Below in English
Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Σόλοι, 17 Αυγούστου 2016.
Θέση και φυσικό περιβάλλον
Οι Σόλοι υπήρξαν ένα από τα αρχαία βασίλεια της Κύπρου και σημαντικό παραθαλάσσιο κέντρο της βορειοδυτικής ακτής. Ο αρχαιολογικός χώρος βρίσκεται κοντά στον Ξερό και το Καραβοστάσι και στον Ποταμό του Κάμπου, στο δυτικό τμήμα του κόλπου της Μόρφου, στην επαρχία Λευκωσίας. Η περιοχή βρίσκεται υπό τουρκική κατοχή από το 1974.
Η αρχαία πόλη αναπτυσσόταν στην ακρόπολη, στις πλαγιές του λόφου και στη χαμηλότερη παράκτια ζώνη. Η πρόσβαση στη θάλασσα, η εύφορη ενδοχώρα και τα γειτονικά κοιτάσματα χαλκού ευνόησαν την εγκατάσταση και την οικονομική της ανάπτυξη. Το αρχαίο λιμάνι αποτελούσε ουσιαστικό μέρος της πόλης και των εμπορικών της δραστηριοτήτων.
Η προέλευση και η παράδοση του Σόλωνα
Η κατοίκηση στην περιοχή των Σόλων τεκμηριώνεται ήδη από τη Γεωμετρική εποχή, ενώ στην ευρύτερη περιοχή υπήρχαν εγκαταστάσεις της Ύστερης Εποχής του Χαλκού. Επομένως, η ιστορία της πόλης δεν αρχίζει απλώς τον 6ο αιώνα π.Χ.
Ο Πλούταρχος, στον Βίο του Σόλωνα, διασώζει την παράδοση ότι ο Αθηναίος νομοθέτης επισκέφθηκε τον βασιλιά Φιλόκυπρο στην Κύπρο και τον συμβούλευσε να μεταφέρει την πόλη του, την Αίπεια, από τη δυσπρόσιτη θέση της σε ευνοϊκότερη πεδινή τοποθεσία. Σύμφωνα με αυτή την αφήγηση, ο Φιλόκυπρος ονόμασε τη νέα πόλη Σόλους προς τιμήν του Σόλωνα. Πρόκειται για αρχαία παράδοση σχετικά με την ονομασία και την αναδιοργάνωση της πόλης, η οποία πρέπει να διακρίνεται από τα αρχαιολογικά δεδομένα για την παλαιότερη κατοίκηση.
Άλλες παραδόσεις συνέδεαν την ίδρυση των Σόλων με τον Ακάμαντα και τον Φάληρο, ενώ την Αίπεια με τον Δημοφώντα.
Οι Σόλοι και η εξέγερση κατά των Περσών
Οι Σόλοι συμμετείχαν στην κυπριακή εξέγερση κατά της περσικής κυριαρχίας, το 498–497 π.Χ. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι ο βασιλιάς τους Αριστόκυπρος, γιος του Φιλοκύπρου, σκοτώθηκε στη μάχη στην πεδιάδα της Σαλαμίνας. Αναφέρει επίσης ότι ο Φιλόκυπρος είχε τιμηθεί σε ποίημα του Σόλωνα.
Μετά την ήττα των επαναστατημένων Κυπρίων, οι Σόλοι αντιστάθηκαν περισσότερο από τις άλλες πόλεις στην περσική πολιορκία. Κατά τον Ηρόδοτο, καταλήφθηκαν στον πέμπτο μήνα, αφού οι Πέρσες υπονόμευσαν τα τείχη τους. Η αφήγηση αυτή αποτελεί μία από τις σημαντικότερες αρχαίες μαρτυρίες για την πολιτική και στρατιωτική ιστορία της πόλης.
Ο χαλκός και η οικονομική ανάπτυξη
Η ευημερία των Σόλων συνδεόταν με τη μεταλλευτική ενδοχώρα της βορειοδυτικής Κύπρου. Ο συνδυασμός μεταλλείων, γεωργικής παραγωγής και θαλάσσιων επικοινωνιών έδινε στην πόλη ιδιαίτερη οικονομική σημασία.
Οι σύγχρονες έρευνες στο μεταλλευτικό τοπίο της Σολέας τεκμηριώνουν εκτεταμένη παραγωγή χαλκού κατά τους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους, με ιδιαίτερα έντονη δραστηριότητα στην Ύστερη Ρωμαϊκή περίοδο. Οι Σόλοι εντάσσονταν σε αυτό το δίκτυο παραγωγής και διακίνησης πρώτων υλών. Η αρχαιολογία της κάτω πόλης αποκάλυψε επίσης εργαστηριακές εγκαταστάσεις, μεταξύ των οποίων υαλουργείο και βαφείο, προσθέτοντας στοιχεία για τη βιοτεχνική ζωή του αστικού κέντρου.
Ελληνιστικοί και ρωμαϊκοί χρόνοι
Οι Σόλοι διατήρησαν σημαντικό ρόλο κατά την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ο βασιλιάς Πασικράτης αναφέρεται ως χορηγός στους θεατρικούς αγώνες που οργανώθηκαν στην Τύρο το 331 π.Χ., όπου νίκησε ο ηθοποιός Αθηνόδωρος που υποστήριζε.
Με την πόλη συνδέονται επίσης ο Νικοκλής, γιος του Πασικράτη, ο Στασάνωρ, που ανέλαβε διοίκηση ανατολικών σατραπειών, και ο Κλέαρχος ο Σολεύς, περιπατητικός φιλόσοφος και μαθητής του Αριστοτέλη. Η πόλη συνέχισε να αναπτύσσεται κατά την πτολεμαϊκή και τη ρωμαϊκή περίοδο, όταν απέκτησε σημαντικά δημόσια οικοδομήματα.
Οι ανασκαφές
Η συστηματική αρχαιολογική έρευνα συνδέεται αρχικά με τη Σουηδική Αποστολή Κύπρου, που εργάστηκε στο νησί το 1927–1931. Το θέατρο ανασκάφηκε το 1929, ενώ το 1931 ερευνήθηκε το συγκρότημα των ιερών στη θέση Χολάδες.
Από το 1965 έως το 1974, η καναδική αποστολή του Πανεπιστημίου Laval του Κεμπέκ ερεύνησε τη βασιλική, τμήματα της κάτω πόλης, την αγορά και κατάλοιπα στην ακρόπολη. Οι εργασίες διακόπηκαν με την τουρκική εισβολή του 1974. Η περιορισμένη έκταση των ανασκαφών σημαίνει ότι μεγάλο μέρος της αρχαίας πόλης παραμένει ανεξερεύνητο.
Το Ρωμαϊκό θέατρο
Το θέατρο βρίσκεται σε πλαγιά με θέα προς τη θάλασσα. Η σωζόμενη ρωμαϊκή μορφή του χρονολογείται πιθανότατα στα τέλη του 2ου ή στις αρχές του 3ου αιώνα μ.Χ. Η χωρητικότητά του υπολογίζεται περίπου στους 3.500 θεατές.
Το ημικυκλικό κοίλο, όπου κάθονταν οι θεατές, είχε διάμετρο περίπου 52 μέτρα και ήταν σε σημαντικό βαθμό διαμορφωμένο στον φυσικό βράχο. Η ορχήστρα είχε διάμετρο περίπου 17 μέτρα, ενώ το ορθογώνιο σκηνικό οικοδόμημα διαστάσεις περίπου 36,15 × 13,20 μέτρα. Από το τελευταίο σώζονται κυρίως τα θεμέλια.
Οι πάροδοι εξυπηρετούσαν την πρόσβαση στην ορχήστρα, ενώ κλίμακες και διάδρομοι επέτρεπαν την κυκλοφορία των θεατών στο κοίλο. Η σημερινή εικόνα περιλαμβάνει εκτεταμένη ανακατασκευή που πραγματοποιήθηκε το 1962–1964, βάσει σχεδίων του αρχιτέκτονα Ιωάννη Τραυλού. Επομένως, τα αρχαία κατάλοιπα συνυπάρχουν με νεότερα ανακατασκευασμένα τμήματα.
Η παλαιοχριστιανική βασιλική
Η βασιλική αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μνημεία των Σόλων. Τα κατάλοιπά της ανήκουν σε διαδοχικές οικοδομικές φάσεις, με αρχική χριστιανική εγκατάσταση του 4ου αιώνα μ.Χ. και μεταγενέστερη, μεγαλύτερη τρίκλιτη βασιλική του 5ου ή 6ου αιώνα. Η πρώιμη φάση περιγράφεται στις ανασκαφικές παρουσιάσεις ως πεντάκλιτη.
Η μεταγενέστερη βασιλική είχε δύο κιονοστοιχίες που χώριζαν τα τρία κλίτη και τρεις ημικυκλικές αψίδες στην ανατολική πλευρά. Ο κυρίως ναός είχε διαστάσεις περίπου 47,70 × 31,40 μέτρα, χωρίς να συνυπολογίζεται η προεξοχή των αψίδων. Στα δυτικά υπήρχε μεγάλο αίθριο με στοές και κεντρική εγκατάσταση νερού, ενώ βοηθητικοί χώροι συμπλήρωναν το συγκρότημα.
Η κλίμακα του οικοδομήματος, οι διαδοχικές ανακατασκευές και ο πλούτος των δαπέδων του φανερώνουν τη σημασία της χριστιανικής κοινότητας και της επισκοπής των Σόλων.
Τα ψηφιδωτά
Τα ψηφιδωτά δάπεδα συγκαταλέγονται στα χαρακτηριστικότερα ευρήματα του χώρου. Περιλαμβάνουν γεωμετρικά σχέδια και παραστάσεις ζώων, όπως κύκνο, πάπια και δελφίνια. Ο κύκνος αποτελεί την πιο αναγνωρίσιμη εικόνα της βασιλικής.
Οι διακοσμήσεις συνδέονται με διαφορετικές φάσεις του μνημείου, κυρίως του 4ου και 5ου αιώνα. Εκτός από τα δάπεδα από μικρές ψηφίδες, υπήρχαν και μαρμαροθετήματα, κατασκευασμένα με κομμένα λίθινα ή μαρμάρινα στοιχεία, στην τεχνική opus sectile.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ελληνική ψηφιδωτή επιγραφή «Χριστὲ βοήθει τῷ ψηφώσαντει», δηλαδή «Χριστέ, βοήθησε εκείνον που κατασκεύασε το ψηφιδωτό». Η επιγραφή αποδίδεται στην πρώιμη βασιλική και χρονολογείται περίπου στο 350–400 μ.Χ. Αποτελεί προσωπική επίκληση ενός ανώνυμου δημιουργού, διατηρημένη μέσα στο ίδιο το έργο του.
Ο Άγιος Αυξίβιος και η επισκοπή
Η εκκλησιαστική παράδοση συνδέει την ίδρυση της επισκοπής των Σόλων με τον Άγιο Αυξίβιο, ο οποίος έφθασε από τη Ρώμη και, σύμφωνα με τον Βίο του, βαπτίστηκε και χειροτονήθηκε από τον απόστολο Μάρκο. Η παράδοση τοποθετεί τη δράση του στον 1ο αιώνα μ.Χ. και του αποδίδει πενήντα χρόνια ποιμαντορίας.
Η αρχαιολογικά γνωστή βασιλική είναι μεταγενέστερη αυτής της εποχής. Από τους ιστορικά καταγεγραμμένους επισκόπους των Σόλων αναφέρονται ο Ευάγριος στη Σύνοδο της Εφέσου το 431, ο Επιφάνιος στη Χαλκηδόνα το 451, ο Στρατόνικος το 680 και ο Ευστάθιος στη Νίκαια το 787. Οι μαρτυρίες δείχνουν ότι η επισκοπική παράδοση συνεχίστηκε μετά τις κρίσεις του 7ου αιώνα.
Οι καταστροφές του 7ου αιώνα και η επιγραφή του 655
Οι αραβικές επιδρομές του 7ου αιώνα προκάλεσαν σοβαρές αναστατώσεις στην Κύπρο και επηρέασαν τους Σόλους. Σημαντικό τεκμήριο αποτελεί επιγραφή που βρέθηκε το 1974 στο αίθριο της βασιλικής και μνημονεύει την αποκατάσταση του συγκροτήματος από τον επίσκοπο Ιωάννη το 655 μ.Χ.
Η επιγραφή συνδέει την καταστροφή με πυρκαγιά και μεταγενέστερο σεισμό. Η επισκευή και επαναλειτουργία του ναού δείχνουν ότι η ζωή του μνημείου δεν τερματίστηκε οριστικά με την πρώτη καταστροφή. Η παρακμή της αρχαίας πόλης υπήρξε σύνθετη διαδικασία, με καταστροφές, αποκαταστάσεις και μεταβολές στη χρήση του αστικού χώρου.
Η αγορά και το νυμφαίο
Στην κάτω πόλη αποκαλύφθηκε τμήμα πλακόστρωτου δρόμου με στοές και καταστήματα, καθώς και μέρος της ρωμαϊκής αγοράς. Η αρχιτεκτονική διακόσμηση περιλάμβανε κορινθιακά κιονόκρανα και μαρμάρινα μέλη με θεατρικές μάσκες.
Στη νότια πλευρά της αγοράς υπήρχε νυμφαίο, μνημειακή κατασκευή νερού με κεντρική δεξαμενή και δύο πλευρικές προεκτάσεις. Η γνωστή μορφή της αγοράς συνδέεται με την εποχή των Σεβήρων, πιθανότατα τον 3ο αιώνα μ.Χ., ενώ ο χώρος παρέμεινε σε χρήση τουλάχιστον έως τον 7ο αιώνα.
Τα ιερά στη θέση Χολάδες
Στη θέση Χολάδες, δυτικά της αρχαίας πόλης, ανασκάφηκε συγκρότημα πέντε διαδοχικών ναών, με φάσεις που εκτείνονται περίπου από το 250 π.Χ. έως τις αρχές του 4ου αιώνα μ.Χ.
Το συγκρότημα συνδέεται με λατρείες της Αφροδίτης, της Κυβέλης, της Ίσιδας και του Σέραπη. Οι αυλές, οι λατρευτικοί χώροι, τα γλυπτά και οι επιγραφές του μαρτυρούν τη συνύπαρξη διαφορετικών θρησκευτικών παραδόσεων στους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς Σόλους.
Οι νεκροπόλεις και τα κινητά ευρήματα
Οι νεκροπόλεις επεκτείνονταν έξω από την πόλη. Η καναδική αποστολή ερεύνησε 28 τάφους, ενώ το Τμήμα Αρχαιοτήτων ανέσκαψε το 1972 ακόμη 28 τάφους. Πρόκειται για δύο διαφορετικά σύνολα ανασκαφών. Τα ευρήματα καλύπτουν περιόδους από την Κυπρογεωμετρική εποχή και εξής και συμβάλλουν στη μελέτη της πρώιμης ιστορίας και των ταφικών εθίμων της πόλης.
Οι λαξευτοί θαλαμοειδείς τάφοι, οι δρόμοι πρόσβασης και τα κτερίσματα συμπληρώνουν την εικόνα που προσφέρουν τα δημόσια μνημεία. Ανάμεσα στα γνωστότερα κινητά ευρήματα συγκαταλέγεται η μαρμάρινη Αφροδίτη των Σόλων, ρωμαϊκό γλυπτό του 1ου αιώνα μ.Χ., που φυλάσσεται στο Κυπριακό Μουσείο στη Λευκωσία.
Η σημασία και η προστασία του χώρου
Οι Σόλοι συγκεντρώνουν μαρτυρίες για την εξέλιξη ενός κυπριακού βασιλείου σε ελληνιστική και ρωμαϊκή πόλη και αργότερα σε χριστιανικό επισκοπικό κέντρο. Το θέατρο, η βασιλική, τα ψηφιδωτά, η αγορά, τα ιερά και οι τάφοι αποτελούν διαφορετικά αλλά αλληλοσυμπληρούμενα τμήματα αυτής της ιστορίας.
Το UNDP καταγράφει τους Σόλους και το γειτονικό ανάκτορο του Βουνιού μεταξύ των χώρων όπου πραγματοποιήθηκαν επείγουσες εργασίες στο πλαίσιο προγράμματος της Τεχνικής Επιτροπής για την Πολιτιστική Κληρονομιά, με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση. Η διατήρηση των αρχαίων καταλοίπων και ιδιαίτερα των ευαίσθητων ψηφιδωτών παραμένει ουσιαστική για τη μελέτη και την προστασία της κυπριακής πολιτιστικής κληρονομιάς.
Στοιχεία του χώρου
Ονομασία: Σόλοι – Soli / Soloi.
Κατηγορία: Αρχαία πόλη και βασίλειο, με ρωμαϊκά και παλαιοχριστιανικά μνημεία.
Περιοχή: Κόλπος Μόρφου, κοντά στον Ξερό, το Καραβοστάσι και τον Ποταμό του Κάμπου, επαρχία Λευκωσίας.
Καθεστώς περιοχής: Υπό τουρκική κατοχή από το 1974.
Σημείο βασιλικής και στεγάστρου ψηφιδωτών: 35.14047, 32.81334.
Google Maps – Βασιλική: https://www.google.com/maps?q=35.14047,32.81334
Σημείο Ρωμαϊκού θεάτρου: 35.13966, 32.81193.
Google Maps – Θέατρο: https://www.google.com/maps?q=35.13966,32.81193
Σημείωση συντεταγμένων: Τα σημεία αντιστοιχούν στα δύο συγκεκριμένα μνημεία και όχι στα όρια ολόκληρης της αρχαίας πόλης.
Φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου, 17 Αυγούστου 2016.
Πηγές
Τμήμα Αρχαιοτήτων Κύπρου – Σόλοι. culture.gov.cy
Πλούταρχος – Βίος Σόλωνα, κεφάλαιο 26. Life of Solon
Ηρόδοτος – Ιστορίαι, βιβλίο Ε΄, 113–115. Book V: Chapters 97‑126
K. Nicolaou – Soloi, Princeton Encyclopedia of Classical Sites, μέσω ToposText. ToposText
Kassianidou, Agapiou & Manning – Έρευνα του αρχαίου μεταλλευτικού τοπίου της Σκουριώτισσας. Cambridge Core
Cyprus Digital Heritage – Θέατρο και αγορά των Σόλων. Cyprus Digital Heritage
Δήμος Μόρφου – Αρχαιολογικά ευρήματα και βασιλική των Σόλων. Municipality of Morphou
Αθανάσιος Παπαγεωργίου – Επισκοπή Σόλων, Ιερά Μητρόπολις Μόρφου. Ιερά Μητρόπολις Μόρφου
PHI Greek Inscriptions – Επιγραφή ψηφιδοθέτη από τη βασιλική Α΄. PHI Greek Inscriptions
Shaun O’Sullivan – Μελέτη με αναφορά στην επιγραφή των Σόλων του 655. Cambridge Core
UNDP Cyprus – Επείγουσες εργασίες στους Σόλους και στο Βουνί. United Nations Development Programme
Χαρτογραφικό σημείο βασιλικής · Χαρτογραφικό σημείο θεάτρου.
The Ancient City of Soli (Soloi) – Early Christian Basilica and Roman Theatre – Cyprus
TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – Soloi, 17 August 2016.
Location and natural setting
Soli was one of the ancient kingdoms of Cyprus and an important coastal centre on the island’s northwestern shore. The archaeological site lies near Xeros and Karavostasi and Potamos tou Kampou, in the western part of Morphou Bay, within Nicosia District. The area has been under Turkish occupation since 1974.
The ancient city extended across the acropolis, the hillside and the lower coastal zone. Access to the sea, a fertile hinterland and nearby copper deposits encouraged settlement and economic development. The ancient harbour was an essential part of the city and its commercial activities.
Origins and the tradition of Solon
Settlement in the area of Soli is documented from the Geometric period, while Late Bronze Age settlements existed in the surrounding region. The city’s history therefore does not simply begin in the sixth century BC.
In his Life of Solon, Plutarch preserves the tradition that the Athenian lawgiver visited King Philocyprus in Cyprus and advised him to move his city, Aipeia, from its inaccessible position to a more favourable location on the plain. According to this account, Philocyprus named the new city Soli in Solon’s honour. This is an ancient tradition concerning the city’s name and reorganisation, which should be distinguished from the archaeological evidence for earlier settlement.
Other traditions associated the foundation of Soli with Acamas and Phalerus, and that of Aipeia with Demophon.
Soli and the revolt against Persia
Soli participated in the Cypriot revolt against Persian rule in 498–497 BC. Herodotus records that its king, Aristocyprus, son of Philocyprus, was killed in the battle on the plain of Salamis. He also mentions that Philocyprus had been honoured in a poem by Solon.
Following the defeat of the Cypriot rebels, Soli resisted the Persian siege longer than the other cities. According to Herodotus, it was captured in the fifth month after the Persians undermined its walls. This account is one of the most important ancient testimonies concerning the city’s political and military history.
Copper and economic development
The prosperity of Soli was connected with the mining hinterland of northwestern Cyprus. The combination of mines, agricultural production and maritime communications gave the city particular economic importance.
Modern investigations of the mining landscape of Solea document extensive copper production during the Hellenistic and Roman periods, with particularly intensive activity in Late Roman times. Soli formed part of this network of production and movement of raw materials. Excavations in the lower city also revealed industrial installations, including glassmaking and dyeing workshops, providing further evidence of the urban centre’s craft activities.
Hellenistic and Roman times
Soli retained an important role during the age of Alexander the Great. King Pasikrates is recorded as a sponsor at the theatrical competitions held at Tyre in 331 BC, where the actor Athenodoros, whom he supported, was victorious.
Other figures associated with the city include Nikokles, son of Pasikrates; Stasanor, who became governor of eastern satrapies; and Clearchus of Soli, a Peripatetic philosopher and pupil of Aristotle. The city continued to develop during the Ptolemaic and Roman periods, when it acquired important public buildings.
Excavations
Systematic archaeological investigation was initially associated with the Swedish Cyprus Expedition, which worked on the island in 1927–1931. The theatre was excavated in 1929, while the sanctuary complex at Cholades was investigated in 1931.
Between 1965 and 1974, the Canadian expedition from Université Laval in Quebec investigated the basilica, sections of the lower city, the agora and remains on the acropolis. Work was interrupted by the Turkish invasion of 1974. The limited extent of excavation means that much of the ancient city remains unexplored.
The Roman theatre
The theatre occupies a hillside overlooking the sea. Its surviving Roman form probably dates to the late second or early third century AD. Its capacity is estimated at approximately 3,500 spectators.
The semicircular auditorium, where spectators sat, measured approximately 52 metres in diameter and was largely formed in the natural rock. The orchestra measured approximately 17 metres in diameter, while the rectangular stage building measured approximately 36.15 × 13.20 metres. Mainly its foundations survive.
The side passages provided access to the orchestra, while stairways and circulation passages allowed spectators to move through the auditorium. Its present appearance includes extensive reconstruction undertaken in 1962–1964, following plans by the architect John Travlos. Ancient remains therefore coexist with modern reconstructed sections.
The Early Christian basilica
The basilica is one of the most important monuments at Soli. Its remains belong to successive building phases, with an initial Christian structure of the fourth century AD and a later, larger three-aisled basilica of the fifth or sixth century. Excavation accounts describe the early phase as a five-aisled building.
The later basilica had two colonnades separating its three aisles and three semicircular apses at its eastern end. The main church measured approximately 47.70 × 31.40 metres, excluding the projecting apses. To the west stood a large atrium with porticoes and a central water installation, while ancillary rooms completed the complex.
The scale of the building, its successive reconstructions and the richness of its floors demonstrate the importance of the Christian community and the bishopric of Soli.
The mosaics
The mosaic floors are among the site’s most distinctive discoveries. They include geometric designs and animal representations, such as a swan, a duck and dolphins. The swan is the basilica’s most recognisable image.
The decorations belong to different phases of the monument, principally the fourth and fifth centuries. Alongside floors made from small tesserae, there were also pavements constructed from shaped stone or marble pieces using the opus sectile technique.
Of particular interest is the Greek mosaic inscription “Χριστὲ βοήθει τῷ ψηφώσαντει”, meaning “Christ, help the person who made the mosaic.” It belongs to the early basilica and is dated approximately to AD 350–400. It preserves the personal invocation of an anonymous maker within the work itself.
Saint Auxibius and the bishopric
Ecclesiastical tradition associates the foundation of the bishopric of Soli with Saint Auxibius, who arrived from Rome and, according to his Life, was baptised and ordained by the Apostle Mark. The tradition places his activity in the first century AD and attributes fifty years of episcopal ministry to him.
The archaeologically documented basilica is later than this period. Historically recorded bishops of Soli include Evagrius at the Council of Ephesus in 431, Epiphanius at Chalcedon in 451, Stratonikos in 680, and Eustathios at Nicaea in 787. These records demonstrate that the episcopal tradition continued after the seventh-century crises.
Seventh-century destruction and the inscription of 655
The seventh-century Arab raids caused serious disruption in Cyprus and affected Soli. An important piece of evidence is an inscription discovered in 1974 in the basilica’s atrium, commemorating the restoration of the complex by Bishop John in AD 655.
The inscription connects the destruction with a fire and a subsequent earthquake. The repair and renewed use of the church show that the monument’s life did not end permanently with its first destruction. The decline of the ancient city was a complex process involving damage, rebuilding and changes in the use of urban space.
The agora and nymphaeum
In the lower city, excavations uncovered part of a paved street with porticoes and shops, together with a section of the Roman agora. Architectural decoration included Corinthian capitals and marble elements bearing theatrical masks.
Against the southern side of the agora stood a nymphaeum, a monumental water installation with a central basin and two lateral projections. The known form of the agora is associated with the Severan period, probably the third century AD, while the area remained in use until at least the seventh century.
The sanctuaries at Cholades
At Cholades, west of the ancient city, excavations revealed a complex of five successive temples, with phases extending approximately from 250 BC to the early fourth century AD.
The complex is associated with the worship of Aphrodite, Cybele, Isis and Serapis. Its courtyards, cult rooms, sculptures and inscriptions testify to the coexistence of different religious traditions in Hellenistic and Roman Soli.
The cemeteries and movable finds
The cemeteries extended beyond the city. The Canadian expedition investigated 28 tombs, while the Department of Antiquities excavated another 28 tombs in 1972. These were two separate groups of excavations. The discoveries cover periods from the Cypro-Geometric era onwards and contribute to the study of the city’s early history and burial customs.
The rock-cut chamber tombs, entrance passages and burial offerings complement the evidence provided by the public monuments. Among the best-known movable discoveries is the marble Aphrodite of Soli, a Roman sculpture of the first century AD, now preserved in the Cyprus Museum in Nicosia.
Significance and protection
Soli preserves evidence of the transformation of a Cypriot kingdom into a Hellenistic and Roman city and subsequently a Christian episcopal centre. Its theatre, basilica, mosaics, agora, sanctuaries and tombs represent different but complementary aspects of this history.
UNDP lists Soli and the nearby Vouni Palace among the sites that received emergency works through a programme supporting the Technical Committee on Cultural Heritage, with European funding. Preserving the ancient remains, particularly the vulnerable mosaics, remains essential to the study and protection of Cyprus’s cultural heritage.
Site details
Name: Soli / Soloi – Σόλοι.
Category: Ancient city and kingdom, with Roman and Early Christian monuments.
Location: Morphou Bay, near Xeros, Karavostasi and Potamos tou Kampou, Nicosia District.
Status of the area: Under Turkish occupation since 1974.
Basilica and mosaic shelter location: 35.14047, 32.81334.
Google Maps – Basilica: https://www.google.com/maps?q=35.14047,32.81334
Roman theatre location: 35.13966, 32.81193.
Google Maps – Theatre: https://www.google.com/maps?q=35.13966,32.81193
Coordinate note: These points identify the two individual monuments, rather than the boundaries of the entire ancient city.
Photographs: George Konstantinou, 17 August 2016.
Sources
Department of Antiquities, Cyprus – Soli.
Plutarch – Life of Solon, chapter 26.
Herodotus – Histories, Book V, 113–115.
K. Nicolaou – Soloi, Princeton Encyclopedia of Classical Sites, via ToposText.
Kassianidou, Agapiou & Manning – Reconstructing an ancient mining landscape at Skouriotissa.
Cyprus Digital Heritage – Soli Theatre and Agora.
Municipality of Morphou – Archaeological findings and the Basilica of Soli.
Athanasios Papageorghiou – Bishopric of Soli, Holy Metropolis of Morphou.
PHI Greek Inscriptions – Mosaicist’s inscription from Basilica A.
Shaun O’Sullivan – Study discussing the Soli inscription of 655.
UNDP Cyprus – Emergency works at Soli and Vouni.
Basilica map location · Theatre map location.
