Ο Ιερός Ναός της Παναγίας στο χωριό Λύση Αμμοχώστου - Panagias Churche at Lysi Village - Cyprus

See also

Το κατεχόμενο χωριό Λύση Αμμοχώστου - Lysi Village - Cyprus

Η εκκλησία του Άγιου Ευφημιανού στο χωριό Κόρνος - Saint Ephimianos church at Kornos Village - Cyprus

Ο Ιερός Ναός Παναγίας Ευαγγελίστριας (Χρυσολυσιώτισσας) αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα και επιβλητικότερα μνημεία εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής της Κύπρου και ένα από τα σπουδαιότερα τοπόσημα του κατεχόμενου σήμερα χωριού Λύση στην επαρχία Αμμοχώστου. Ο ναός δεσπόζει στο κέντρο του χωριού και υπήρξε επί δεκαετίες το πνευματικό, κοινωνικό και πολιτιστικό σημείο αναφοράς των κατοίκων του.

Η ανέγερση του ναού τοποθετείται στα τέλη του 19ου αιώνα και τις αρχές του 20ού, σε μια περίοδο οικονομικής και πληθυσμιακής ακμής της Λύσης. Η κοινότητα, επιθυμώντας να αντικαταστήσει παλαιότερο και μικρότερο ναό, προχώρησε στη δημιουργία ενός μεγάλου και μνημειακού οικοδομήματος, αντάξιου της ευλάβειας και της δυναμικής του χωριού. Η αρχιτεκτονική μελέτη και η κατασκευή αποδίδονται στον φημισμένο παραδοσιακό αρχιτέκτονα και ναοδόμο Μάστρε Γιακούμης (Ιάκωβο Παύλου), έναν από τους σπουδαιότερους εκπροσώπους της λαϊκής ναοδομίας στην Κύπρο.

Ο ναός είναι τρίκλιτη βασιλική με εντυπωσιακή κλίμακα, σχεδιασμένη ώστε να κυριαρχεί στο δομημένο περιβάλλον του χωριού. Η λιθοδομή του είναι εξαιρετικής ποιότητας, με επιμελημένα λαξευμένους λίθους, ενώ οι καμάρες και τα τόξα φανερώνουν βαθιά γνώση της στατικής και της γεωμετρίας. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σύνθεση αρχιτεκτονικών στοιχείων: η παραδοσιακή κυπριακή τεχνική συνδυάζεται με έντονες νεογοτθικές επιρροές, γεγονός σπάνιο για την εκκλησιαστική αρχιτεκτονική του νησιού. Τα ψηλά, οξυκόρυφα ανοίγματα, η κατακόρυφη ανάπτυξη και η μνημειακή πρόσοψη προσδίδουν στον ναό επιβλητικότητα και μοναδική αισθητική ταυτότητα.

Το εσωτερικό του ναού ήταν εξίσου εντυπωσιακό. Ο ευρύχωρος ναός μπορούσε να φιλοξενήσει μεγάλο αριθμό πιστών, ενώ το τέμπλο, τα λειτουργικά σκεύη και ο διάκοσμος αντανακλούσαν την ευλάβεια και την οικονομική συνεισφορά των κατοίκων της Λύσης. Η Παναγία Ευαγγελίστρια, γνωστή και ως Χρυσολυσιώτισσα, αποτελούσε το κέντρο της λατρευτικής ζωής του χωριού, με μεγάλες εορτές και πανηγύρεις που συγκέντρωναν πιστούς και επισκέπτες από ολόκληρη την περιοχή της Αμμοχώστου.

Μετά το 1974 και την τουρκική εισβολή, ο ναός, όπως και ολόκληρο το χωριό της Λύσης, περιήλθε υπό κατοχή. Από τότε, ο Ιερός Ναός της Παναγίας παραμένει σιωπηλός μάρτυρας της ιστορίας και της απώλειας, αλλά και σύμβολο μνήμης και προσδοκίας επιστροφής για τους εκτοπισμένους Λυσιώτες. Παρά τις φθορές και τις αλλοιώσεις που υπέστη με το πέρασμα των δεκαετιών, η μνημειακή του μορφή εξακολουθεί να εντυπωσιάζει και να μαρτυρεί το υψηλό επίπεδο της κυπριακής παραδοσιακής αρχιτεκτονικής.

Σήμερα, ο Ιερός Ναός της Παναγίας στη Λύση δεν αποτελεί μόνο ένα σημαντικό θρησκευτικό μνημείο, αλλά και ένα σύμβολο της πολιτιστικής κληρονομιάς της Κύπρου. Η αρχιτεκτονική του αξία, η ιστορική του σημασία και ο βαθύς συναισθηματικός δεσμός που διατηρούν μαζί του οι κάτοικοι της Λύσης τον καθιστούν ένα από τα πιο εμβληματικά εκκλησιαστικά κτίσματα του νησιού. Είναι ένας ναός που δεν αφηγείται μόνο την ιστορία της πίστης, αλλά και την ιστορία ενός τόπου και των ανθρώπων του.

Ο Ιερός Ναός Παναγίας πανηγυρίζει στις 8 Σεπτεμβρίου και στις 25 Μαρτίου, καθώς και στις υπόλοιπες Θεομητορικές γιορτές.

Γιώργος Κωνσταντίνου

Photos 15/4/2016 by George Konstantinou

Ο Μάστρε Γιακούμης, κατά κόσμον Ιάκωβος Παύλου, υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής και της ναοδομίας στην Κύπρο. Γεννήθηκε στο χωριό Κοντέα της επαρχίας Αμμοχώστου γύρω στα 1865–1867, σε έναν τόπο όπου η τέχνη της πέτρας ήταν αναπόσπαστο στοιχείο της καθημερινής ζωής. Από νεαρή ηλικία μαθήτευσε κοντά σε έμπειρους λιθοξόους και μαστόρους, αποκτώντας βιωματική γνώση της λιθοδομής, της γεωμετρίας των καμαρών και της στατικής ισορροπίας των θόλων. Χωρίς ακαδημαϊκή εκπαίδευση, αλλά με εξαιρετική παρατηρητικότητα και πρακτική ευφυΐα, εξελίχθηκε σε περιζήτητο αρχιτέκτονα ναών, συνδυάζοντας την παραδοσιακή κυπριακή τεχνική με νέα αισθητικά στοιχεία που έδιναν στα έργα του ξεχωριστό χαρακτήρα.

Η μορφή του ήταν άρρηκτα δεμένη με την εποχή του. Φορούσε πάντοτε την παραδοσιακή κυπριακή βράκα, το γιλέκο και το μαντήλι στο κεφάλι, εικόνα χαρακτηριστική του μάστορα της υπαίθρου, που κουβαλούσε μαζί του όχι μόνο τα εργαλεία, αλλά και την τέχνη μιας ολόκληρης γενιάς. Το σχέδιό του δεν αποτυπωνόταν σε χαρτί, αλλά χαρασσόταν στο χώμα. Με απλά εργαλεία και καθοδήγηση διαμόρφωνε κάθε στάδιο της οικοδόμησης, από τη λατόμηση της πέτρας έως την τελική τοποθέτησή της. Οι καμάρες του ξεχωρίζουν για τη σωστή καμπυλότητα και την άριστη κατανομή φορτίων, ενώ η λιθοδομή του χαρακτηρίζεται από ακρίβεια εφαρμογής και αισθητική λιτότητα. Πολλά από τα κτίσματα που αποδίδονται στην τέχνη του στέκουν μέχρι σήμερα, μαρτυρώντας τη βαθιά κατανόηση της στατικής της πέτρας και την ποιότητα της εργασίας του.

Σημαντικότερο και τεκμηριωμένο έργο του θεωρείται η εκκλησία της Παναγίας στη Λύση, γνωστή ως Παναγία Ευαγγελίστρια ή Chrysolysiotissa. Ο ναός αυτός, που ανεγέρθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα και ολοκληρώθηκε στις αρχές του 20ού, αποτελεί μοναδικό δείγμα σύνθεσης παραδοσιακής κυπριακής λιθοδομής με επιρροές νεογοτθικής αρχιτεκτονικής. Η επιβλητική μορφή του, οι λεπτοδουλεμένες καμάρες και η μνημειακή κλίμακα αποδίδονται στον σχεδιασμό και την καθοδήγηση του Μάστρε Γιακούμη, καθιστώντας τον ναό ένα από τα σημαντικότερα έργα εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής της Κύπρου. Παράλληλα, μέσα από τοπικές μαρτυρίες και ενοριακές παραδόσεις, αποδίδονται στην τέχνη του και άλλα εκκλησιαστικά κτίσματα της ευρύτερης περιοχής Αμμοχώστου, αναγνωρίσιμα από τη χαρακτηριστική τεχνική και τη γεωμετρία των κατασκευών του.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1880 παντρεύτηκε τη Σοφία από την Έγκωμη και απέκτησαν εννέα παιδιά. Έζησε και εργάστηκε κυρίως στην επαρχία Αμμοχώστου, όπου η φήμη του εξαπλώθηκε ως μάστορα που μπορούσε να αναλάβει τα πιο απαιτητικά έργα της εποχής. Πέθανε στις αρχές του 1929 και η είδηση του θανάτου του δημοσιεύθηκε στον Τύπο της εποχής, επιβεβαιώνοντας τη σημαντική θέση που κατείχε στη συνείδηση των κοινοτήτων που τον γνώρισαν.

Σήμερα, δεκαετίες μετά τον θάνατό του, το ενδιαφέρον για τη ζωή και το έργο του παραμένει ζωντανό. Εν ζωή απόγονοί του, μέσα από οικογενειακές μνήμες, αρχειακό υλικό και τοπικές μαρτυρίες, συνεχίζουν να ερευνούν και να καταγράφουν την πορεία του Μάστρε Γιακούμη, συμβάλλοντας στη διάσωση της ιστορίας του και της παραδοσιακής ναοδομίας της Κύπρου. Η παρουσία τους διατηρεί ανοιχτό το νήμα ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, θυμίζοντας πως η πέτρα δεν κρατά μόνο βάρος και μορφή, αλλά και μνήμη.

Ο Μάστρε Γιακούμης ανήκει στη γενιά των λαϊκών αρχιτεκτόνων που διαμόρφωσαν με πέτρα την πολιτιστική ταυτότητα της κυπριακής υπαίθρου. Τα έργα του δεν είναι μόνο κτίσματα· είναι μνημεία πίστης, δεξιοτεχνίας και συλλογικής μνήμης. Κάθε πέτρινη καμάρα που αντέχει ακόμη στον χρόνο, κάθε ναός που φωτίζεται από το κυπριακό φως, φέρει τη σιωπηλή σφραγίδα του Ιάκωβου Παύλου – του Μάστρε Γιακούμη, αρχιτέκτονα της πέτρας και της πίστης.

Γιώργος Κωνσταντίνου