See also
All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο
Below in English
Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου
Το Acherontia atropos είναι ένα μεγάλο νυκτόβιο λεπιδόπτερο της οικογένειας Sphingidae, αναγνωρίσιμο από το ανοιχτόχρωμο σχέδιο που θυμίζει νεκροκεφαλή στον θώρακά του. Περιγράφηκε από τον Linnaeus το 1758 ως Sphinx atropos. Συνδυάζει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά: μεγάλες μεταναστευτικές δυνατότητες, παραγωγή ακουστού ήχου και είσοδο σε κυψέλες για κατανάλωση μελιού.
Περιγραφή και αναγνώριση
Το άνοιγμα των πτερύγων φθάνει περίπου τα 90–130 mm. Οι πρόσθιες πτέρυγες είναι καστανές και γκριζωπές, με ακανόνιστες σκουρόχρωμες περιοχές και κυματοειδείς ανοιχτόχρωμες γραμμές. Οι οπίσθιες είναι κίτρινες με σκούρες εγκάρσιες ταινίες, ενώ η κοιλιά παρουσιάζει έντονο κίτρινο και μαύρο χρωματισμό. Σε ανάπαυση οι πρόσθιες πτέρυγες καλύπτουν μεγάλο μέρος αυτών των φωτεινών χρωμάτων.
Η κάμπια είναι μεγαλόσωμη και παχιά, φθάνοντας συνήθως τα 120–130 mm. Υπάρχουν πράσινες, κίτρινες και καστανές μορφές. Οι πράσινες και κίτρινες κάμπιες παρουσιάζουν λοξές πλευρικές γραμμές με κυανές ή ιώδεις αποχρώσεις. Το χαρακτηριστικό ουραίο κέρας είναι τραχύ, με μικρά εξογκώματα και καμπύλωση που θυμίζει το γράμμα S. Οι διαφορετικοί χρωματισμοί ανήκουν στο ίδιο είδος.
Εξάπλωση, μετανάστευση και Κύπρος
Η εξάπλωσή του περιλαμβάνει μεγάλο μέρος της Αφρικής, τη Μεσόγειο και περιοχές της νοτιοδυτικής Ασίας. Μεταναστευτικά άτομα φθάνουν στην κεντρική και βόρεια Ευρώπη, ακόμη και σε πολύ βόρειες περιοχές. Στα θερμότερα τμήματα της εξάπλωσής του μπορεί να αναπαράγεται διαδοχικά, ενώ στα ψυχρότερα η χειμερινή επιβίωση είναι περιορισμένη.
Το είδος είναι επιβεβαιωμένο στην Κύπρο και περιλαμβάνεται στον κατάλογο των νυχτοπεταλούδων του νησιού ως μεταναστευτικό. Η κυπριακή παρουσία του περιλαμβάνει επίσης τη φωτογραφική τεκμηρίωση του παρασιτοειδούς του από την Ποταμιά, στην επαρχία Λευκωσίας, στις 13 Σεπτεμβρίου 2014, από τον Γιώργο Κωνσταντίνου.
Μελέτη ραδιοπαρακολούθησης που δημοσιεύθηκε το 2022 έδειξε ότι τα μεταναστευτικά ενήλικα μπορούν να διατηρούν την πορεία τους σε μεγάλες αποστάσεις, προσαρμόζοντας την πτήση τους σε αντίθετους και πλευρικούς ανέμους. Η μετακίνησή τους επομένως περιλαμβάνει ενεργό έλεγχο κατεύθυνσης.
Ενδιαιτήματα και δραστηριότητα
Συναντάται σε ανοικτές εκτάσεις, αγροτικές περιοχές, καλλιέργειες και ξηρές θέσεις με κατάλληλα φυτά ξενιστές. Οι πατατοκαλλιέργειες αποτελούν χαρακτηριστικό ενδιαίτημα των προνυμφών σε αρκετές ευρωπαϊκές περιοχές.
Τα ενήλικα δραστηριοποιούνται τη νύχτα και μπορούν να προσελκυστούν στο φως. Την ημέρα αναπαύονται σε κορμούς, τοίχους ή φυτικά υπολείμματα, όπου ο χρωματισμός των πρόσθιων πτερύγων προσφέρει παραλλαγή.
Φυτά ξενιστές
Η κάμπια είναι πολυφάγος. Σημαντικοί ξενιστές ανήκουν στην οικογένεια Solanaceae, όπως η πατάτα, Solanum tuberosum, η μελιτζάνα, Solanum melongena, ο καπνός, Nicotiana tabacum, και το στραμώνιο – Datura stramonium.
Τεκμηριωμένος ξενιστής είναι επίσης ο αρκοκαπνός – Nicotiana glauca, που συνδέεται ήδη με την ανάρτηση του είδους. Η βιβλιογραφία περιλαμβάνει ακόμη την ελιά, Olea europaea, και άλλα Oleaceae, καθώς και τη λυγαριά – Vitex agnus-castus. Ο συνολικός κατάλογος ξενιστών αφορά την ευρύτερη εξάπλωση του είδους.
Αναπαραγωγή και βιολογικός κύκλος
Τα αυγά είναι ωοειδή, πρασινωπά ή γκριζοκύανα, περίπου 1,5 × 1,2 mm. Τοποθετούνται συνήθως μεμονωμένα στην κάτω επιφάνεια των φύλλων. Μετά την εκκόλαψη η κάμπια τρέφεται με φύλλα και αναπτύσσεται περνώντας διαδοχικές εκδύσεις.
Όταν ολοκληρώσει την ανάπτυξή της, εγκαταλείπει το φυτό και εισχωρεί στο έδαφος. Κατασκευάζει υπόγειο θάλαμο με σχετικά λείες εσωτερικές επιφάνειες, μέσα στον οποίο νυμφώνεται. Η νύμφη είναι μεγάλη, λεία και γυαλιστερή, με καστανοκόκκινο χρωματισμό. Σε θερμές συνθήκες το ενήλικο μπορεί να εμφανιστεί περίπου είκοσι ημέρες αργότερα· οι φθινοπωρινές νύμφες μπορούν να διαχειμάσουν όπου οι θερμοκρασίες το επιτρέπουν.
Μέλι και είσοδος στις κυψέλες
Το ενήλικο διαθέτει κοντή, ισχυρή προβοσκίδα, κατάλληλη για διάτρηση των καλυμμένων κελιών και πρόσληψη μελιού από κυψέλες της μέλισσας – Apis mellifera. Τα δυνατά πόδια, ο ανθεκτικός εξωσκελετός και η πυκνή κάλυψη από λέπια βοηθούν στην κίνηση και προστασία του μέσα στην κυψέλη.
Χημικές ομοιότητες ανάμεσα στους επιφανειακούς υδρογονάνθρακες της νυχτοπεταλούδας και της μέλισσας συμβάλλουν στη μειωμένη αναγνώρισή της ως εισβολέα. Η προστασία αυτή δεν είναι απόλυτη: οι μέλισσες μπορούν να σκοτώσουν άτομα που εισέρχονται στην κυψέλη. Έχουν επίσης αναφερθεί άλλες πηγές τροφής, όπως χυμοί από τραυματισμένους κορμούς και περιστασιακή πρόσληψη νέκταρος.
Παραγωγή ήχου και άμυνα
Όταν ενοχληθεί, το ενήλικο παράγει χαρακτηριστικό οξύ τριγμό. Ανατομική και πειραματική μελέτη έδειξε ότι ο ήχος δημιουργείται με εισροή και εκροή αέρα στον φάρυγγα, με συμμετοχή μιας τροποποιημένης δομής του επιφάρυγγα. Κάθε σύντομος τριγμός διαρκεί περίπου 0,2 δευτερόλεπτα και περιλαμβάνει δύο φάσεις. Οι κάμπιες μπορούν επίσης να παράγουν κροταλισμό με τις γνάθους όταν ενοχληθούν.
Το παρασιτοειδές Drino atropivora
Το Drino (Zygobothria) atropivora (Robineau-Desvoidy, 1830), που παρουσιάζεται στη σχετική κυπριακή ανάρτηση, είναι παρασιτοειδής μύγα της οικογένειας Tachinidae. Οι προνύμφες της αναπτύσσονται μέσα στον ξενιστή και τελικά προκαλούν τον θάνατό του. Η σχέση της με το Acherontia atropos έχει επιβεβαιωθεί και σε δημοσιευμένη μελέτη εκτροφής στην Τουρκία.
Άλλα καταγεγραμμένα παρασιτοειδή περιλαμβάνουν τις ταχινίδες Compsilura concinnata, Masicera pavoniae και Winthemia rufiventris, καθώς και σφήκες της οικογένειας Ichneumonidae. Το Drino ciliata έχει αναφερθεί από το Πράσινο Ακρωτήριο. Παρασιτισμός των αυγών από μικροσκοπικές σφήκες Trichogramma έχει καταγραφεί στη Μαδέρα. Οι τελευταίες αυτές σχέσεις αφορούν καταγραφές εκτός Κύπρου.
Ονομασία και κατάσταση διατήρησης
Το όνομα Acherontia συνδέεται με τον Αχέροντα της ελληνικής μυθολογίας, ενώ το atropos με την Άτροπο, τη Μοίρα που έκοβε το νήμα της ζωής. Το σχέδιο του θώρακα και ο ήχος του εντόμου συνδέθηκαν ιστορικά με δεισιδαιμονίες και προμηνύματα θανάτου.
Στον Ευρωπαϊκό Κόκκινο Κατάλογο Νυχτοπεταλούδων του 2026 το είδος αξιολογείται ως Μειωμένου Ενδιαφέροντος — Least Concern (LC), τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Ταξινομία
Βασίλειο: Animalia
Φύλο: Arthropoda
Κλάση: Insecta
Τάξη: Lepidoptera
Υπεροικογένεια: Bombycoidea
Οικογένεια: Sphingidae
Υποοικογένεια: Sphinginae
Φυλή: Acherontiini
Γένος: Acherontia
Είδος: Acherontia atropos (Linnaeus, 1758)
Πηγές
Konstantinou — Acherontia atropos: κυπριακή ανάρτηση.
Konstantinou — Drino atropivora: Ποταμιά, 13/9/2014.
Pittaway — Sphingidae of the Western Palaearctic.
Wagner — Acherontia atropos: οικολογία και εξάπλωση.
Kitching (2003) — Phylogeny of the death’s head hawkmoths.
Brehm et al. (2015) — The unique sound production … revisited.
Menz et al. (2022) — Individual tracking reveals long-distance flight-path control.
Bolu et al. (2015) — Acherontia atropos ως ξενιστής του Drino atropivora στην Τουρκία.
Mazzei — Associazione Lepidotterologica Italiana: μεταμόρφωση και ονομασία.
Aguiar & Karsholt (2006) — Κατάλογος Λεπιδοπτέρων της Μαδέρας.
Neue Entomologische Nachrichten — Παρασιτοειδή στο Πράσινο Ακρωτήριο.
IUCN — European Red List of Moths (2026).
Tachinid fly (Drino (Zygobothria) atropivora)
(Robineau-Desvoidy, 1830)
Tachinid fly (Drino (Zygobothria) atropivora) (Robineau-Desvoidy, 1830) - Cyprus
.JPG)
Death’s-head Hawk-moth or Skull Moth – Acherontia atropos (Linnaeus, 1758) – Cyprus
Text by George Konstantinou
Acherontia atropos is a large nocturnal moth belonging to the family Sphingidae, recognisable by the pale skull-like marking on its thorax. Linnaeus described it in 1758 as Sphinx atropos. It combines several unusual characteristics: considerable migratory capabilities, audible sound production and entry into beehives to consume honey.
Description and identification
Its wingspan reaches approximately 90–130 mm. The forewings are brown and greyish, with irregular dark areas and wavy pale lines. The hindwings are yellow with dark transverse bands, while the abdomen has striking yellow and black coloration. At rest, the forewings conceal much of these bright colours.
The caterpillar is large and stout, usually reaching 120–130 mm. Green, yellow and brown forms occur. Green and yellow caterpillars have oblique lateral stripes with blue or purple shades. The distinctive tail horn is rough, bearing small projections and an S-shaped curve. These different colour forms belong to the same species.
Distribution, migration and Cyprus
Its range includes much of Africa, the Mediterranean and parts of southwestern Asia. Migrants reach central and northern Europe, including very northerly localities. In the warmest parts of its range, breeding can continue through successive generations, whereas winter survival is limited in colder regions.
The species is confirmed in Cyprus and is included in the island’s moth checklist as migratory. Its Cypriot occurrence also includes photographic documentation of its parasitoid from Potamia, Nicosia District, on 13 September 2014, by George Konstantinou.
A radio-tracking study published in 2022 showed that migrating adults can maintain their course over long distances by adjusting their flight to headwinds and crosswinds. Their movements therefore involve active directional control.
Habitats and activity
It occurs in open landscapes, agricultural areas, cultivated fields and dry places containing suitable larval food plants. Potato fields are a characteristic larval habitat in several European regions.
Adults are nocturnal and can be attracted to light. During the day they rest on trunks, walls or plant debris, where their forewing coloration provides camouflage.
Larval food plants
The caterpillar is polyphagous. Important hosts belong to the Solanaceae, including potato, Solanum tuberosum, aubergine, Solanum melongena, tobacco, Nicotiana tabacum, and thorn-apple – Datura stramonium.
Another documented host is tree tobacco – Nicotiana glauca, already linked to the species’ post. Published host records also include olive, Olea europaea, and other Oleaceae, together with chaste tree – Vitex agnus-castus. The combined host list concerns the species’ wider distribution.
Reproduction and life cycle
The eggs are oval, greenish or greyish blue, measuring approximately 1.5 × 1.2 mm. They are usually laid singly on the underside of leaves. After hatching, the caterpillar feeds on foliage and grows through successive moults.
Once fully grown, it leaves the plant and enters the soil. It constructs an underground chamber with relatively smooth internal walls, within which it pupates. The pupa is large, smooth and glossy, with reddish-brown coloration. Under warm conditions, the adult may emerge approximately twenty days later; autumn pupae can overwinter where temperatures permit.
Honey feeding and entry into beehives
The adult has a short, strong proboscis adapted to piercing capped cells and taking honey from colonies of the Western honey bee – Apis mellifera. Strong legs, a robust exoskeleton and a dense covering of scales assist movement and protection within the hive.
Chemical similarities between the surface hydrocarbons of the moth and those of honeybees contribute to reduced recognition of the moth as an intruder. This protection is incomplete: bees can kill individuals entering the hive. Other reported food sources include sap from damaged tree trunks and occasional nectar feeding.
Sound production and defence
When disturbed, the adult produces a distinctive high-pitched squeak. Anatomical and experimental research showed that the sound is generated by drawing air into and expelling it from the pharynx, involving a modified structure of the epipharynx. Each brief squeak lasts approximately 0.2 seconds and comprises two phases. Caterpillars can also produce clicking sounds with their mandibles when disturbed.
The parasitoid Drino atropivora
Drino (Zygobothria) atropivora (Robineau-Desvoidy, 1830), featured in the related Cypriot post, is a parasitoid fly belonging to the family Tachinidae. Its larvae develop inside the host and ultimately cause its death. Its association with Acherontia atropos has also been confirmed in a published rearing study in Turkey.
Other recorded parasitoids include the tachinid flies Compsilura concinnata, Masicera pavoniae and Winthemia rufiventris, together with wasps of the family Ichneumonidae. Drino ciliata has been reported from Cape Verde. Egg parasitism by minute Trichogramma wasps has been recorded in Madeira. These latter associations concern records outside Cyprus.
Name and conservation status
The name Acherontia refers to the Acheron of Greek mythology, while atropos refers to Atropos, the Fate who cut the thread of life. The thoracic marking and the moth’s sound were historically associated with superstitions and omens of death.
The European Red List of Moths of 2026 assesses the species as Least Concern (LC) for both Europe and the European Union.
Taxonomy
Kingdom: Animalia
Phylum: Arthropoda
Class: Insecta
Order: Lepidoptera
Superfamily: Bombycoidea
Family: Sphingidae
Subfamily: Sphinginae
Tribe: Acherontiini
Genus: Acherontia
Species: Acherontia atropos (Linnaeus, 1758)
Sources
Konstantinou — Acherontia atropos: Cyprus post.
Konstantinou — Drino atropivora: Potamia, 13/9/2014.
Pittaway — Sphingidae of the Western Palaearctic.
Wagner — Acherontia atropos: ecology and distribution.
Kitching (2003) — Phylogeny of the death’s head hawkmoths.
Brehm et al. (2015) — The unique sound production … revisited.
Menz et al. (2022) — Individual tracking reveals long-distance flight-path control.
Bolu et al. (2015) — Acherontia atropos as a host of Drino atropivora in Turkey.
Mazzei — Associazione Lepidotterologica Italiana: metamorphosis and naming.
Aguiar & Karsholt (2006) — Catalogue of the Lepidoptera of Madeira.
Neue Entomologische Nachrichten — Parasitoids in Cape Verde.
IUCN — European Red List of Moths (2026).
