Οι γαμέτες απελευθερώνονται στο νερό και η γονιμοποίηση είναι εξωτερική.

Από τα γονιμοποιημένα αυγά αναπτύσσεται το χαρακτηριστικό νεαρό στάδιο των κτενοφόρων, γνωστό ως cydippid, το οποίο διαφέρει σημαντικά σε μορφή από την εξαιρετικά επιμηκυμένη κορδέλα του ενήλικου Cestum. Καθώς αναπτύσσεται, αποκτά σταδιακά την ενήλικη μορφή.

Ενδιαίτημα και βάθος

Το Cestum veneris είναι αποκλειστικά θαλάσσιο και πελαγικό. Το WoRMS το χαρακτηρίζει ως είδος που απαντά στην επιπελαγική και μεσοπελαγική ζώνη, ενώ παρατηρείται συχνά στα ανώτερα στρώματα του νερού.

Οι δύτες το συναντούν συχνά κοντά στην επιφάνεια ή σε σχετικά μικρά βάθη, και καταγραφές από τη Μεσόγειο περιλαμβάνουν άτομα σε μόλις λίγα μέτρα νερού. Εντούτοις, το είδος δεν περιορίζεται στα ρηχά: επιστημονικές υποβρύχιες παρατηρήσεις έχουν καταγράψει C. veneris ακόμη και περίπου στα 299 μέτρα βάθος.

Επομένως, είναι καλύτερο να θεωρείται πελαγικό είδος με σημαντικό κατακόρυφο εύρος και όχι αποκλειστικά οργανισμός των επιφανειακών νερών.

Παγκόσμια εξάπλωση

Το Cestum veneris έχει πολύ ευρεία εξάπλωση σε θερμά και εύκρατα-θερμά νερά. Έχει καταγραφεί στον Ατλαντικό, στη Μεσόγειο, στην Καραϊβική και στον Ινδο-Ειρηνικό, ενώ το WoRMS χαρακτηρίζει τη γενική του εξάπλωση ως circum-(sub)tropical.

Το OBIS περιλαμβάνει καταγραφές από πολλές θαλάσσιες περιοχές του κόσμου, επιβεβαιώνοντας την εξαιρετικά ευρεία γεωγραφική παρουσία του είδους.

Παρουσία στη Μεσόγειο και την ανατολική Μεσόγειο

Η Μεσόγειος αποτελεί μέρος της φυσικής εξάπλωσης του είδους και μάλιστα η τυπική τοποθεσία του Cestum veneris είναι η Νίκαια της Γαλλίας, όπου συλλέχθηκε το υλικό πάνω στο οποίο βασίστηκε η αρχική περιγραφή του Lesueur.

Στη δυτική Μεσόγειο και την Αδριατική έχουν αναφερθεί κατά περιόδους συγκεντρώσεις πολλών ατόμων και μαζικές εκβράσεις. Αντίθετα, οι επιστημονικές αναφορές από την ανατολική Μεσόγειο υπήρξαν ιστορικά πολύ πιο περιορισμένες.

Στον νότιο Αιγαίο καταγράφηκαν πέντε άτομα στον κόλπο Gökova της Τουρκίας σε βάθος περίπου 2 μέτρων τον Σεπτέμβριο του 2011. Η δημοσιευμένη αυτή καταγραφή παρουσιάστηκε ως η πρώτη για τα τουρκικά θαλάσσια ύδατα.

Μεταγενέστερη εργασία για τη Λεβαντίνη Θάλασσα τεκμηρίωσε φωτογραφικά άτομα έξω από τη Nahariya του Ισραήλ σε βάθη 10–20 μέτρων και από τον κόλπο της Αττάλειας σε 10–12 μέτρα, τονίζοντας ότι το είδος είχε καταγραφεί σχετικά σπάνια στην ανατολική Μεσόγειο.

Η καταγραφή από την Κύπρο

Η καταγραφή του Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou τεκμηριώνει ένα Cestum veneris από το Ακρωτήρι της Κύπρου στις 28 Ιανουαρίου 2017, με υποβρύχιες φωτογραφίες του Κώστα Αριστείδου.

Η καταγραφή είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της ανατολικής Μεσογείου, όπου οι δημοσιευμένες αναφορές του είδους είναι συγκριτικά λιγότερες από εκείνες της δυτικής Μεσογείου. Δεν αποδίδεται όμως εδώ χαρακτηρισμός «πρώτης καταγραφής για την Κύπρο» χωρίς ανεξάρτητη επιστημονική τεκμηρίωση που να το επιβεβαιώνει.

Ένα εξαιρετικά εύθραυστο ζώο

Το σώμα του Cestum veneris αποτελείται σε πολύ μεγάλο βαθμό από νερό και είναι εξαιρετικά εύθραυστο. Μπορεί εύκολα να σχιστεί ή να καταστραφεί κατά τη σύλληψη και τον χειρισμό, γι’ αυτό οι υποβρύχιες φωτογραφίες και οι παρατηρήσεις ζωντανών ατόμων έχουν ιδιαίτερη αξία για την τεκμηρίωση της φυσικής μορφής και συμπεριφοράς του.

Παρά την εντυπωσιακή εμφάνισή του, δεν θεωρείται κτενοφόρο με κνιδωτική δράση για τον άνθρωπο. Οδηγοί αναγνώρισης μεσογειακών ζελατινωδών οργανισμών το χαρακτηρίζουν ως μη ερεθιστικό, γεγονός που συνδέεται και με το ότι τα κτενοφόρα δεν διαθέτουν τα κνιδοκύτταρα των μεδουσών.

Ταξινόμηση

Βασίλειο: Animalia
Φύλο: Ctenophora
Κλάση: Tentaculata
Τάξη: Cestida
Οικογένεια: Cestidae Gegenbaur, 1856
Γένος: Cestum Lesueur, 1813
Είδος: Cestum veneris Lesueur, 1813
Αγγλική κοινή ονομασία: Venus girdle / Venus's girdle
Περιβάλλον: Θαλάσσιο, πελαγικό
Εξάπλωση: Μεσόγειος, Ατλαντικός και ευρύτερα τροπικά και υποτροπικά νερά του κόσμου
Τοποθεσία φωτογράφησης: Ακρωτήρι, Κύπρος
Ημερομηνία: 28/1/2017
Φωτογράφος: Κώστας Αριστείδου

Πηγές

Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou – Venus girdle - Cestum veneris Lesueur, 1813 - Cyprus

World Register of Marine Species – Cestum veneris Lesueur, 1813

Ocean Biodiversity Information System – Cestum veneris

Woods Hole Oceanographic Institution – Ctenophores

DORIS – Cestum veneris

Mediterranean Marine Science – Eastern Mediterranean record of Cestum veneris

New records of siphonophores and ctenophores in the Levant Sea

Text by George Konstantinou.
Underwater photos: Kostas Aristeidou – Akrotiri, Cyprus, 28 January 2017.

Cestum veneris Lesueur, 1813, commonly known as the Venus girdle or Venus's girdle, is a spectacular pelagic comb jelly belonging to the family Cestidae. Its body has evolved into an extremely thin, transparent and elongated ribbon that undulates through the water. The species is currently accepted taxonomically and was originally described by Lesueur in 1813 from material collected in Mediterranean waters off Nice, France.

The Cyprus record presented here is from Akrotiri, where the animal was photographed underwater on 28 January 2017 by Kostas Aristeidou.

A comb jelly, not a jellyfish

Despite its gelatinous and almost transparent appearance, Cestum veneris is not a jellyfish. It belongs to the phylum Ctenophora, a distinct evolutionary group of marine animals. Ctenophores characteristically possess eight rows of ciliary comb plates whose coordinated beating contributes to locomotion.

They lack the stinging cnidocytes of true jellyfish. Most ctenophores instead use specialised adhesive cells known as colloblasts to capture small planktonic prey.

Description

The body of Cestum veneris is strongly laterally flattened and elongated into a nearly transparent ribbon. It can reach approximately 1.5 metres in length, about 5–8 centimetres in width, and around 1 centimetre in thickness, although many individuals are considerably smaller and are commonly reported at less than about 80 cm.

Its tissues are almost completely transparent, although some individuals may show subtle blue, pink, violet or yellowish pigmentation. Its transparency can make the animal remarkably difficult to see in open water.

Cestids represent a striking modification of the more rounded body plan seen in many other ctenophores. In C. veneris, the body is enormously elongated along the ribbon axis. Four comb rows are greatly elongated, whereas the other four are strongly reduced.

Iridescence and bioluminescence

One of the animal's most striking features is the succession of rainbow-like colours visible along its beating comb rows.

These colours are not themselves bioluminescence. They are mainly produced when external light interacts with the moving cilia, creating an optical diffraction effect. This is why ctenophores can display brilliant rainbow colours even in daylight.

Cestum veneris is, however, also capable of true bioluminescence. Scientific observations have documented luminous responses moving through the body following stimulation.

The familiar rainbow shimmer and true biological light production are therefore two separate phenomena.

Swimming

Cestum veneris swims using an unusual combination of ciliary propulsion and muscular undulation of its ribbon-like body. During ordinary movement, the body travels horizontally with its oral margin leading.

When disturbed it can perform a rapid escape response involving vigorous waves passing along the body, temporarily giving the normally broad ribbon a twisting, almost snake-like appearance.

Mouth and internal anatomy

The mouth is not situated at one end of the ribbon. It occurs approximately midway along the oral margin. From the digestive region extends a complex canal system that distributes nutrients throughout the exceptionally elongated body.

Fine tentacles and tentilla extend along the oral region and play an important role in capturing food.

Feeding

The Venus girdle preys mainly on small zooplankton. Fine tentacles near the oral margin bear colloblasts, specialised adhesive cells that trap small planktonic animals.

Its prey includes copepods and other small zooplankton. Tiny food organisms may also become trapped in mucus covering the body and are then transported toward the centrally positioned mouth.

Despite its fragile and almost immaterial appearance, C. veneris is therefore an active component of pelagic food webs.

Reproduction and development

Cestum veneris, like ctenophores generally, is hermaphroditic, with individuals producing both male and female gametes. Gametes are released into seawater and fertilisation is external.

Development produces a characteristic cydippid juvenile stage, very different in shape from the elongated ribbon of the adult. During subsequent development the animal gradually acquires the characteristic cestid body form.

Habitat and depth

Cestum veneris is an exclusively marine, pelagic species. WoRMS records it from epipelagic and mesopelagic environments, although it is frequently observed in the upper water column.

Divers often encounter it near the surface or in relatively shallow water, and Mediterranean observations include animals at depths of only a few metres. Nevertheless, it is not restricted to shallow water: scientific observations have recorded C. veneris at approximately 299 metres depth.

It is therefore better regarded as a pelagic animal with a substantial vertical range rather than strictly a surface-water species.

Global distribution

Cestum veneris is very widely distributed in warm and warm-temperate seas. It has been recorded from the Atlantic, Mediterranean, Caribbean and Indo-Pacific, while WoRMS characterises its general distribution as circum-(sub)tropical.

OBIS contains records from numerous marine regions, confirming its broad global distribution.

Mediterranean and eastern Mediterranean records

The Mediterranean forms part of the species' natural range, and the type locality of Cestum veneris is Nice, France, where the material used for Lesueur's original description was collected.

Occasional swarms and mass strandings have been reported in the western Mediterranean and Adriatic, whereas published records from the eastern Mediterranean have historically been much scarcer.

Five individuals were documented at approximately 2 m depth in Gökova Bay, southern Aegean Turkey, in September 2011, a record reported as the first for Turkish marine waters.

Later work on the Levant Sea documented individuals off Nahariya, Israel, at 10–20 m depth and in the Gulf of Antalya at 10–12 m, again emphasising the relative scarcity of documented eastern Mediterranean observations.

The Cyprus record

The Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou record documents Cestum veneris at Akrotiri, Cyprus, on 28 January 2017, with underwater photographs by Kostas Aristeidou.

This record is noteworthy in the broader context of the eastern Mediterranean, where published observations have historically been comparatively sparse. It is not presented here as the first record for Cyprus, however, because such a claim would require independent scientific documentation confirming the absence of earlier records.

An exceptionally fragile animal

The body of Cestum veneris is extremely delicate and can be damaged or torn very easily during collection or handling. Underwater photography and observations of living animals are therefore particularly valuable for documenting its natural form and behaviour.

Despite its spectacular appearance, it is not considered irritating or stinging to humans. Mediterranean gelatinous-organism identification guides classify it as non-stinging, consistent with the absence of cnidarian stinging cells in ctenophores.

Classification

Kingdom: Animalia
Phylum: Ctenophora
Class: Tentaculata
Order: Cestida
Family: Cestidae Gegenbaur, 1856
Genus: Cestum Lesueur, 1813
Species: Cestum veneris Lesueur, 1813
English common name: Venus girdle / Venus's girdle
Environment: Marine, pelagic
Distribution: Mediterranean, Atlantic and broadly throughout tropical and subtropical seas
Photographic locality: Akrotiri, Cyprus
Date: 28 January 2017
Photographer: Kostas Aristeidou