Below in English
Κείμενο George Konstantinou
Φωτογραφίες και βίντεο: Αλαμινός, 18/2/2018, George Konstantinou
Ο Μεγάλος σταχτοκεφαλάς ή Διπλοκεφαλάς, με το διεθνές κοινό όνομα Great Grey Shrike και το επιστημονικό όνομα Lanius excubitor, είναι ένα μεγαλόσωμο στρουθιόμορφο πουλί της οικογένειας Laniidae. Παρά το γεγονός ότι ανήκει στα ωδικά πτηνά, συμπεριφέρεται ως δραστήριος θηρευτής, συλλαμβάνοντας μεγάλα έντομα, μικρά θηλαστικά, σαύρες και μικρά πουλιά.
Η αρχική ανάρτηση παρουσιάζει το ονομαστικό υποείδος Lanius excubitor excubitor. Η καταγραφή αυτή ήταν ιδιαίτερα σημαντική, επειδή αποτέλεσε την πρώτη επιβεβαιωμένη παρουσία του συγκεκριμένου υποείδους στην Κύπρο.
Η πρώτη καταγραφή του Lanius excubitor excubitor στην Κύπρο
Το πουλί εντοπίστηκε για πρώτη φορά στις 10 Φεβρουαρίου 2018, καθισμένο σε καλώδια κοντά στην ακτή του Αγίου Θεοδώρου της επαρχίας Λάρνακας. Η αναγνώρισή του προκάλεσε αρχικά προβληματισμό, καθώς η διάκριση μεταξύ των διαφορετικών μορφών του συμπλέγματος των μεγάλων γκρίζων κεφαλάδων είναι ιδιαίτερα δύσκολη.
Σύμφωνα με την BirdLife Cyprus, η ταυτότητα του πουλιού ως Lanius excubitor excubitor επιβεβαιώθηκε τελικά από τον Σουηδό ορνιθολόγο και ειδικό στην αναγνώριση πουλιών Lars Svensson. Αν και στην Κύπρο είχαν παρατηρηθεί προηγουμένως άλλες γεωγραφικές μορφές του Lanius excubitor, αυτή ήταν η πρώτη καταγραφή του ονομαστικού υποείδους.
Το ίδιο πουλί παρέμεινε στην ευρύτερη παραλιακή περιοχή και φωτογραφήθηκε και κινηματογραφήθηκε από τον George Konstantinou στην Αλαμινό στις 18 Φεβρουαρίου 2018. Η παρουσία του προσέλκυσε το ενδιαφέρον πολλών παρατηρητών πουλιών, καθώς πρόσθεσε ένα νέο υποείδος στον κατάλογο των πουλιών που είχαν τεκμηριωθεί στην Κύπρο.
Περιγραφή
Ο Μεγάλος σταχτοκεφαλάς είναι ένας από τους μεγαλύτερους εκπροσώπους της οικογένειας των κεφαλάδων. Το μήκος του σώματός του είναι περίπου 22–26 εκατοστά και το άνοιγμα των φτερούγων του μπορεί να φτάσει περίπου τα 30–36 εκατοστά. Έχει σχετικά μεγάλο κεφάλι, ισχυρό σώμα και μακριά, βαθμιδωτή ουρά.
Τα άνω μέρη του σώματος είναι ανοιχτά σταχτόγκριζα, ενώ τα κάτω μέρη είναι κυρίως λευκά. Από τη βάση του ράμφους περνά μέσα από το μάτι μια χαρακτηριστική μαύρη μάσκα, η οποία εκτείνεται προς τα καλυπτήρια των αυτιών.
Οι φτερούγες είναι μαύρες με εμφανείς λευκές επιφάνειες, οι οποίες διακρίνονται ιδιαίτερα κατά την πτήση. Η ουρά είναι κυρίως μαύρη, αλλά τα εξωτερικά φτερά της είναι λευκά. Το ράμφος είναι ισχυρό, μαύρο και κυρτό στην άκρη, θυμίζοντας σε μικρογραφία το ράμφος αρπακτικού πουλιού.
Τα δύο φύλα είναι αρκετά όμοια. Το θηλυκό μπορεί να είναι λίγο πιο θαμπό και να παρουσιάζει αχνές εγκάρσιες γραμμώσεις στα κάτω μέρη. Τα νεαρά πουλιά είναι συνήθως πιο καφετιά και εμφανίζουν εντονότερες λεπτές γραμμώσεις στο φτέρωμά τους.
Ένας θηρευτής ανάμεσα στα ωδικά πτηνά
Ο Μεγάλος σταχτοκεφαλάς διαθέτει έναν εξαιρετικά ιδιαίτερο τρόπο κυνηγιού. Επιλέγει ένα εμφανές και υπερυψωμένο σημείο, όπως την κορυφή ενός θάμνου, ένα ξερό κλαδί, έναν πάσσαλο, έναν φράκτη ή ένα ηλεκτρικό καλώδιο, και από εκεί παρακολουθεί προσεκτικά το έδαφος.
Μόλις εντοπίσει κάποιο θήραμα, κατεβαίνει γρήγορα και το συλλαμβάνει με το ισχυρό ράμφος του. Μπορεί επίσης να αιωρηθεί για λίγες στιγμές στον αέρα, εξετάζοντας το έδαφος πριν επιτεθεί.
Η διατροφή του περιλαμβάνει:
- μεγάλα έντομα, όπως ακρίδες και κολεόπτερα,
- αράχνες και άλλα ασπόνδυλα,
- μικρά τρωκτικά,
- σαύρες,
- μικρά πουλιά,
- και περιστασιακά άλλα μικρά σπονδυλωτά.
Η σύνθεση της διατροφής του αλλάζει ανάλογα με την εποχή και τη διαθεσιμότητα της λείας. Κατά τους ψυχρότερους μήνες, όταν τα έντομα λιγοστεύουν, τα μικρά σπονδυλωτά αποκτούν μεγαλύτερη σημασία.
Τα «κελάρια» της τροφής
Οι κεφαλάδες είναι γνωστοί για τη συνήθειά τους να στερεώνουν τη λεία τους πάνω σε αγκάθια, αιχμηρά κλαδιά ή συρματοπλέγματα. Με αυτόν τον τρόπο μπορούν να τεμαχίσουν ένα μεγάλο θήραμα, καθώς τα πόδια τους δεν είναι κατάλληλα για να το κρατούν όπως τα αρπακτικά πουλιά.
Παράλληλα, δημιουργούν αποθέματα τροφής, στα οποία επιστρέφουν όταν δεν μπορούν να βρουν εύκολα νέα λεία. Η χαρακτηριστική αυτή συμπεριφορά εξηγεί την επιστημονική ονομασία του γένους Lanius, λατινική λέξη που σημαίνει «χασάπης».
Το όνομα excubitor σημαίνει «φρουρός» ή «σκοπός» και αναφέρεται στη συνήθεια του πουλιού να παραμένει καθισμένο σε ψηλά, εμφανή σημεία, επιτηρώντας την περιοχή του. Επομένως, το επιστημονικό του όνομα μπορεί να αποδοθεί ελεύθερα ως «ο χασάπης-φρουρός».
Βιότοπος
Ο Μεγάλος σταχτοκεφαλάς προτιμά ανοικτά ή ημιανοικτά τοπία που προσφέρουν ταυτόχρονα ελεύθερο έδαφος για κυνήγι και υπερυψωμένες θέσεις παρατήρησης. Μπορεί να απαντά σε:
- ανοικτές γεωργικές εκτάσεις,
- λιβάδια και βοσκοτόπια,
- θαμνότοπους,
- παρυφές δασών,
- έλη και τυρφώνες,
- παράκτιες πεδιάδες και αμμοθίνες,
- και ανοικτά τοπία με διάσπαρτα δέντρα.
Αποφεύγει συνήθως τα πυκνά δάση και τις εντελώς ανοικτές εκτάσεις στις οποίες απουσιάζουν τα κατάλληλα σημεία παρατήρησης.
Η παραλιακή γεωργική περιοχή της Λάρνακας, όπου εντοπίστηκε το κυπριακό πουλί, διέθετε τα βασικά χαρακτηριστικά ενός κατάλληλου χειμερινού ενδιαιτήματος: ανοικτό έδαφος, χαμηλή βλάστηση, θάμνους, πασσάλους και ηλεκτρικά καλώδια.
Αναπαραγωγή
Η αναπαραγωγική περίοδος αρχίζει την άνοιξη. Το ζευγάρι κατασκευάζει φωλιά σε δέντρο ή ψηλό, πυκνό θάμνο. Η φωλιά αποτελείται από κλαδάκια, ρίζες, χόρτα και άλλα φυτικά υλικά, ενώ το εσωτερικό της επενδύεται με πιο μαλακές ύλες.
Το θηλυκό γεννά συνήθως τέσσερα έως επτά αβγά. Την επώαση αναλαμβάνει κυρίως το θηλυκό, ενώ το αρσενικό το τροφοδοτεί και προστατεύει την περιοχή. Μετά την εκκόλαψη, και οι δύο γονείς συμμετέχουν στη διατροφή των νεοσσών.
Το είδος δεν αναπαράγεται στην Κύπρο. Το ονομαστικό υποείδος Lanius excubitor excubitor αναπαράγεται κυρίως στη βόρεια, κεντρική και ανατολική Ευρώπη και εκτείνεται προς τη βορειοδυτική Ασία.
Μετανάστευση και εξάπλωση
Ορισμένοι πληθυσμοί είναι μόνιμοι ή πραγματοποιούν μικρές μετακινήσεις, ενώ άλλοι κατευθύνονται νοτιότερα κατά τον χειμώνα. Η έκταση των χειμερινών μετακινήσεων επηρεάζεται σημαντικά από τη θερμοκρασία, την κάλυψη του εδάφους από χιόνι και τη διαθεσιμότητα τροφής.
Σε περιόδους έντονου ψύχους ή έλλειψης λείας, μεμονωμένα πουλιά μπορούν να φτάσουν πολύ νοτιότερα από τη συνηθισμένη περιοχή διαχείμασής τους. Με αυτόν τον τρόπο πιθανότατα έφτασε στην Κύπρο το πουλί του 2018.
Η περίπλοκη ταξινόμηση των γκρίζων κεφαλάδων
Η ταξινόμηση του συμπλέγματος του Lanius excubitor είναι περίπλοκη και έχει αλλάξει επανειλημμένα. Πληθυσμοί που παλαιότερα θεωρούνταν υποείδη ενός ενιαίου είδους έχουν, ανάλογα με την ταξινομική αρχή, διαχωριστεί ή επανενωθεί.
Ο Μεγάλος σταχτοκεφαλάς Lanius excubitor, ο Βόρειος σταχτοκεφαλάς Lanius borealis, ο Ιβηρικός σταχτοκεφαλάς Lanius meridionalis και ο Στεπικός σταχτοκεφαλάς Lanius pallidirostris έχουν αντιμετωπιστεί διαφορετικά από τις διεθνείς ταξινομικές αρχές.
Επιπλέον, στην Κύπρο έχουν καταγραφεί γκρίζοι κεφαλάδες ανατολικών μορφών, όπως ο Lanius excubitor aucheri. Για αυτόν τον λόγο, η αναγνώριση ενός σπάνιου γκρίζου κεφαλά απαιτεί προσεκτική εξέταση:
- της απόχρωσης των άνω και κάτω μερών,
- της έκτασης του λευκού στις φτερούγες,
- του σχεδίου της ουράς,
- της μαύρης μάσκας,
- του λευκού πάνω από το μάτι,
- των αναλογιών του σώματος και του ράμφους,
- της ηλικίας και της φθοράς του φτερώματος.
Η φωτογραφική τεκμηρίωση είναι απαραίτητη για την αξιολόγηση τέτοιων σπάνιων καταγραφών.
Κατάσταση στην Κύπρο
Ο Lanius excubitor αποτελεί σπάνιο επισκέπτη της Κύπρου και δεν αναπαράγεται στο νησί. Η καταγραφή του ονομαστικού υποείδους Lanius excubitor excubitor τον Φεβρουάριο του 2018 αποτέλεσε την πρώτη επιβεβαιωμένη καταγραφή του στην Κύπρο.
Δεν επρόκειτο για την πρώτη παρουσία οποιασδήποτε μορφής Μεγάλου σταχτοκεφαλά στο νησί, αλλά ειδικά για την πρώτη τεκμηριωμένη παρουσία του ονομαστικού ευρωπαϊκού υποείδους. Αυτή η διάκριση είναι σημαντική ώστε να μη συγχέεται με παλαιότερες κυπριακές καταγραφές άλλων υποειδών.
Απειλές και προστασία
Σε παγκόσμιο επίπεδο το είδος κατατάσσεται στην κατηγορία «Μειωμένου Ενδιαφέροντος» – Least Concern. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλοι οι τοπικοί πληθυσμοί του παραμένουν σταθεροί. Σε αρκετές περιοχές έχουν καταγραφεί μειώσεις λόγω:
- της εντατικοποίησης της γεωργίας,
- της απώλειας ανοικτών φυσικών οικοτόπων,
- της απομάκρυνσης θάμνων και φυσικών φρακτών,
- της μείωσης των μεγάλων εντόμων,
- και της χρήσης φυτοφαρμάκων.
Στην Κύπρο όλα τα άγρια πουλιά προστατεύονται από τη σχετική εθνική και ευρωπαϊκή νομοθεσία. Οι σπάνιοι επισκέπτες χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή, ώστε να μην ενοχλούνται από την υπερβολικά κοντινή προσέγγιση παρατηρητών και φωτογράφων.
Ταξινόμηση
- Βασίλειο: Animalia
- Συνομοταξία: Chordata
- Ομοταξία: Aves
- Τάξη: Passeriformes
- Οικογένεια: Laniidae
- Γένος: Lanius
- Είδος: Lanius excubitor Linnaeus, 1758
- Υποείδος της καταγραφής: Lanius excubitor excubitor Linnaeus, 1758
- Ελληνικές κοινές ονομασίες: Μεγάλος σταχτοκεφαλάς, Διπλοκεφαλάς
- Αγγλική κοινή ονομασία: Great Grey Shrike
- Καθεστώς στην Κύπρο: Σπάνιος επισκέπτης· πρώτη καταγραφή του ονομαστικού υποείδους το 2018
Πηγές
Great Grey Shrike – Lanius excubitor excubitor Linnaeus, 1758 – First record of the nominate subspecies in Cyprus
Text by George Konstantinou
Photos and video: Alaminos, 18 February 2018, by George Konstantinou
The Great Grey Shrike, known in Cyprus as “Diplocephalas”, and scientifically as Lanius excubitor, is a large passerine belonging to the family Laniidae. Although it belongs to the songbirds, it behaves as an active predator, capturing large insects, small mammals, lizards and small birds.
The original post presents the nominate subspecies Lanius excubitor excubitor. This was a particularly important record because it represented the first confirmed occurrence of this particular subspecies in Cyprus.
The first record of Lanius excubitor excubitor in Cyprus
The bird was initially located on 10 February 2018, perched on wires near the coast at Agios Theodoros in the Larnaca District. Its identification initially caused some uncertainty because distinguishing between the different forms within the large grey shrike complex can be extremely difficult.
According to BirdLife Cyprus, the bird’s identity as Lanius excubitor excubitor was eventually confirmed by Swedish ornithologist and bird-identification expert Lars Svensson. Although other geographical forms of Lanius excubitor had previously been observed in Cyprus, this was the first record of the nominate subspecies.
The same bird remained within the wider coastal area and was photographed and filmed by George Konstantinou at Alaminos on 18 February 2018. Its presence attracted the attention of many birdwatchers because it added a new subspecies to the list of birds documented in Cyprus.
Description
The Great Grey Shrike is one of the largest members of the shrike family. Its body length is approximately 22–26 centimetres, while its wingspan can reach about 30–36 centimetres. It has a relatively large head, a robust body and a long, graduated tail.
The upperparts are pale ash-grey, while the underparts are mainly white. A characteristic black mask extends from the base of the bill through the eye and towards the ear coverts.
The wings are black with prominent white areas that are especially noticeable in flight. The tail is mainly black, but its outer feathers are white. The bill is strong, black and hooked at the tip, resembling a smaller version of a bird of prey’s bill.
The sexes are relatively similar. The female may be slightly duller and can show faint barring on the underparts. Young birds are usually browner and display more noticeable fine barring across their plumage.
A predator among songbirds
The Great Grey Shrike has a highly distinctive hunting method. It selects an exposed, elevated position, such as the top of a bush, a dead branch, a post, a fence or an overhead wire, and carefully watches the ground from this lookout.
Once it detects potential prey, it rapidly descends and captures it with its powerful bill. It may also hover briefly while inspecting the ground before attacking.
Its diet includes:
- large insects, such as grasshoppers and beetles,
- spiders and other invertebrates,
- small rodents,
- lizards,
- small birds,
- and occasionally other small vertebrates.
The composition of its diet changes according to the season and the availability of prey. During colder months, when insects become scarce, small vertebrates assume greater importance.
Food “larders”
Shrikes are well known for fastening their prey onto thorns, sharp branches or barbed wire. This allows them to dismember relatively large prey because their feet are not adapted to hold it in the same way as those of birds of prey.
They may also create food stores to which they return when fresh prey becomes difficult to find. This characteristic behaviour explains the scientific name of the genus Lanius, a Latin word meaning “butcher”.
The word excubitor means “watchman” or “sentinel” and refers to the bird’s habit of remaining on high, exposed perches while surveying its territory. Its scientific name can therefore be interpreted as “the sentinel butcher”.
Habitat
The Great Grey Shrike favours open or semi-open landscapes that provide both unobstructed hunting ground and elevated observation points. It can occur in:
- open agricultural land,
- grasslands and pastures,
- scrubland,
- woodland edges,
- marshes and bogs,
- coastal plains and dunes,
- and open landscapes with scattered trees.
It generally avoids dense forests and completely open areas lacking suitable lookout posts.
The coastal agricultural landscape of the Larnaca area where the Cyprus bird was observed possessed the essential features of suitable winter habitat: open ground, low vegetation, bushes, posts and overhead wires.
Breeding
The breeding season begins in spring. The pair constructs its nest in a tree or a tall, dense bush. The nest is built from twigs, roots, grasses and other plant material, while its interior is lined with softer substances.
The female usually lays four to seven eggs. Incubation is undertaken mainly by the female, while the male supplies her with food and defends the territory. Following hatching, both parents participate in feeding the young.
The species does not breed in Cyprus. The nominate subspecies Lanius excubitor excubitor breeds mainly in northern, central and eastern Europe, extending eastwards into north-western Asia.
Migration and distribution
Some populations are resident or make only short movements, while others travel farther south during winter. The extent of these winter movements is strongly influenced by temperature, snow cover and food availability.
During periods of severe cold or prey shortages, individual birds may travel considerably farther south than their normal wintering range. This is probably how the bird recorded in Cyprus in 2018 reached the island.
The complicated classification of the grey shrikes
The taxonomy of the Lanius excubitor complex is complicated and has repeatedly changed. Populations formerly treated as subspecies of a single species have been separated or reunited depending on the taxonomic authority followed.
The Great Grey Shrike Lanius excubitor, Northern Shrike Lanius borealis, Iberian Grey Shrike Lanius meridionalis and Steppe Grey Shrike Lanius pallidirostris have received different treatment from international taxonomic authorities.
Eastern forms of grey shrikes, including Lanius excubitor aucheri, have also been recorded in Cyprus. Consequently, identifying a rare grey shrike requires careful examination of:
- the shade of the upperparts and underparts,
- the extent of white on the wings,
- the tail pattern,
- the black facial mask,
- the white area above the eye,
- body and bill proportions,
- age and feather wear.
Photographic documentation is essential for the assessment of such rare records.
Status in Cyprus
Lanius excubitor is a rare visitor to Cyprus and does not breed on the island. The occurrence of the nominate subspecies Lanius excubitor excubitor in February 2018 constituted its first confirmed record in Cyprus.
It was not the first occurrence of any form of Great Grey Shrike on the island, but specifically the first documented presence of the nominate European subspecies. This distinction is important so that it is not confused with earlier Cyprus records involving other subspecies.
Threats and protection
Globally, the species is classified as Least Concern. This does not mean, however, that all its local populations remain stable. Declines have been recorded in several regions due to:
- agricultural intensification,
- the loss of open natural habitats,
- the removal of bushes and natural hedgerows,
- declining populations of large insects,
- and pesticide use.
In Cyprus, all wild birds are protected under relevant national and European legislation. Rare visitors require particular care and should not be disturbed by birdwatchers or photographers approaching too closely.
Classification
- Kingdom: Animalia
- Phylum: Chordata
- Class: Aves
- Order: Passeriformes
- Family: Laniidae
- Genus: Lanius
- Species: Lanius excubitor Linnaeus, 1758
- Subspecies recorded: Lanius excubitor excubitor Linnaeus, 1758
- English common name: Great Grey Shrike
- Greek common names: Great Grey Shrike, Diplocephalas
- Status in Cyprus: Rare visitor; first record of the nominate subspecies in 2018
Sources
- Original post – Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou
- BirdLife Cyprus – Annual Report of Activities 2018
- BirdLife International – Lanius excubitor
- IOC World Bird List
- IUCN Red List – Lanius excubitor
No comments:
Post a Comment