See also
Below in English
Η πιτυοκάμπη, Thaumetopoea wilkinsoni, είναι νυχτοπεταλούδα της οικογένειας Notodontidae. Στην Κύπρο είναι ιδιαίτερα γνωστή από τις λευκές μεταξένιες φωλιές της στα πεύκα και τις χαρακτηριστικές «λιτανείες» των προνυμφών, που προχωρούν η μία πίσω από την άλλη. Οι κάμπιες τρέφονται με πευκοβελόνες και μπορούν να προκαλέσουν σημαντική αποφύλλωση, ενώ οι μικροσκοπικές ερεθιστικές τρίχες τους έχουν σημασία για την υγεία ανθρώπων και ζώων.
Ταυτότητα και ιστορία του είδους
Το είδος περιγράφηκε από τον W. H. T. Tams με κυπριακό υλικό. Στη σειρά των δειγμάτων της αρχικής περιγραφής περιλαμβάνονταν έντομα από τις Πλάτρες, συλλεγμένα το 1920 και το 1921. Η περιγραφή δημοσιεύτηκε στις 27 Ιανουαρίου 1925.
Σε παλαιότερες δημοσιεύσεις η κυπριακή πιτυοκάμπη εμφανίζεται συχνά ως Thaumetopoea pityocampa ή αντιμετωπίζεται ως στενά συγγενική μορφή της. Η αναθεώρηση του 2023, με δεδομένα μιτοχονδριακού και πυρηνικού DNA, υποστηρίζει τη διατήρηση της T. wilkinsoni ως ξεχωριστού είδους. Η εξωτερική ομοιότητα είναι μεγάλη και μια φωτογραφία δεν αρκεί πάντοτε για ασφαλή διάκριση των συγγενικών ειδών.
Εμφάνιση
Στα ενήλικα η κοιλιά είναι πορτοκαλοκάστανη και τα οπίσθια φτερά έχουν σειρά σκοτεινών κηλίδων κοντά στο εξωτερικό περιθώριο. Τα αρσενικά έχουν έντονα κτενοειδείς κεραίες.
Στην Κύπρο απαντά και η συγγενική Thaumetopoea solitaria. Η μορφή της νεφροειδούς κηλίδας στα πρόσθια φτερά, το χρώμα της κοιλιάς και η κατασκευή των κεραιών βοηθούν στη διάκριση. Οι κάμπιες της πιτυοκάμπης αναγνωρίζονται ευκολότερα από τη συλλογική παρουσία τους στα πεύκα, τις φωλιές και τις λιτανείες τους.
Εξάπλωση, βιότοποι και φυτά ξενιστές
Η Thaumetopoea wilkinsoni είναι είδος της ανατολικής Μεσογείου. Εκτός από την Κύπρο, καταγράφεται στην Τουρκία, τη Συρία, τον Λίβανο, το Ισραήλ και την Ιορδανία. Επομένως, δεν είναι ενδημική της Κύπρου.
Στο νησί προσβάλλει φυσικά πευκοδάση, φυτείες και μεμονωμένα δέντρα. Κύριος ξενιστής είναι η τραχεία πεύκη — Pinus brutia. Προσβάλλει επίσης τη μαύρη πεύκη — Pinus nigra subsp. pallasiana και φυτεμένα πεύκα όπως η χαλέπιος πεύκη — Pinus halepensis και το Pinus canariensis. Τα δέντρα αυτά ανήκουν στην οικογένεια Pinaceae.
Αυγά και ανάπτυξη των προνυμφών
Το θηλυκό τοποθετεί τα αυγά σε κυλινδρική συστάδα γύρω από τις πευκοβελόνες. Στην κλασική κυπριακή μελέτη του D. S. Wilkinson καταγράφηκαν κατά μέσο όρο περίπου 150 αυγά ανά συστάδα και περίοδος επώασης περίπου 45 ημερών.
Οι προνύμφες περνούν από πέντε ηλικιακά στάδια. Στην ίδια μελέτη η προνυμφική ανάπτυξη διήρκεσε 116–173 ημέρες. Οι αριθμοί αυτοί αφορούν τις συγκεκριμένες παρατηρήσεις και δεν αποτελούν σταθερό ημερολόγιο για κάθε περιοχή ή χρονιά.
Μεταξένιες φωλιές και λιτανείες
Οι κάμπιες ζουν ομαδικά και κατασκευάζουν λευκές μεταξένιες φωλιές στα κλαδιά. Οι φωλιές προσφέρουν προστατευμένο χώρο για την αποικία κατά την ανάπτυξή της.
Οι μετακινήσεις σε σειρά αποτελούν χαρακτηριστικό της συμπεριφοράς τους. Δεν γίνονται μόνο κατά την τελική κάθοδο για νύμφωση: στην κυπριακή μελέτη καταγράφηκαν και μετακινήσεις αποικιών μεταξύ θέσεων στο δέντρο κατά τα προηγούμενα στάδια.
Όταν ολοκληρωθεί η προνυμφική ανάπτυξη, οι κάμπιες κατεβαίνουν στο έδαφος σε λιτανεία. Στη συνέχεια εισέρχονται στο χώμα και σχηματίζουν μεταξένια κουκούλια, μέσα στα οποία νυμφώνονται.
Εποχικότητα στην Κύπρο
Οι κυπριακές δασικές πηγές περιγράφουν την ακόλουθη γενική διαδοχή:
- Καλοκαίρι έως αρχές φθινοπώρου: εμφάνιση των ενήλικων νυχτοπεταλούδων.
- Τέλος καλοκαιριού και φθινόπωρο: ωοτοκία, με κυπριακές αναφορές για Σεπτέμβριο–Οκτώβριο.
- Φθινόπωρο: εμφάνιση των νεαρών προνυμφών, συνήθως νωρίτερα στα ορεινά, περίπου τον Οκτώβριο, και αργότερα στα πεδινά, περίπου τον Νοέμβριο.
- Χειμώνας: ανάπτυξη των προνυμφών και παρουσία των χαρακτηριστικών φωλιών.
- Τέλος χειμώνα έως άνοιξη: κάθοδος για νύμφωση. Οι κυπριακές πηγές αναφέρουν περιόδους από Φεβρουάριο–Μάρτιο έως Μάρτιο–Απρίλιο.
Το υψόμετρο, ο καιρός και η χρονιά επηρεάζουν τον ακριβή χρόνο εμφάνισης κάθε σταδίου.
Νύμφωση και παρατεταμένη διάπαυση
Ο κύκλος είναι συνήθως ετήσιος, με τις προνύμφες να αναπτύσσονται τον χειμώνα και τη νύμφωση να γίνεται στο έδαφος την άνοιξη.
Ωστόσο, ορισμένες νύμφες μπορούν να εισέλθουν σε παρατεταμένη διάπαυση: το ενήλικο εμφανίζεται ένα ή περισσότερα χρόνια αργότερα. Μελέτη που περιέλαβε τα T. wilkinsoni και T. pityocampa έδειξε ότι η συχνότητα αυτού του φαινομένου σχετίζεται με τις χειμερινές θερμοκρασίες και διαφέρει μεταξύ περιοχών και ετών.
Δραστηριότητα των ενήλικων
Τα ενήλικα είναι νυκτόβια και προσελκύονται στο φως. Σε μελέτη στον Λίβανο, περίπου το 92% των συλλήψεων με φωτεινές παγίδες έγινε μετά τα μεσάνυχτα. Η ίδια έρευνα βρήκε συσχέτιση της βροχής με αυξημένη εμφάνιση ενήλικων.
Τα αποτελέσματα αυτά περιγράφουν τη συγκεκριμένη μελέτη και δεν σημαίνουν ότι κάθε κυπριακός πληθυσμός ακολουθεί ακριβώς το ίδιο ωράριο.
Επιπτώσεις στα πεύκα
Η κατανάλωση των βελονών μπορεί να προκαλέσει έντονη αποφύλλωση και περιορισμό της ανάπτυξης. Οι κυπριακές δασικές πηγές επισημαίνουν ιδιαίτερα την ευπάθεια νεαρών πεύκων σε χαμηλά και μεσαία υψόμετρα.
Η νέκρωση ενός δέντρου από την πιτυοκάμπη είναι πολύ σπάνια. Ο κίνδυνος αυξάνεται όταν συνδυάζονται επανειλημμένη αποφύλλωση, ήδη εξασθενημένα δέντρα και ξηρασία.
Φυσικοί εχθροί
Το είδος έχει θηρευτές και παρασιτοειδή που προσβάλλουν διαφορετικά στάδια του κύκλου του. Σε έρευνα στην Τουρκία καταγράφηκαν, μεταξύ άλλων, το αρπακτικό σκαθάρι Calosoma sycophanta, η ψαλίδα Forficula smyrnensis και παρασιτοειδή όπως τα Phryx caudata, Ooencyrtus pityocampae και Anastatus bifasciatus.
Οι συγκεκριμένες καταγραφές αφορούν την Τουρκία και δεν αποτελούν από μόνες τους απόδειξη της ίδιας σχέσης στην Κύπρο.
Ερεθιστικές τρίχες και ανθρώπινη υγεία
Ο κίνδυνος συνδέεται με τις μικροσκοπικές ερεθιστικές τρίχες των προνυμφών. Μπορούν να μεταφερθούν στον αέρα ή να παραμείνουν σε φωλιές, επιφάνειες και ρούχα. Επομένως, αντίδραση μπορεί να προκληθεί και χωρίς άμεσο άγγιγμα μιας κάμπιας.
Η έκθεση μπορεί να προκαλέσει κνησμό, κοκκινίλα και εξάνθημα, ερεθισμό των ματιών ή αναπνευστικά συμπτώματα. Παλιές ή άδειες φωλιές μπορούν επίσης να περιέχουν ερεθιστικές τρίχες.
Δεν αγγίζουμε κάμπιες ή φωλιές και κρατούμε τα παιδιά μακριά τους. Μετά από πιθανή έκθεση συνιστώνται ντους και αλλαγή ρούχων. Για συμπτώματα ζητούμε ιατρική συμβουλή· δυσκολία στην αναπνοή ή άλλη σοβαρή αντίδραση απαιτεί άμεση επείγουσα περίθαλψη.
Κίνδυνος για τους σκύλους
Η επαφή με το στόμα είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη. Σε δημοσιευμένα περιστατικά έκθεσης σκύλων σε Thaumetopoea wilkinsoni καταγράφηκαν έντονη σιελόρροια, οίδημα της γλώσσας και νέκρωση ιστού.
Οι σκύλοι πρέπει να παραμένουν μακριά από λιτανείες και φωλιές. Πιθανή επαφή, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από σιελόρροια, πρήξιμο της γλώσσας ή δυσκολία στην αναπνοή, απαιτεί άμεση κτηνιατρική αξιολόγηση.
Παρακολούθηση και αντιμετώπιση
Η κυπριακή δασική πρακτική δίνει έμφαση στην έγκαιρη αντιμετώπιση των νεαρών προνυμφών, συνήθως τον Νοέμβριο–Δεκέμβριο. Στις δημοσιευμένες οδηγίες περιγράφεται χρήση σκευασμάτων με Bacillus thuringiensis.
Η επιλογή μεθόδου και ο χρόνος εφαρμογής χρειάζονται αξιολόγηση της προσβολής και καθοδήγηση από το Τμήμα Δασών ή αρμόδιο επαγγελματία. Η αφαίρεση φωλιών απαιτεί ειδικές προφυλάξεις, επειδή η διατάραξή τους μπορεί να απελευθερώσει τρίχες.
Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου — Γέρι.
Ταξινόμηση
| Βαθμίδα | Ταξινομική ομάδα |
|---|---|
| Βασίλειο | Animalia |
| Φύλο | Arthropoda |
| Κλάση | Insecta |
| Τάξη | Lepidoptera |
| Οικογένεια | Notodontidae |
| Υποοικογένεια | Thaumetopoeinae |
| Γένος | Thaumetopoea |
| Είδος | Thaumetopoea wilkinsoni Tams, 1925 |
Πηγές
- EPPO — Thaumetopoea wilkinsoni: αποδεκτό όνομα, κοινή ονομασία και οικογένεια. gd.eppo.int
- Lepiforum — Thaumetopoea wilkinsoni: μορφολογικά γνωρίσματα, κυπριακό υλικό της αρχικής περιγραφής και ημερομηνία δημοσίευσης. LepiWiki
- Basso et al. (2023) — Φυλογενετική αναθεώρηση του συμπλέγματος T. pityocampa: διάκριση των συγγενικών ειδών. Hacettepe University
- FAO — Overview of forest pests: Cyprus: εξάπλωση, βιότοποι και ξενιστές στην Κύπρο. Cyprus 15E.doc
- Τμήμα Δασών — Προσοχή στην πιτυοκάμπη: κυπριακή εποχικότητα και αντιμετώπιση. moa.gov.cy
- Κυπριακό ενημερωτικό έντυπο (2018): επιπτώσεις στα πεύκα και κύκλος ζωής. publications.gov.cy
- Wilkinson — The Cyprus Processionary Caterpillar: αυγά, προνυμφικά στάδια, μετακινήσεις και νύμφωση. Cambridge Core
- Houri & Doughan (2006) — Behaviour Patterns: φωλιές και νυκτερινή δραστηριότητα. 1b-AJABS corrected byauthor.doc
- Salman et al. (2019) — Winter temperature predicts prolonged diapause: παρατεταμένη διάπαυση. PMC
- Erkaya (2020) — Φυσικοί εχθροί της T. wilkinsoni: έρευνα στην Τουρκία. dergipark.org.tr
- ANSES — Vigil’Anses, 2024 και 2019: ερεθιστικές τρίχες, συμπτώματα και πρόληψη. vigilanses.anses.fr
- Bruchim et al. (2005) — Severe tongue necrosis associated with T. wilkinsoni ingestion in three dogs: κτηνιατρικά περιστατικά.
The Cyprus Processionary Moth, Thaumetopoea wilkinsoni, belongs to the family Notodontidae. In Cyprus it is particularly familiar through its white silken nests on pine trees and the characteristic processions of its caterpillars, which move one behind another. The caterpillars feed on pine needles and can cause substantial defoliation, while their microscopic urticating hairs are important for human and animal health.
Identity and history
The species was described by W. H. T. Tams from Cypriot material. The original specimen series included moths collected at Platres in 1920 and 1921. The description was published on 27 January 1925.
Older publications frequently refer to the Cypriot pine processionary as Thaumetopoea pityocampa or treat it as a closely related form. The 2023 revision, using mitochondrial and nuclear DNA, supports retaining T. wilkinsoni as a separate species. The external resemblance is considerable, and a photograph does not always allow reliable separation of the related species.
Appearance
Adults have an orange-brown abdomen and a row of dark spots near the outer margin of the hindwings. Males have strongly comb-like antennae.
The related Thaumetopoea solitaria also occurs in Cyprus. The shape of the forewing reniform mark, abdominal colour and antennal structure help distinguish them. Pine processionary caterpillars are more readily recognised through their colonies on pine trees, their nests and their processions.
Distribution, habitats and host plants
Thaumetopoea wilkinsoni is an eastern Mediterranean species. Besides Cyprus, it is recorded in Turkey, Syria, Lebanon, Israel and Jordan. It is therefore not endemic to Cyprus.
On the island it attacks natural pine forests, plantations and individual trees. Its principal host is Calabrian pine — Pinus brutia. It also attacks black pine — Pinus nigra subsp. pallasiana and planted pines such as Aleppo pine — Pinus halepensis and Pinus canariensis. These trees belong to the family Pinaceae.
Eggs and larval development
The female lays her eggs in a cylindrical batch around pine needles. D. S. Wilkinson’s classic Cypriot study recorded an average of approximately 150 eggs per batch and an incubation period of about 45 days.
The caterpillars pass through five larval instars. In the same study, larval development lasted 116–173 days. These figures describe those particular observations and are not a fixed timetable for every locality or year.
Silken nests and processions
The caterpillars live in colonies and construct white silken nests on branches. The nests provide a protected space for the developing colony.
Movement in single file is characteristic of their behaviour. It is not restricted to the final descent for pupation: the Cypriot study also recorded colonies moving between positions on the tree during earlier stages.
When larval development is complete, the caterpillars descend to the ground in procession. They then enter the soil and form silken cocoons in which they pupate.
Seasonality in Cyprus
Cypriot forestry sources describe the following general sequence:
- Summer to early autumn: emergence of adult moths.
- Late summer and autumn: egg laying, with Cypriot reports referring to September–October.
- Autumn: appearance of young caterpillars, generally earlier in the mountains, around October, and later in the lowlands, around November.
- Winter: larval development and the presence of conspicuous nests.
- Late winter to spring: descent for pupation. Cypriot sources report periods ranging from February–March to March–April.
Altitude, weather and the year affect the precise timing of each stage.
Pupation and prolonged diapause
The life cycle is usually annual, with caterpillars developing during winter and pupating in the soil in spring.
However, some pupae can enter prolonged diapause, with adults emerging one or more years later. Research encompassing T. wilkinsoni and T. pityocampa found that the incidence of this phenomenon is associated with winter temperatures and varies between localities and years.
Adult activity
Adults are nocturnal and attracted to light. In a Lebanese study, approximately 92% of light-trap captures occurred after midnight. The same research found an association between rain and increased adult emergence.
These results describe that particular study and do not mean that every Cypriot population follows exactly the same activity schedule.
Effects on pine trees
Needle consumption can cause severe defoliation and reduced growth. Cypriot forestry sources particularly emphasise the vulnerability of young pines at low and middle elevations.
Tree death caused by the processionary is very rare. The risk increases when repeated defoliation coincides with already weakened trees and drought.
Natural enemies
The species has predators and parasitoids that attack different stages of its life cycle. Research in Turkey recorded, among others, the predatory beetle Calosoma sycophanta, the earwig Forficula smyrnensis and parasitoids including Phryx caudata, Ooencyrtus pityocampae and Anastatus bifasciatus.
These particular records concern Turkey and do not, by themselves, demonstrate the same relationships in Cyprus.
Urticating hairs and human health
The hazard is associated with the caterpillars’ microscopic urticating hairs. These can become airborne or remain in nests, on surfaces and on clothing. A reaction can therefore occur without directly touching a caterpillar.
Exposure can cause itching, redness and rashes, eye irritation or respiratory symptoms. Old or empty nests can also contain urticating hairs.
Do not touch caterpillars or nests, and keep children away from them. After suspected exposure, showering and changing clothes are recommended. Seek medical advice if symptoms occur; breathing difficulty or another severe reaction requires immediate emergency care.
Risk to dogs
Contact with the mouth is particularly dangerous. Published cases involving dogs exposed to Thaumetopoea wilkinsoni documented excessive salivation, tongue swelling and tissue necrosis.
Dogs should be kept away from processions and nests. Suspected contact, especially with salivation, tongue swelling or breathing difficulty, requires immediate veterinary assessment.
Monitoring and management
Cypriot forestry practice emphasises early treatment of young caterpillars, usually in November–December. Published guidance describes the use of products containing Bacillus thuringiensis.
The choice of method and application timing require assessment of the infestation and guidance from the Department of Forests or an appropriate professional. Nest removal requires special precautions because disturbance can release hairs.
TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU — Geri.
Classification
| Rank | Taxon |
|---|---|
| Kingdom | Animalia |
| Phylum | Arthropoda |
| Class | Insecta |
| Order | Lepidoptera |
| Family | Notodontidae |
| Subfamily | Thaumetopoeinae |
| Genus | Thaumetopoea |
| Species | Thaumetopoea wilkinsoni Tams, 1925 |
Sources
- EPPO — Thaumetopoea wilkinsoni: accepted name, common name and family. gd.eppo.int
- Lepiforum — Thaumetopoea wilkinsoni: identification features, Cypriot type material and publication date. LepiWiki
- Basso et al. (2023) — A phylogeny-based revision of the T. pityocampa species complex: separation of related species. Hacettepe University
- FAO — Overview of forest pests: Cyprus: distribution, habitats and hosts in Cyprus. Cyprus 15E.doc
- Cyprus Department of Forests — Processionary caterpillar guidance: Cypriot seasonality and management. moa.gov.cy
- Cypriot information leaflet (2018): tree damage and life cycle. publications.gov.cy
- Wilkinson — The Cyprus Processionary Caterpillar: eggs, larval stages, colony movements and pupation. Cambridge Core
- Houri & Doughan (2006) — Behaviour Patterns: nests and nocturnal activity. 1b-AJABS corrected byauthor.doc
- Salman et al. (2019) — Winter temperature predicts prolonged diapause: prolonged diapause. PMC
- Erkaya (2020) — Natural enemies of T. wilkinsoni: research in Turkey. dergipark.org.tr
- ANSES — Vigil’Anses, 2024 and 2019: urticating hairs, symptoms and prevention. vigilanses.anses.fr
- Bruchim et al. (2005) — Severe tongue necrosis associated with T. wilkinsoni ingestion in three dogs: veterinary cases.
