Translate

Wednesday, 7 June 2023

Κασπικός Μαυρολαίμης – Saxicola maurus hemprichii C. G. Ehrenberg, 1833 – Ανατολικός Μαυρολαίμης – Σπάνιος μεταναστευτικός επισκέπτης στην Κύπρο - Cyprus

 See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο.


Below in English

Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου

Η αγγλική ονομασία “Siberian Stonechat (hemprichii)” είναι κατανοητή και χρησιμοποιείται σε ταξινομικές βάσεις δεδομένων. Ωστόσο, η ονομασία “Caspian Stonechat” αποδίδει ειδικότερα το συγκεκριμένο βορειοκασπικό υποείδος. Η ελληνική ονομασία «Κασπικός Μαυρολαίμης» είναι ακριβέστερη ως απόδοση του αγγλικού ονόματος, ενώ το «Ανατολικός Μαυρολαίμης» μπορεί επίσης να διατηρηθεί ως ευρύτερη ελληνική ονομασία.

Ένα δύσκολο υποείδος του Σιβηρικού Μαυρολαίμη

Ο Κασπικός Μαυρολαίμης, Saxicola maurus hemprichii, είναι γεωγραφικό υποείδος του Σιβηρικού Μαυρολαίμη, Saxicola maurus. Ανήκει σε ένα από τα δυσκολότερα ταξινομικά και αναγνωριστικά συμπλέγματα μικρών στρουθιόμορφων πουλιών της Παλαιαρκτικής.

Αναπαράγεται κυρίως στις στέπες γύρω από τη βόρεια και βορειοδυτική Κασπία, από την ανατολική Ουκρανία και την περιοχή του κάτω Βόλγα και των εκβολών του Ουράλη μέχρι τον ανατολικό Καύκασο και το βόρειο Αζερμπαϊτζάν. Είναι μεταναστευτικό και μετακινείται νοτιότερα για να διαχειμάσει.

Στην Κύπρο είναι σπάνιος μεταναστευτικός επισκέπτης και δεν αναπαράγεται. Η αναγνώρισή του απαιτεί καθαρές παρατηρήσεις ή φωτογραφίες, ιδιαίτερα της ουράς, του ουροπυγίου, των φτερούγων και των πλευρών του λαιμού.

Ταξινομική ιστορία

Οι μαυρολαίμηδες της Ευρώπης, της Ασίας και της Αφρικής αντιμετωπίζονταν παλαιότερα ως μέλη ενός ευρύτατου είδους, του Saxicola torquatus με την ευρεία έννοια. Μεταγενέστερες μελέτες έδειξαν ότι το σύμπλεγμα περιλαμβάνει περισσότερες διακριτές εξελικτικές γραμμές.

Στη σύγχρονη ταξινόμηση ο Ευρωπαϊκός Μαυρολαίμης αναγνωρίζεται ως Saxicola rubicola, ο Σιβηρικός ή Ασιατικός Μαυρολαίμης ως Saxicola maurus και ο Αφρικανικός Μαυρολαίμης ως Saxicola torquatus με στενότερη έννοια.

Η ονοματολογία των πληθυσμών γύρω από την Κασπία υπήρξε ιδιαίτερα συγκεχυμένη. Για πολλά χρόνια το όνομα variegatus εφαρμοζόταν συχνά στον βορειοκασπικό πληθυσμό, ενώ η ονομασία armenicus χρησιμοποιούνταν για τον πληθυσμό της ανατολικής Τουρκίας, της Υπερκαυκασίας και του βορειοδυτικού Ιράν.

Η αναθεώρηση των Svensson, Shirihai, Frahnert και Dickinson το 2012 εξέτασε τις αρχικές περιγραφές, την παλαιότερη βιβλιογραφία και ιστορικά δείγματα. Οι συγγραφείς κατέληξαν ότι το όνομα variegatus ανήκει στον νοτιότερο πληθυσμό, ο οποίος προηγουμένως ήταν ευρέως γνωστός ως armenicus. Για τον βορειοκασπικό πληθυσμό το παλαιότερο διαθέσιμο και έγκυρο όνομα είναι hemprichii.

Αυτή η αναθεώρηση υιοθετήθηκε από σημαντικούς σύγχρονους ταξινομικούς καταλόγους. Η AviList 2025 αναγνωρίζει τόσο το Saxicola maurus hemprichii όσο και το Saxicola maurus variegatus ως χωριστά υποείδη του Saxicola maurus.

Επιστημονική ονομασία και συγγραφέας

Η σύγχρονη επιστημονική ονομασία είναι:

Saxicola maurus hemprichii C. G. Ehrenberg, 1833

Το αρχικό όνομα ήταν:

Saxicola hemprichii C. G. Ehrenberg, 1833

Σε παλαιότερες πηγές ο ίδιος ή αντίστοιχος βορειοκασπικός πληθυσμός μπορεί να εμφανίζεται ως:

Saxicola torquatus variegatus
Saxicola torquata variegata
Saxicola maurus variegatus sensu auctorum

Η τελευταία περίπτωση αφορά παλαιότερη χρήση του ονόματος variegatus με διαφορετική έννοια και όχι το σημερινό νοτιοκασπικό Saxicola maurus variegatus. Αυτό είναι σημαντικό όταν εξετάζονται παλιές αναφορές και καταγραφές.

Χρονολογία της ονομασίας

Η καθιερωμένη χρονολογία που συνοδεύει το όνομα είναι το 1833. Ορισμένες βιβλιογραφικές βάσεις αναφέρουν ότι το σχετικό έργο φέρει τυπογραφική ή εκδοτική χρονολογία 1828. Ωστόσο, οι σύγχρονοι ορνιθολογικοί κατάλογοι χρησιμοποιούν κατά κανόνα την ονομασία Saxicola maurus hemprichii Ehrenberg, 1833. Για συνέπεια με τις αποδεκτές ταξινομικές πηγές, αυτή είναι η μορφή που πρέπει να χρησιμοποιηθεί στον τίτλο.

Σε ποιον είναι αφιερωμένο το όνομα;

Το υποειδικό επίθετο hemprichii τιμά τον Γερμανό φυσιοδίφη και εξερευνητή Friedrich Wilhelm Hemprich. Ο Hemprich συνεργάστηκε στενά με τον Christian Gottfried Ehrenberg σε επιστημονικές αποστολές στη βορειοανατολική Αφρική και τη Μέση Ανατολή κατά τις αρχές του 19ου αιώνα.

Το όνομα του γένους Saxicola προέρχεται από τις λατινικές λέξεις saxum, που σημαίνει βράχος, και -cola, που σημαίνει κάτοικος. Αναφέρεται στη συνήθεια των μαυρολαίμηδων να κάθονται σε εμφανή σημεία, όπως βράχους, θάμνους, πασσάλους και σύρματα.

Γενική εμφάνιση

Ο Κασπικός Μαυρολαίμης είναι μικρόσωμο στρουθιόμορφο πουλί με συμπαγές σώμα, σχετικά μεγάλο και στρογγυλεμένο κεφάλι, λεπτό ράμφος και κοντή ουρά. Έχει χαρακτηριστική όρθια στάση όταν κάθεται σε εκτεθειμένο σημείο και παρακολουθεί το έδαφος για λεία.

Η γενική μορφή του είναι παρόμοια με εκείνη του Ευρωπαϊκού Μαυρολαίμη, Saxicola rubicola, και των άλλων υποειδών του Saxicola maurus. Η ασφαλής αναγνώριση βασίζεται στη συνεκτίμηση πολλών γνωρισμάτων και όχι σε μία μόνο χρωματική λεπτομέρεια.

Ενήλικο αρσενικό

Το ενήλικο αρσενικό σε αναπαραγωγικό πτέρωμα έχει μαύρο κεφάλι, λαιμό και άνω μέρη. Στις πλευρές του λαιμού υπάρχει έντονη λευκή περιοχή, η οποία μπορεί να σχηματίζει πλατύ ημικολάρο. Οι φτερούγες είναι σκοτεινές με εμφανή λευκά σημάδια, ενώ το στήθος παρουσιάζει πορτοκαλοκαστανή ή καστανοκόκκινη απόχρωση.

Το ουροπύγιο είναι κατά κανόνα λευκό ή πολύ ανοιχτόχρωμο και σχετικά καθαρό, χωρίς τις έντονες σκούρες ραβδώσεις που εμφανίζονται συχνά στον Ευρωπαϊκό Μαυρολαίμη. Τα κατώτερα μέρη γίνονται πιο ανοιχτά προς την κοιλιά.

Σε φθινοπωρινό ή φρέσκο χειμερινό πτέρωμα, οι ανοιχτόχρωμες παρυφές των φτερών καλύπτουν μέρος των μαύρων περιοχών. Το πουλί τότε φαίνεται καστανότερο, λιγότερο καθαρό και περισσότερο λεπιδωτό. Με τη σταδιακή φθορά αυτών των παρυφών αποκαλύπτεται το εντονότερο μαύρο αναπαραγωγικό πτέρωμα.

Θηλυκά και νεαρά πουλιά

Το θηλυκό έχει καστανά άνω μέρη, συχνά με πιο σκούρες ραβδώσεις, ανοιχτότερο υπερόφρυο και θερμή καστανοπορτοκαλιά απόχρωση στο στήθος. Δεν παρουσιάζει το καθαρό μαύρο κεφάλι και τον λαιμό του ενήλικου αρσενικού.

Τα νεαρά είναι ακόμη περισσότερο στικτά και ραβδωτά. Η υποειδική αναγνώριση θηλυκών και νεαρών ατόμων είναι εξαιρετικά δύσκολη. Το εντυπωσιακό λευκό σχέδιο της ουράς, που βοηθά στην αναγνώριση των αρσενικών, μπορεί να είναι πολύ λιγότερο ανεπτυγμένο ή να απουσιάζει από τα θηλυκά.

Για τον λόγο αυτό, πολλά θηλυκά ή ανώριμα άτομα δεν μπορούν να αποδοθούν με ασφάλεια στο hemprichii μόνο από την εμφάνιση στο πεδίο. Σε τέτοιες περιπτώσεις είναι προτιμότερη μια πιο συντηρητική ταυτοποίηση ως Saxicola maurus ή ως Σιβηρικός Μαυρολαίμης ακαθόριστου υποείδους.

Το χαρακτηριστικό σχέδιο της ουράς

Το σημαντικότερο αναγνωριστικό γνώρισμα του ενήλικου αρσενικού hemprichii είναι η μεγάλη ποσότητα λευκού στις βάσεις των εξωτερικών φτερών της ουράς. Όταν το πουλί ανοίξει την ουρά ή πετάξει, το λευκό γίνεται ιδιαίτερα εμφανές και μπορεί να θυμίζει το σχέδιο της ουράς μιας πετροκλής.

Τα μαύρα άκρα των φτερών και τα σκοτεινά κεντρικά πηδαλιώδη, σε συνδυασμό με τις λευκές βάσεις των εξωτερικών πηδαλιωδών, μπορούν να σχηματίζουν ένα χαρακτηριστικό σκούρο μοτίβο παρόμοιο με ανεστραμμένο «Τ».

Η έκταση του λευκού δεν πρέπει να εκτιμάται από μία μόνο φωτογραφία κλειστής ουράς. Τα επικαλυπτόμενα φτερά μπορεί να κρύβουν μεγάλο μέρος του σχεδίου, ενώ η γωνία, ο φωτισμός και η κίνηση μπορούν να δημιουργήσουν λανθασμένη εντύπωση. Οι φωτογραφίες της ανοικτής ουράς ή του πουλιού σε πτήση είναι ιδιαίτερα πολύτιμες.

Διάκριση από το Saxicola maurus variegatus

Το hemprichii και το variegatus είναι δύο διαφορετικά, αλλά στενά συγγενικά υποείδη του Saxicola maurus. Το hemprichii αντιπροσωπεύει τον βορειοκασπικό πληθυσμό, ενώ το variegatus αναπαράγεται νοτιότερα, από την ανατολική Τουρκία προς την Υπερκαυκασία και το βορειοδυτικό Ιράν.

Τα αρσενικά hemprichii παρουσιάζουν κατά κανόνα πιο εκτεταμένο λευκό στις βάσεις της ουράς. Στο variegatus το λευκό είναι συνήθως πιο περιορισμένο. Ωστόσο, υπάρχει ατομική μεταβλητότητα και η φαινομενική έκταση του λευκού επηρεάζεται από τον τρόπο με τον οποίο ανοίγει η ουρά.

Οι διαφορές στο ουροπύγιο, στις φτερούγες και στην έκταση του καστανού χρώματος στο στήθος μπορούν να προσφέρουν πρόσθετη υποστήριξη, αλλά δεν είναι πάντοτε απόλυτες. Η γεωγραφική προέλευση ενός μεταναστευτικού ατόμου δεν είναι γνωστή και επομένως δεν μπορεί από μόνη της να χρησιμοποιηθεί για την ταυτοποίηση.

Όταν οι φωτογραφίες δεν παρουσιάζουν καθαρά τα κρίσιμα γνωρίσματα, η ασφαλέστερη καταγραφή είναι Saxicola maurus τύπου hemprichii/variegatus ή «Σιβηρικός Μαυρολαίμης κασπιανού τύπου».

Διάκριση από τον Ευρωπαϊκό Μαυρολαίμη

Ο Ευρωπαϊκός Μαυρολαίμης, Saxicola rubicola, είναι πολύ συχνότερος στην Κύπρο και αποτελεί το βασικότερο είδος σύγχυσης. Τα αρσενικά του hemprichii εμφανίζουν συνήθως καθαρότερο και πιο εκτεταμένο λευκό ουροπύγιο, μεγαλύτερη λευκή περιοχή στις πλευρές του λαιμού και το χαρακτηριστικό λευκό σχέδιο στη βάση της ουράς.

Ο Ευρωπαϊκός Μαυρολαίμης δεν παρουσιάζει την ίδια εκτεταμένη λευκή βάση στα πηδαλιώδη. Το ουροπύγιό του μπορεί να φαίνεται ανοιχτόχρωμο, αλλά συχνά διατηρεί σκούρες ραβδώσεις. Η κατανομή του πορτοκαλοκάστανου στα κάτω μέρη και το σχέδιο της φτερούγας μπορούν επίσης να βοηθήσουν.

Τα γνωρίσματα αυτά πρέπει να αξιολογούνται συνολικά. Οι συνθήκες φωτισμού, η φθορά του πτερώματος, η ηλικία και η στάση του πουλιού μπορούν να μεταβάλουν σημαντικά την εικόνα του.

Διάκριση από το τυπικό Saxicola maurus maurus

Το τυπικό υποείδος Saxicola maurus maurus παρουσιάζει επίσης λευκό ουροπύγιο και άλλα χαρακτηριστικά του Σιβηρικού Μαυρολαίμη. Δεν εμφανίζει όμως το ίδιο εκτεταμένο λευκό σχέδιο στις βάσεις της ουράς που χαρακτηρίζει τα ενήλικα αρσενικά hemprichii.

Σε άτομα στα οποία η ουρά δεν φαίνεται καθαρά, η διάκριση μπορεί να παραμείνει αβέβαιη. Για μια καλά τεκμηριωμένη υποειδική αναγνώριση χρειάζεται σειρά φωτογραφιών που να παρουσιάζει διαφορετικές όψεις του πουλιού.

Γεωγραφική εξάπλωση

Το Saxicola maurus hemprichii αναπαράγεται στις στέπες της βόρειας περιοχής της Κασπίας. Η εξάπλωσή του εκτείνεται από την ανατολική Ουκρανία και την περιοχή του κάτω Βόλγα και των εκβολών του Ουράλη μέχρι τον ανατολικό Καύκασο και το βόρειο Αζερμπαϊτζάν.

Είναι μεταναστευτικό υποείδος και οι πληθυσμοί του κινούνται προς τη Μέση Ανατολή και τη βορειοανατολική Αφρική για να διαχειμάσουν. Κατά τις μεταναστευτικές περιόδους ορισμένα άτομα μπορούν να εμφανιστούν εκτός των συνηθισμένων διαδρομών τους.

Παρουσία στην Κύπρο

Στην Κύπρο το Saxicola maurus hemprichii αποτελεί σπάνιο διερχόμενο μετανάστη. Δεν υπάρχει μόνιμος πληθυσμός και δεν αναπαράγεται στο νησί. Οι εμφανίσεις του αναμένονται κυρίως κατά την εαρινή και τη φθινοπωρινή μετανάστευση.

Η Κύπρος βρίσκεται σε κατάλληλη γεωγραφική θέση για την εμφάνιση μεταναστών που προέρχονται από την περιοχή της Κασπίας και του Καυκάσου. Ωστόσο, η σπανιότητα του υποείδους και η δυσκολία διάκρισής του από άλλους μαυρολαίμηδες σημαίνουν ότι κάθε πιθανή καταγραφή χρειάζεται προσεκτική τεκμηρίωση.

Βιότοπος κατά τη μετανάστευση

Κατά τη μετανάστευση χρησιμοποιεί ανοικτές περιοχές με χαμηλή βλάστηση και διάσπαρτους θάμνους. Μπορεί να εμφανιστεί σε παράκτιες εκτάσεις, αγρούς, χέρσα χωράφια, λιβάδια, αλμυρόβαλτους, υγροτοπικά περιθώρια και περιοχές με καλάμια, σύρματα ή περιφράξεις.

Το σημαντικότερο στοιχείο του ενδιαιτήματος είναι η παρουσία ανοικτού εδάφους για αναζήτηση τροφής και εκτεθειμένων θέσεων από τις οποίες μπορεί να παρατηρεί τη γύρω περιοχή.

Διατροφή και κυνηγετική συμπεριφορά

Τρέφεται κυρίως με έντομα, αράχνες, προνύμφες και άλλα μικρά ασπόνδυλα. Κάθεται όρθιος στην κορυφή ενός θάμνου, καλαμιού, πασσάλου ή σύρματος και παρακολουθεί το έδαφος. Όταν εντοπίσει λεία, πραγματοποιεί σύντομη πτήση προς τα κάτω, τη συλλαμβάνει και συχνά επιστρέφει στην ίδια θέση.

Μπορεί επίσης να πραγματοποιεί μικρές εξορμήσεις στον αέρα για να συλλάβει ιπτάμενα έντομα. Εκτός της αναπαραγωγικής περιόδου παρατηρείται συνήθως μόνος του και συχνά υπερασπίζεται μια μικρή περιοχή τροφοληψίας.

Αναπαραγωγή

Το υποείδος δεν αναπαράγεται στην Κύπρο. Στη βορειοκασπική περιοχή αναπαραγωγής του φωλιάζει σε ανοικτά τοπία, κυρίως σε στέπες και λιβάδια με χαμηλή βλάστηση και διάσπαρτους θάμνους.

Η φωλιά τοποθετείται χαμηλά, συνήθως στο έδαφος ή πολύ κοντά σε αυτό, κρυμμένη ανάμεσα στη βλάστηση. Το θηλυκό αναλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος της κατασκευής και της επώασης, ενώ και οι δύο γονείς τροφοδοτούν τους νεοσσούς.

Κατάσταση διατήρησης

Το Saxicola maurus hemprichii δεν αξιολογείται συνήθως χωριστά από τη Διεθνή Ένωση Προστασίας της Φύσης, επειδή αποτελεί υποείδος. Το είδος Saxicola maurus έχει μεγάλη γεωγραφική εξάπλωση και δεν θεωρείται παγκοσμίως απειλούμενο.

Για τους μεταναστευτικούς πληθυσμούς είναι σημαντική η διατήρηση κατάλληλων τόπων ανάπαυσης και τροφοληψίας κατά μήκος των μεταναστευτικών διαδρομών. Η απώλεια παράκτιων ανοικτών εκτάσεων, υγροτοπικών περιθωρίων και ακαλλιέργητων αγρών μπορεί να μειώσει τη διαθεσιμότητα τέτοιων ενδιαιτημάτων.

Η καταγραφή στο Κάβο Γκρέκο

Οι φωτογραφίες της αρχικής ανάρτησης λήφθηκαν στο Κάβο Γκρέκο στις 5 Απριλίου 2023 από τον Γιώργο Κωνσταντίνου. Η ημερομηνία βρίσκεται μέσα στην περίοδο της εαρινής μετανάστευσης, όταν μεταναστευτικοί μαυρολαίμηδες ανατολικής προέλευσης μπορούν να περάσουν από την Κύπρο.

Επειδή το hemprichii είναι δύσκολο υποείδος, η ταυτοποίηση πρέπει να στηρίζεται σε συνδυασμό γνωρισμάτων. Ιδιαίτερη σημασία έχουν η έκταση του λευκού στις βάσεις των πηδαλιωδών, το σχέδιο της ανοικτής ουράς, το λευκό ουροπύγιο, το λευκό στις πλευρές του λαιμού και το σχέδιο των φτερούγων.

Οι φωτογραφίες της παρατήρησης πρέπει να διατηρηθούν ως ενιαία σειρά, καθώς μια λήψη μπορεί να παρουσιάζει το ουροπύγιο και μια άλλη την ουρά ή τη φτερούγα. Η οριστική υποειδική αναγνώριση δεν πρέπει να βασίζεται σε ένα μόνο γνώρισμα ή σε μία μόνο φωτογραφία.

Συνοπτικά στοιχεία

Επιστημονική ονομασία: Saxicola maurus hemprichii C. G. Ehrenberg, 1833
Αρχική ονομασία: Saxicola hemprichii C. G. Ehrenberg, 1833
Αγγλικές κοινές ονομασίες: Caspian Stonechat – Siberian Stonechat (hemprichii)
Ελληνικές ονομασίες: Κασπικός Μαυρολαίμης – Ανατολικός Μαυρολαίμης
Ταξινομική βαθμίδα: Υποείδος του Saxicola maurus
Παρουσία στην Κύπρο: Σπάνιος διερχόμενος μετανάστης
Αναπαραγωγή στην Κύπρο: Δεν αναπαράγεται
Κύριο διαγνωστικό γνώρισμα αρσενικού: Εκτεταμένο λευκό στις βάσεις της ουράς
Διατροφή: Έντομα και άλλα μικρά ασπόνδυλα
Φωτογραφίες: Κάβο Γκρέκο, 5 Απριλίου 2023

Ταξινόμηση

Βασίλειο: Animalia – Ζώα
Συνομοταξία: Chordata – Χορδωτά
Υποσυνομοταξία: Vertebrata – Σπονδυλωτά
Ομοταξία: Aves – Πτηνά
Τάξη: Passeriformes – Στρουθιόμορφα
Οικογένεια: Muscicapidae – Μυγοθηρίδες του Παλαιού Κόσμου
Γένος: Saxicola Bechstein, 1802
Είδος: Saxicola maurus (Pallas, 1773) – Σιβηρικός Μαυρολαίμης
Υποείδος: Saxicola maurus hemprichii C. G. Ehrenberg, 1833 – Κασπικός Μαυρολαίμης

Πηγές



Caspian Stonechat – Saxicola maurus hemprichii C. G. Ehrenberg, 1833 – A rare migrant visitor to Cyprus

Text: George Konstantinou

The English designation “Siberian Stonechat (hemprichii)” is understandable and is used by taxonomic databases. However, “Caspian Stonechat” refers more specifically to this northern Caspian subspecies.

A difficult subspecies of Siberian Stonechat

The Caspian Stonechat, Saxicola maurus hemprichii, is a geographical subspecies of the Siberian Stonechat, Saxicola maurus. It belongs to one of the most difficult taxonomic and identification complexes among the small passerines of the Palearctic.

It breeds principally in the steppes surrounding the northern and northwestern Caspian region, from eastern Ukraine and the lower Volga and Ural River mouth eastwards to the eastern Caucasus and northern Azerbaijan. It is migratory and moves south to winter.

In Cyprus, it is a rare migrant visitor and does not breed. Its identification requires clear observations or photographs, particularly of the tail, rump, wings and sides of the neck.

Taxonomic history

The stonechats of Europe, Asia and Africa were formerly treated as members of a broadly defined species, Saxicola torquatus sensu lato. Later studies demonstrated that the complex contains several distinct evolutionary lineages.

Under modern classifications, European Stonechat is recognised as Saxicola rubicola, Siberian or Asian Stonechat as Saxicola maurus, and African Stonechat as Saxicola torquatus in a narrower sense.

The nomenclature of the populations surrounding the Caspian Sea was especially confused. For many years, the name variegatus was frequently applied to the northern Caspian population, while armenicus was used for the population breeding in eastern Turkey, Transcaucasia and northwestern Iran.

A revision published by Svensson, Shirihai, Frahnert and Dickinson in 2012 examined the original descriptions, historical literature and preserved specimens. The authors concluded that the name variegatus belongs to the southern population previously known widely as armenicus. The oldest available and valid name for the northern Caspian population is hemprichii.

This revision was adopted by major modern checklists. AviList 2025 recognises both Saxicola maurus hemprichii and Saxicola maurus variegatus as separate subspecies of Saxicola maurus.

Scientific name and authority

The current scientific name is:

Saxicola maurus hemprichii C. G. Ehrenberg, 1833

The original name was:

Saxicola hemprichii C. G. Ehrenberg, 1833

Names that may occur in older literature for the same or corresponding northern Caspian population include:

Saxicola torquatus variegatus
Saxicola torquata variegata
Saxicola maurus variegatus sensu auctorum

The last usage represents an older application of variegatus in a different taxonomic sense and should not be confused with the modern southern Caspian subspecies Saxicola maurus variegatus. This distinction is important when historical records are reviewed.

Date of publication

The generally accepted date attached to the name is 1833. Some bibliographical databases indicate an imprint or publication date of 1828 for the relevant work. Nevertheless, modern ornithological checklists normally use Saxicola maurus hemprichii Ehrenberg, 1833. For consistency with accepted taxonomic sources, this is the form recommended for the title.

Origin of the name

The subspecific epithet hemprichii honours the German naturalist and explorer Friedrich Wilhelm Hemprich. Hemprich worked closely with Christian Gottfried Ehrenberg during scientific expeditions in northeastern Africa and the Middle East in the early nineteenth century.

The generic name Saxicola combines the Latin saxum, meaning rock, and -cola, meaning inhabitant. It refers to the stonechats’ habit of perching conspicuously on rocks, bushes, posts and wires.

General appearance

The Caspian Stonechat is a small passerine with a compact body, a comparatively large and rounded head, a slender bill and a short tail. It characteristically adopts an upright posture while watching the ground for prey from an exposed perch.

Its overall shape resembles European Stonechat, Saxicola rubicola, and the other subspecies of Saxicola maurus. Secure identification depends on the combined assessment of several features rather than on one isolated colour character.

Adult male

An adult male in breeding plumage has a black head, throat and upperparts. A conspicuous white area on the sides of the neck may form a broad partial collar. The wings are dark with visible white markings, while the breast is orange-brown or reddish-chestnut.

The rump is generally white or very pale and comparatively clean, lacking the strong dark streaking frequently shown by European Stonechat. The underparts become progressively paler towards the belly.

In autumn or fresh winter plumage, pale feather fringes obscure parts of the black areas. The bird then looks browner, less cleanly marked and more scaled. As these fringes gradually wear away, the stronger black breeding plumage is revealed.

Female and juvenile

The female has brown upperparts, often with darker streaking, a paler supercilium and a warm orange-brown wash across the breast. It lacks the clean black head and throat of the adult male.

Juveniles are even more spotted and streaked. Subspecific identification of females and young birds is extremely difficult. The striking white tail pattern that helps identify adult males may be much less developed or absent in females.

Consequently, many females or immature birds cannot be assigned safely to hemprichii by field appearance alone. In such cases, a more conservative identification as Saxicola maurus, or as a Siberian Stonechat of undetermined subspecies, is preferable.

The characteristic tail pattern

The most important identification feature of an adult male hemprichii is the extensive white at the bases of the outer tail feathers. When the bird spreads its tail or flies, this white becomes highly conspicuous and may recall the tail pattern of a wheatear.

The black feather tips and dark central rectrices, combined with the white bases of the outer rectrices, may create a characteristic dark pattern resembling an inverted “T”.

The extent of white should not be assessed from a single photograph of a closed tail. Overlapping feathers may conceal much of the pattern, while angle, lighting and movement can produce a misleading impression. Photographs showing the spread tail or the bird in flight are especially valuable.

Separation from Saxicola maurus variegatus

Hemprichii and variegatus are separate but closely related subspecies of Saxicola maurus. Hemprichii represents the northern Caspian population, whereas variegatus breeds farther south, from eastern Turkey through Transcaucasia to northwestern Iran.

Male hemprichii generally show more extensive white at the bases of the tail feathers. In variegatus, the white is usually more restricted. Individual variation exists, however, and the apparent amount of white is strongly influenced by how widely the tail is spread.

Differences involving the rump, wing pattern and extent of chestnut on the breast may provide additional support but are not always absolute. The geographical origin of a migrant is unknown and cannot itself determine identification.

If photographs do not clearly show the critical characters, the safest record is Saxicola maurus of the hemprichii/variegatus type, or a “Caspian-type Siberian Stonechat”.

Separation from European Stonechat

European Stonechat, Saxicola rubicola, is much more frequent in Cyprus and is the principal source of confusion. Male hemprichii normally show a cleaner and more extensive white rump, a larger white neck patch and the distinctive white pattern at the base of the tail.

European Stonechat does not possess the same extensive white bases to the rectrices. Its rump may appear pale but frequently retains dark streaking. The distribution of orange-brown across the underparts and the wing pattern may also assist identification.

All these features must be assessed together. Lighting conditions, plumage wear, age and posture can substantially alter a bird’s apparent appearance.

Separation from nominate Saxicola maurus maurus

The nominate subspecies Saxicola maurus maurus also possesses a white rump and other Siberian Stonechat characters. It does not, however, normally show the same extensive white tail-base pattern found in adult male hemprichii.

When the tail cannot be assessed clearly, identification may remain uncertain. A well-supported subspecific identification requires a series of photographs showing the bird from different angles.

Geographical distribution

Saxicola maurus hemprichii breeds in the steppes of the northern Caspian region. Its range extends from eastern Ukraine and the lower Volga and Ural River mouth towards the eastern Caucasus and northern Azerbaijan.

It is migratory, with populations moving towards the Middle East and northeastern Africa to winter. During migration, some individuals may occur away from their usual routes.

Occurrence in Cyprus

In Cyprus, Saxicola maurus hemprichii is a rare passage migrant. It has no resident population and does not breed on the island. Occurrences are expected mainly during spring and autumn migration.

Cyprus lies in a suitable geographical position for migrants originating from the Caspian and Caucasus regions. Its rarity and the difficulty of distinguishing it from other stonechats mean that every possible record requires careful documentation.

Habitat during migration

During migration it uses open areas with low vegetation and scattered bushes. It may occur in coastal areas, farmland, fallow fields, grassland, saltmarshes, wetland margins and places containing reeds, wires or fences.

The essential habitat features are open ground on which to forage and exposed perches from which the bird can watch the surrounding area.

Diet and hunting behaviour

Its diet consists mainly of insects, spiders, larvae and other small invertebrates. It perches upright on a bush, reed, post or wire and watches the ground. After detecting prey, it makes a short downward flight, captures it and often returns to the same perch.

It may also make brief aerial sallies to catch flying insects. Outside the breeding season it is usually encountered alone and may defend a small feeding area.

Breeding

The subspecies does not breed in Cyprus. In its northern Caspian breeding range, it nests in open landscapes, especially steppes and grasslands containing low vegetation and scattered bushes.

The nest is situated low down, usually on or close to the ground, and is concealed among vegetation. The female undertakes most nest construction and incubation, while both parents feed the young.

Conservation status

Saxicola maurus hemprichii is not normally assessed separately by the International Union for Conservation of Nature because it is treated as a subspecies. The species Saxicola maurus has an extensive geographical distribution and is not considered globally threatened.

The conservation of suitable feeding and resting places along migration routes remains important. The loss of coastal open land, wetland margins and fallow farmland may reduce the availability of such habitats.

The Cape Greco record

The photographs in the original post were taken at Cape Greco on 5 April 2023 by George Konstantinou. The date falls within the spring migration period, when eastern stonechats may pass through Cyprus.

Because hemprichii is a difficult subspecies, its identification must be based on a combination of characters. Particularly important are the extent of white at the bases of the rectrices, the spread-tail pattern, the white rump, the white neck patches and the wing pattern.

The photographs should be retained as a complete series, since one image may show the rump while another reveals the tail or wing. A definitive subspecific identification should not be based on a single feature or one photograph alone.

Summary

Scientific name: Saxicola maurus hemprichii C. G. Ehrenberg, 1833
Original name: Saxicola hemprichii C. G. Ehrenberg, 1833
English common names: Caspian Stonechat – Siberian Stonechat (hemprichii)
Greek names: Κασπικός Μαυρολαίμης – Ανατολικός Μαυρολαίμης
Taxonomic rank: Subspecies of Saxicola maurus
Occurrence in Cyprus: Rare passage migrant
Breeding in Cyprus: Non-breeding
Principal male identification feature: Extensive white at the bases of the tail feathers
Diet: Insects and other small invertebrates
Photographs: Cape Greco, 5 April 2023

Classification

Kingdom: Animalia
Phylum: Chordata
Subphylum: Vertebrata
Class: Aves
Order: Passeriformes
Family: Muscicapidae – Old World flycatchers and chats
Genus: Saxicola Bechstein, 1802
Species: Saxicola maurus (Pallas, 1773) – Siberian Stonechat
Subspecies: Saxicola maurus hemprichii C. G. Ehrenberg, 1833 – Caspian Stonechat

Sources


Αναρτήθηκε από στις
Ετικέτες , ,

No comments:

Post a Comment

Subscribe to: Post Comments (Atom)