See also
All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο
Φωτογραφίες 11/6/2011 Γιώργος Κωνσταντίνου έξω απο την κατεχόμενη Μονή Αποστόλου Βαρνάβα
Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου
Το τζιβέρτι, στον πληθυντικό τζιβέρκα ή τζιβέρτια, είναι η παραδοσιακή κυπριακή κυψέλη που χρησιμοποιήθηκε για πολλές γενιές από τους μελισσοκόμους της Κύπρου. Αποτελεί χαρακτηριστικό στοιχείο της παλιάς κυπριακής μελισσοκομίας και της αγροτικής ζωής του νησιού.
Σε αντίθεση με τις σημερινές ξύλινες κυψέλες με κινητά πλαίσια, τα παραδοσιακά τζιβέρκα είχαν συνήθως μακρόστενο κυλινδρικό σχήμα και κατασκευάζονταν από πηλό ή άλλα παραδοσιακά υλικά. Το Κυπριακό Μουσείο Τροφίμων τεκμηριώνει επίσης παραδοσιακό τζιβέρτι κατασκευασμένο από αχυροπηλό στον Κάτω Δρυ.
Η λέξη «τζιβέρτι»
Στην κυπριακή διάλεκτο η λέξη τζιβέρτι σημαίνει κυψέλη και έχει βαθιές ρίζες στην παραδοσιακή ορολογία της μελισσοκομίας.
Η λέξη απαντά με συγγενικές μορφές και σε άλλες περιοχές της Μεσογείου. Σύμφωνα με ετυμολογική αναφορά που παραθέτει κυπριακή μελισσοκομική πηγή, συναντάται ως «Κυβέρτι» στη Λευκάδα, «Κουβέρτι» στην Ήπειρο και «Civerti» στη Νότια Ιταλία, ενώ συνδέεται ετυμολογικά με αραβική λέξη που σημαίνει κυψέλη.
Στην Κύπρο η λέξη συνδέθηκε τόσο στενά με την παραδοσιακή μελισσοκομία ώστε εξακολουθεί να χρησιμοποιείται ακόμη και σήμερα, παρόλο που οι σύγχρονες κυψέλες έχουν αντικαταστήσει σχεδόν ολοκληρωτικά αυτόν τον παλιό τύπο.
Η κατασκευή των τζιβερκιών
Τα τζιβέρκα ήταν απλές αλλά λειτουργικές κατασκευές.
Το χαρακτηριστικό τους γνώρισμα ήταν το οριζόντιο κυλινδρικό σχήμα. Σε παλαιές κυπριακές καταγραφές αναφέρονται πήλινα τζιβέρκα μήκους περίπου 70 εκατοστών και διαμέτρου περίπου 20 εκατοστών ή περισσότερο.
Στο εσωτερικό της κυψέλης οι μέλισσες κατασκεύαζαν τις κηρήθρες τους. Επειδή δεν υπήρχαν τα κινητά πλαίσια της σύγχρονης κυψέλης, οι κηρήθρες ήταν ουσιαστικά μέρος της ίδιας της αποικίας και της εσωτερικής δομής του τζιβερτιού.
Η απλότητα αυτής της κατασκευής είναι χαρακτηριστική μιας εποχής κατά την οποία η μελισσοκομία βασιζόταν σε τεχνικές και γνώσεις που μεταδίδονταν από γενιά σε γενιά.
Τα τζιβέρκα στους τοίχους των σπιτιών
Ένας ιδιαίτερα χαρακτηριστικός τρόπος χρήσης τους στην Κύπρο ήταν η τοποθέτησή τους μέσα σε πέτρινους τοίχους.
Τα κυλινδρικά τζιβέρκα μπορούσαν να εντοιχίζονται έτσι ώστε η μία πλευρά να επικοινωνεί με το εξωτερικό περιβάλλον και η άλλη να είναι προσβάσιμη από την πίσω πλευρά.
Οι μέλισσες χρησιμοποιούσαν το εξωτερικό άνοιγμα για να εισέρχονται και να εξέρχονται, ενώ ο μελισσοκόμος μπορούσε να έχει πρόσβαση στην κυψέλη από την αντίθετη πλευρά για τη συλλογή του μελιού. Παλαιές καταγραφές αναφέρουν τζιβέρκα εντοιχισμένα σε εξωτερικούς τοίχους πετρόκτιστων σπιτιών, αλλά και σε τοίχους αυλών.
Η πρακτική αυτή δημιούργησε ένα ιδιαίτερο είδος παραδοσιακής μελισσοκομικής αρχιτεκτονικής, κατά την οποία οι κυψέλες αποτελούσαν μέρος του ίδιου του κτίσματος.
Τα μελισσαρκά
Τα τζιβέρκα δεν βρίσκονταν μόνο στα σπίτια.
Υπήρχαν επίσης οργανωμένοι χώροι με πολλές παραδοσιακές κυψέλες, γνωστοί στην κυπριακή διάλεκτο ως μελισσαρκά.
Τέτοιοι χώροι υπήρχαν στην ύπαιθρο και σε περιοχές με πλούσια μελισσοκομική βλάστηση. Παλιές καταγραφές αναφέρουν την παρουσία μικρότερων ή μεγαλύτερων μελισσαρκών σε χωριά αλλά και σε πολλά μοναστήρια της Κύπρου.
Η επιλογή της θέσης ήταν σημαντική, καθώς οι μέλισσες χρειάζονταν πρόσβαση σε ανθοφόρα φυτά, νερό και κατάλληλες συνθήκες για την ανάπτυξη της αποικίας.
Η μελισσοκομία στην Κύπρο έχει βαθιές ρίζες
Η χρήση οριζόντιων κυλινδρικών κυψελών στην Κύπρο δεν περιορίζεται μόνο στους τελευταίους αιώνες.
Ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι ότι έχουν αναφερθεί αρχαιολογικά ευρήματα πήλινων τμημάτων οριζόντιων κυψελών από τον Διόριο, τα οποία χρονολογούνται περίπου μεταξύ 650 και 750 μ.Χ.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε νεότερο τζιβέρτι είναι ακριβώς ίδιο με τις κυψέλες εκείνης της περιόδου. Δείχνει όμως ότι η χρήση οριζόντιων πήλινων κυψελών έχει πολύ παλιές ρίζες στη μελισσοκομική ιστορία της Κύπρου.
Παρόμοιοι τύποι οριζόντιων κυψελών είναι γνωστοί και από άλλους πολιτισμούς της ανατολικής Μεσογείου και της Εγγύς Ανατολής.
Οι μέλισσες μέσα στο τζιβέρτι
Στο εσωτερικό του τζιβερτιού η αποικία δημιουργούσε τις κηρήθρες της, όπου αποθηκευόταν το μέλι και η γύρη και αναπτυσσόταν ο γόνος.
Η λειτουργία της κυψέλης ήταν πολύ διαφορετική από αυτή μιας σύγχρονης κυψέλης με κινητά πλαίσια.
Ο παλιός μελισσοκόμος δεν μπορούσε να αφαιρέσει και να εξετάσει εύκολα κάθε κηρήθρα ξεχωριστά. Σύμφωνα με στοιχεία του Τμήματος Γεωργίας που δημοσιεύθηκαν στον κυπριακό Τύπο, η παραδοσιακή κατασκευή περιόριζε σημαντικά τη δυνατότητα επιθεώρησης και επέμβασης στο μελίσσι.
Ο παραδοσιακός τρύγος
Η συλλογή του μελιού από ένα τζιβέρτι ήταν διαφορετική από τον σημερινό τρύγο.
Στα εντοιχισμένα τζιβέρκα, η είσοδος των μελισσών βρισκόταν προς την εξωτερική πλευρά, ενώ η πρόσβαση για τον τρύγο μπορούσε να γίνεται από την πίσω πλευρά, ακόμη και από το εσωτερικό του σπιτιού.
Ο μελισσοκόμος αφαιρούσε τις κηρήθρες με το μέλι, αλλά έπρεπε να γνωρίζει καλά τη δομή και τη συμπεριφορά της αποικίας.
Η εμπειρία ήταν επομένως εξαιρετικά σημαντική. Η παραδοσιακή μελισσοκομία δεν βασιζόταν στον σύγχρονο εξοπλισμό, αλλά κυρίως στη γνώση που αποκτούσε ο μελισσοκόμος μέσα από χρόνια πρακτικής.
Από το τζιβέρτι στη σύγχρονη κυψέλη
Η μεγάλη αλλαγή στην κυπριακή μελισσοκομία πραγματοποιήθηκε κατά τον 20ό αιώνα, όταν άρχισαν να επικρατούν οι σύγχρονες ξύλινες κυψέλες με κινητά πλαίσια.
Η μετάβαση δεν έγινε απότομα. Τα τζιβέρκα συνέχισαν να χρησιμοποιούνται για αρκετές δεκαετίες παράλληλα με τις νεότερες κυψέλες.
Σύμφωνα με στοιχεία του Τμήματος Γεωργίας που δημοσιεύθηκαν το 2018, μέχρι περίπου το 1960 η πλειονότητα των κυπριακών κυψελών εξακολουθούσε να αποτελείται από παραδοσιακά τζιβέρτια.
Υπάρχουν επίσης οικογενειακές μαρτυρίες Κυπρίων μελισσοκόμων που τοποθετούν ακριβώς αυτή την περίοδο, γύρω στο 1960, τη μετάβαση από τα τζιβέρτια στις σύγχρονες κυψέλες.
Γιατί αντικαταστάθηκαν
Η σύγχρονη κυψέλη προσέφερε σημαντικά πρακτικά πλεονεκτήματα.
Τα κινητά πλαίσια επιτρέπουν στον μελισσοκόμο να ανοίγει την κυψέλη, να εξετάζει τις κηρήθρες, να παρακολουθεί την κατάσταση του γόνου και της βασίλισσας και να πραγματοποιεί πολύ ευκολότερα τις απαραίτητες μελισσοκομικές εργασίες.
Αντίθετα, η σταθερή κατασκευή του τζιβερτιού περιόριζε σημαντικά αυτές τις δυνατότητες. Η παραγωγή μελιού μπορούσε επίσης να είναι μικρότερη από εκείνη μιας σύγχρονης κυψέλης.
Έτσι, καθώς εκσυγχρονιζόταν η κυπριακή μελισσοκομία, τα παραδοσιακά τζιβέρκα άρχισαν σταδιακά να εγκαταλείπονται.
Τζιβέρκα που επέζησαν μέχρι τις μέρες μας
Η εμφάνιση της σύγχρονης κυψέλης δεν εξαφάνισε εντελώς το τζιβέρτι.
Ακόμη και στον 21ο αιώνα υπήρχαν Κύπριοι μελισσοκόμοι που διατηρούσαν παραδοσιακές κυψέλες, κυρίως από ενδιαφέρον για την παλιά μελισσοκομική τέχνη και την παράδοση.
Το 2018, στοιχεία που αποδόθηκαν στο Τμήμα Γεωργίας ανέφεραν 374 μελίσσια σε τζιβέρτια στις ελεύθερες περιοχές, από σύνολο 51.219 μελισσιών εκείνη την περίοδο.
Ο αριθμός αυτός αφορά εκείνη τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο και δεν πρέπει να θεωρείται σημερινή απογραφή. Δείχνει όμως ότι η παλιά τεχνική είχε επιβιώσει πολύ περισσότερο από όσο ίσως θα περίμενε κανείς.
Ένα κομμάτι της αγροτικής κληρονομιάς της Κύπρου
Σήμερα τα παλιά τζιβέρκα έχουν ιδιαίτερη λαογραφική και ιστορική αξία.
Όσα σώζονται σε παλιά σπίτια, αυλές, μοναστήρια και εγκαταλελειμμένους μελισσώνες αποτελούν τεκμήρια μιας διαφορετικής εποχής της κυπριακής υπαίθρου.
Δεν είναι απλώς παλιές κυψέλες. Συνδέονται με την παραδοσιακή αρχιτεκτονική, τη μελισσοκομία, την παραγωγή μελιού και κεριού και γενικότερα με την καθημερινή ζωή των αγροτικών κοινοτήτων.
Η διατήρηση και φωτογραφική καταγραφή τους είναι σημαντική, επειδή πολλά από αυτά τα παλιά αντικείμενα και κτίσματα χάνονται σταδιακά.
Τα τζιβέρκα της Μονής Αποστόλου Βαρνάβα
Χαρακτηριστικό παράδειγμα παλιών τζιβερκιών αποτελεί η σειρά παραδοσιακών κυψελών που σώζεται έξω από την κατεχόμενη Μονή Αποστόλου Βαρνάβα.
Οι συγκεκριμένες κυψέλες αποτελούν ένα εξαιρετικό δείγμα της μορφής που είχαν οι παλιοί κυπριακοί μελισσώνες και της πρακτικής τοποθέτησης πολλών κυλινδρικών κυψελών μαζί.
Οι φωτογραφικές καταγραφές του χώρου αποτελούν πολύτιμη μαρτυρία για μια μορφή μελισσοκομίας που σήμερα έχει σχεδόν εξαφανιστεί.
Συνοπτικά στοιχεία
Ονομασία: Τζιβέρτι
Πληθυντικός: Τζιβέρκα / Τζιβέρτια
Χρήση: Παραδοσιακή κυψέλη μελισσών
Περιοχή: Κύπρος
Χαρακτηριστικό σχήμα: Μακρόστενο, κυλινδρικό
Παραδοσιακά υλικά: Πηλός, αχυροπηλός και συναφή τοπικά υλικά
Τοποθέτηση: Σε τοίχους σπιτιών και αυλών ή συγκεντρωμένα σε παραδοσιακούς μελισσώνες
Παραδοσιακή ονομασία μελισσώνα: Μελισσαρκά
Τρόπος κατασκευής κηρηθρών: Σταθερές κηρήθρες στο εσωτερικό της κυψέλης
Αρχαιολογική παρουσία οριζόντιων πήλινων κυψελών στην Κύπρο: Τουλάχιστον από την πρώιμη μεσαιωνική περίοδο, με ευρήματα από τον Διόριο που έχουν χρονολογηθεί περίπου στο 650–750 μ.Χ.
Σταδιακή αντικατάσταση: Από τις σύγχρονες ξύλινες κυψέλες με κινητά πλαίσια κατά τον 20ό αιώνα
Ιδιαίτερη σημασία: Σημαντικό στοιχείο της παραδοσιακής κυπριακής μελισσοκομίας και της αγροτικής πολιτιστικής κληρονομιάς του νησιού.
Text: George Konstantinou
The tziverti (plural tziverka or tzivertia) is a traditional type of beehive that was used for generations by beekeepers in Cyprus. It represents an important element of traditional Cypriot beekeeping and the island’s rural heritage.
Unlike modern wooden beehives with movable frames, traditional tziverka were generally long and cylindrical and were made from clay or other traditional materials. Examples made from straw and clay are also documented in Cyprus.
The Word “Tziverti”
In the Cypriot dialect, the word tziverti refers to a beehive and is deeply associated with the traditional terminology of beekeeping.
Related forms of the word are also known from other parts of the Mediterranean. Variants such as kyverti, kouverti and civerti have been recorded in Greece and southern Italy.
In Cyprus, the word became so closely associated with traditional beekeeping that it has survived even though modern wooden hives have almost completely replaced the old type.
Construction of the Tziverka
Tziverka were relatively simple but highly functional structures.
Their most characteristic feature was their horizontal cylindrical shape. Traditional Cypriot examples could measure approximately 70 centimetres in length and around 20 centimetres or more in diameter.
Inside the hive, the bees constructed their own combs. Since there were no movable wooden frames like those used in modern beekeeping, the combs were fixed within the hive.
The simplicity of the construction reflects a period when beekeeping depended largely on traditional skills and knowledge passed from one generation to the next.
Tziverka Built into the Walls of Houses
One particularly interesting way in which tziverka were used in Cyprus was by incorporating them into stone walls.
The cylindrical hives could be built horizontally into the wall so that one end communicated with the outside, while the opposite end remained accessible to the beekeeper.
The bees entered and left through the external opening, while access to the hive for harvesting honey could be provided from the other side. Traditional examples have been recorded in the exterior walls of stone-built houses and courtyard walls.
This practice created a distinctive form of traditional beekeeping architecture in which the beehives became part of the building itself.
The Traditional Apiaries – Melissarka
Tziverka were not found only around houses.
Groups of traditional beehives were also kept in organised apiaries, known in the Cypriot dialect as melissarka.
Such apiaries existed in the countryside, particularly in areas with suitable flowering vegetation. Traditional melissarka could contain many cylindrical hives arranged together, and examples were also associated with monasteries in Cyprus.
The choice of location was important because bee colonies required access to flowering plants, water and suitable environmental conditions.
Beekeeping in Cyprus Has Ancient Roots
The use of horizontal cylindrical beehives in Cyprus is not limited to the last few centuries.
Of particular archaeological interest are fragments of horizontal clay beehives discovered at Diorios, which have been dated approximately to AD 650–750.
This does not necessarily mean that every modern traditional tziverti was identical to the hives used during that period. It does, however, demonstrate that horizontal clay beehives have very deep historical roots in Cyprus.
Similar types of horizontal beehives are also known from other parts of the eastern Mediterranean and the Near East.
The Bees Inside a Tziverti
Inside the tziverti, the colony constructed its combs, where honey and pollen were stored and the brood developed.
The operation of this type of hive differed considerably from that of a modern hive equipped with movable frames.
The traditional beekeeper could not simply remove individual frames to inspect the brood, queen and food reserves. The fixed-comb construction made detailed inspection and intervention considerably more difficult.
Traditional beekeeping therefore depended heavily on the experience and practical knowledge of the beekeeper.
Traditional Honey Harvesting
Harvesting honey from a tziverti was very different from harvesting from a modern framed hive.
In wall-mounted tziverka, the bees could use an entrance on the exterior side of the wall, while the beekeeper could gain access from the opposite end.
Honey-filled combs were removed from the hive during harvesting. Because the combs were fixed rather than mounted on removable frames, the beekeeper needed considerable experience to manage the colony and harvest its honey.
This traditional system was based less on specialised equipment and more on knowledge accumulated through years of practical experience.
From the Tziverti to the Modern Beehive
A major transformation in Cypriot beekeeping occurred during the 20th century, when modern wooden hives with movable frames became increasingly widespread.
The transition was gradual. Traditional tziverka continued to be used alongside modern hives for several decades.
Historical information from Cyprus indicates that until around 1960, traditional tziverka still represented the majority of beehives on the island.
The introduction of modern hives eventually transformed the methods used by Cypriot beekeepers.
Why Tziverka Were Replaced
Modern movable-frame hives offered important practical advantages.
They allowed beekeepers to open the hive, remove individual frames, examine the combs, monitor the brood and queen, and manage diseases and other problems much more effectively.
The fixed-comb construction of the tziverti greatly restricted these possibilities.
As Cypriot beekeeping became increasingly modernised, traditional tziverka gradually disappeared from widespread commercial use.
Tziverka That Survived into Modern Times
The introduction of modern beehives did not result in the complete disappearance of the tziverti.
Even during the 21st century, a small number of traditional hives continued to be maintained in Cyprus, preserving an important connection with older beekeeping practices.
Figures published in 2018, based on information attributed to the Department of Agriculture, recorded 374 bee colonies in traditional tziverka in the government-controlled areas of Cyprus, out of a total of 51,219 colonies at that time.
These figures refer specifically to that period and should not be regarded as a current census. Nevertheless, they demonstrate the remarkable survival of this traditional method into modern times.
Part of Cyprus’ Rural Heritage
Today, surviving tziverka have considerable historical and ethnographic value.
Examples preserved in old houses, courtyards, monasteries and abandoned apiaries provide physical evidence of a very different period in the history of the Cypriot countryside.
They are more than simply old beehives. They are connected with traditional architecture, beekeeping, the production of honey and beeswax, and the everyday life of rural communities.
The preservation and photographic documentation of surviving examples are particularly important, as many of these old structures and objects are gradually disappearing.
The Tziverka of the Monastery of Apostolos Varnavas
A particularly interesting example is the group of traditional tziverka preserved outside the Monastery of Apostolos Varnavas (Saint Barnabas) in the occupied area of Cyprus.
These old hives provide an excellent example of the way traditional cylindrical beehives could be arranged together in a Cypriot apiary.
Their survival offers valuable visual evidence of a form of beekeeping that has now almost disappeared from everyday agricultural life.
Summary
Name: Tziverti
Plural: Tziverka / Tzivertia
Purpose: Traditional beehive
Region: Cyprus
Characteristic form: Long, horizontal and cylindrical
Traditional materials: Clay, straw-and-clay mixtures and related locally available materials
Placement: Built into house or courtyard walls, or grouped together in traditional apiaries
Traditional Cypriot word for an apiary: Melissarka
Comb construction: Fixed combs built by the bees inside the hive
Archaeological evidence: Horizontal clay beehive fragments from Diorios dating approximately to AD 650–750
Gradual replacement: Modern wooden movable-frame hives became increasingly dominant during the 20th century
Historical importance: An important element of traditional Cypriot beekeeping and the rural cultural heritage of Cyprus.
No comments:
Post a Comment