Photos at Orkontas 8/5/2016, by Michael Hadjiconstantis
Below in English
Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου
Φωτογραφίες: Μιχάλης Χατζηκωνσταντής – Ορκόντας, 8/5/2016
Eastern Spectre – Caliaeschna microstigma
Η Caliaeschna microstigma (Schneider, 1845) είναι είδος λιβελούλας της οικογένειας Aeshnidae και ένα από τα χαρακτηριστικά Οδοντόγναθα των ρεόντων νερών της Κύπρου. Η αποδεκτή αγγλική κοινή ονομασία της είναι Eastern Spectre. Δεν εντόπισα επαρκώς τεκμηριωμένη καθιερωμένη ελληνική κοινή ονομασία για το συγκεκριμένο είδος και επομένως δεν δημιουργούμε τεχνητή μετάφραση για τον τίτλο.
Πρόκειται για είδος της ανατολικής Μεσογείου και της δυτικής Ασίας με ιδιαίτερες απαιτήσεις ενδιαιτήματος. Συνδέεται κυρίως με καθαρά, τρεχούμενα νερά, πετρώδη ρυάκια και μικρούς ποταμούς με σκίαση από την παρόχθια βλάστηση. Στην Κύπρο είναι ένα από τα είδη με σχετικά περιορισμένη εξάπλωση και η πραγματική αφθονία του πιθανότατα υποεκτιμάται λόγω της συμπεριφοράς και των ενδιαιτημάτων του.
Ταξινομία και επιστημονική ονομασία
Η αποδεκτή επιστημονική ονομασία είναι:
Caliaeschna microstigma (Schneider, 1845)
Το είδος περιγράφηκε αρχικά ως Aeschna microstigma Schneider, 1845, γι' αυτό και το όνομα του συγγραφέα και το έτος εμφανίζονται σήμερα μέσα σε παρένθεση.
Ανήκει στην οικογένεια Aeshnidae, μία από τις σημαντικότερες οικογένειες μεγάλων λιβελουλών της υποτάξης Anisoptera.
Περιγραφή
Η Caliaeschna microstigma είναι σχετικά μικρή για εκπρόσωπο της οικογένειας Aeshnidae και συγκαταλέγεται στις μικρότερες ευρωπαϊκές λιβελούλες αυτής της οικογένειας. Έχει λεπτό, επιμήκη κορμό και εμφάνιση προσαρμοσμένη στη γρήγορη πτήση ανάμεσα στην παρόχθια βλάστηση και πάνω από στενά ρεύματα.
Ο χρωματισμός της είναι κυρίως καστανός με ανοιχτότερες κιτρινωπές ή πρασινωπές κηλίδες και σχέδια στον θώρακα και στην κοιλιά. Τα μεγάλα σύνθετα μάτια και οι δύο ζεύξεις ισχυρών διαφανών πτερύγων είναι χαρακτηριστικά της οικογένειας.
Συμπεριφορά
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά της είναι η συμπεριφορά πτήσης. Τα ενήλικα άτομα μπορούν να περιπολούν συνεχώς χαμηλά πάνω από την κοίτη ενός ρυακιού ή μικρού ποταμού, συχνά ακολουθώντας επανειλημμένα το ίδιο τμήμα.
Το είδος παρουσιάζει επίσης έντονη δραστηριότητα αργά το απόγευμα και προς το σούρουπο. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την καταγραφή του στην Κύπρο, επειδή μεγάλο μέρος της συστηματικής παρακολούθησης των λιβελουλών πραγματοποιείται νωρίτερα μέσα στην ημέρα. Ως αποτέλεσμα, η Caliaeschna microstigma είναι πιθανό να καταγράφεται λιγότερο συχνά από όσο πραγματικά εμφανίζεται.
Ενδιαίτημα
Η Caliaeschna microstigma είναι στενά συνδεδεμένη με πετρώδη ρυάκια και μικρούς ποταμούς, οι οποίοι είναι τουλάχιστον εν μέρει σκιασμένοι από δέντρα και άλλη παρόχθια βλάστηση. Προτιμά τρεχούμενα νερά, αλλά μέσα στην ίδια κοίτη χρειάζονται και πιο ήρεμα τμήματα ή μικρές λεκάνες νερού, όπου μπορούν να αναπτυχθούν οι προνύμφες.
Η ποιότητα της παρόχθιας βλάστησης έχει επομένως μεγάλη σημασία. Δεν αρκεί απλώς η παρουσία νερού· απαιτείται ένα σύνθετο υδάτινο και παρόχθιο οικοσύστημα που προσφέρει σκιά, κατάλληλες μικροθέσεις και σχετικά σταθερές συνθήκες.
Υψομετρική εξάπλωση
Σε ολόκληρη την περιοχή εξάπλωσής της έχει αναφερθεί από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι περίπου 1.650 μ. υψόμετρο, αν και συνδέεται κυρίως με λοφώδεις και ορεινές περιοχές.
Στην Ευρώπη οι περισσότεροι πληθυσμοί βρίσκονται χαμηλότερα, συχνά κάτω από τα 500 μ., αλλά το μεγάλο συνολικό υψομετρικό εύρος δείχνει ότι καθοριστικός παράγοντας είναι περισσότερο η ύπαρξη κατάλληλου ρέοντος και σκιασμένου υδάτινου ενδιαιτήματος.
Κύκλος ζωής και προνύμφες
Όπως όλες οι λιβελούλες, η Caliaeschna microstigma περνά το μεγαλύτερο και οικολογικά πολύ σημαντικό τμήμα του κύκλου ζωής της μέσα στο νερό ως προνύμφη. Οι υδρόβιες προνύμφες είναι θηρευτές μικρών ασπόνδυλων και άλλων κατάλληλων υδρόβιων οργανισμών.
Στα ρέματα που κατοικεί το είδος, οι προνύμφες χρησιμοποιούν ιδιαίτερα τα πιο ήρεμα τμήματα του νερού. Όταν ολοκληρωθεί η ανάπτυξή τους, εγκαταλείπουν το νερό, προσκολλώνται σε κατάλληλο υπόστρωμα και πραγματοποιείται η μεταμόρφωση στο πτερωτό ενήλικο στάδιο. Το άδειο περίβλημα της προνύμφης που παραμένει μετά την έξοδο του ενήλικου ονομάζεται exuvia και αποτελεί πολύτιμο στοιχείο για την επιβεβαίωση επιτυχούς αναπαραγωγής μιας λιβελούλας σε συγκεκριμένη θέση.
Διατροφή
Τόσο οι προνύμφες όσο και τα ενήλικα είναι θηρευτές. Οι προνύμφες κυνηγούν μικρούς υδρόβιους οργανισμούς, ενώ τα ενήλικα συλλαμβάνουν μικρά ιπτάμενα έντομα κατά την πτήση.
Οι λιβελούλες αποτελούν σημαντικούς θηρευτές στα υδάτινα και παρόχθια οικοσυστήματα και συμμετέχουν τόσο στο υδρόβιο όσο και στο χερσαίο τροφικό πλέγμα.
Παγκόσμια εξάπλωση
Η Caliaeschna microstigma έχει σχετικά περιορισμένη εξάπλωση που εκτείνεται από τη νοτιοανατολική Ευρώπη προς τη Μικρά Ασία, την Ανατολική Μεσόγειο, τον Λεβάντε, τον νότιο Καύκασο και μέχρι το βορειοδυτικό Ιράν.
Στην Ευρώπη η εξάπλωσή της περιορίζεται κυρίως στη Βαλκανική Χερσόνησο, στα νησιά του Αιγαίου και στην Κύπρο.
Η Κύπρος βρίσκεται επομένως σε σημαντικό τμήμα της ευρωπαϊκής και ανατολικομεσογειακής εξάπλωσης αυτού του εξειδικευμένου είδους.
Παρουσία και κατάσταση στην Κύπρο
Η Caliaeschna microstigma αποτελεί ιθαγενές, μη ενδημικό είδος της κυπριακής πανίδας των Οδοντόγναθων. Μεγάλη μελέτη για τις λιβελούλες και τις νύμφες της Κύπρου, βασισμένη σε 23.899 καταγραφές και 703 θέσεις, την κατέταξε μεταξύ των σχετικά σπάνια καταγραφόμενων ειδών.
Κατά την περίοδο της συγκεκριμένης έρευνας υπήρχαν μόνο 47 καταγραφές ενήλικων ατόμων σε πτήση. Οι ερευνητές όμως επισημαίνουν ότι αυτό πιθανότατα υποεκτιμά σημαντικά την πραγματική παρουσία της. Το είδος δραστηριοποιείται συχνά αργά το απόγευμα και νωρίς το βράδυ, ενώ πολλές από τις θέσεις του είναι δύσκολα προσβάσιμες. Επιπλέον, η παρουσία μεγάλου αριθμού exuviae σε ορισμένες περιοχές δείχνει ότι οι αναπαραγόμενοι πληθυσμοί μπορεί να είναι πολύ μεγαλύτεροι από όσους υποδηλώνουν οι παρατηρήσεις ενηλίκων.
Περίοδος πτήσης στην Κύπρο
Τα κυπριακά δεδομένα δείχνουν ότι πρόκειται για είδος με σχετικά περιορισμένη και χαρακτηριστική περίοδο εμφάνισης των ενηλίκων. Η δραστηριότητά του συνδέεται με την άνοιξη και το πρώτο μέρος του καλοκαιριού, όταν οι κατάλληλες κοίτες διατηρούν τις αναγκαίες συνθήκες νερού.
Η απογευματινή και σουρουπινή δραστηριότητα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά την αναζήτηση του είδους.
Απειλές
Η μεγαλύτερη απειλή για την Caliaeschna microstigma είναι η απώλεια ή υποβάθμιση των μόνιμων και εποχικά αξιόπιστων ρεόντων υδάτων από τα οποία εξαρτάται.
Η μείωση των βροχοπτώσεων και οι παρατεταμένες ξηρασίες μπορούν να προκαλέσουν ξήρανση των ρυακιών. Παράλληλα, η άντληση και εκτροπή νερού από πηγές και ρέματα για άρδευση και ανθρώπινη κατανάλωση μειώνουν τη διαθέσιμη υδάτινη παροχή.
Εξίσου σημαντική είναι η καταστροφή της παρόχθιας βλάστησης από πυρκαγιές, γεωργικές δραστηριότητες, κατασκευές και άλλες ανθρώπινες επεμβάσεις. Επειδή το είδος χρειάζεται σκιασμένες κοίτες, η απομάκρυνση δέντρων και θάμνων μπορεί να μεταβάλει δραστικά το μικροκλίμα του ενδιαιτήματός του.
Η κλιματική αλλαγή και η αυξανόμενη συχνότητα και διάρκεια των ξηρασιών αποτελούν επομένως σημαντικό μακροπρόθεσμο κίνδυνο.
Κατάσταση διατήρησης – IUCN
Η νεότερη παγκόσμια αξιολόγηση της IUCN Red List, δημοσιευμένη το 2024 και βασισμένη σε αξιολόγηση της 10ης Οκτωβρίου 2022, κατατάσσει την Caliaeschna microstigma ως:
LC – Least Concern / Μειωμένου Ενδιαφέροντος
Η αξιολόγηση αναγνωρίζει ότι τα ενδιαιτήματά της απειλούνται από ξηρασίες, υδροληψίες, καταστροφή δασικής και παρόχθιας βλάστησης, κλιματική αλλαγή, οικιστική ανάπτυξη και πυρκαγιές. Ωστόσο, με τα σημερινά διαθέσιμα δεδομένα δεν θεωρείται ότι πληροί τα κριτήρια παγκόσμιας ένταξης σε απειλούμενη κατηγορία.
Παλαιότερες ευρωπαϊκές αξιολογήσεις την είχαν κατατάξει ως NT – Near Threatened / Σχεδόν Απειλούμενο, γι' αυτό σε παλαιότερες πηγές μπορεί να συναντάται διαφορετική κατηγορία.
Φωτογραφική καταγραφή στην Κύπρο
Οι φωτογραφίες της παρούσας ανάρτησης λήφθηκαν στον Ορκόντα στις 8 Μαΐου 2016 από τον Μιχάλη Χατζηκωνσταντή.
Ταξινόμηση
Βασίλειο: Animalia
Φύλο: Arthropoda
Κλάση: Insecta
Τάξη: Odonata
Υπόταξη: Anisoptera
Οικογένεια: Aeshnidae
Γένος: Caliaeschna
Είδος: Caliaeschna microstigma (Schneider, 1845)
Συνώνυμο: Aeschna microstigma Schneider, 1845
Αποδεκτή αγγλική κοινή ονομασία: Eastern Spectre
Ελληνική κοινή ονομασία: Δεν χρησιμοποιείται μη τεκμηριωμένη ονομασία
Καθεστώς στην Κύπρο: Ιθαγενές, μη ενδημικό
Κύριο ενδιαίτημα: σκιασμένα πετρώδη ρυάκια και μικροί ποταμοί
Παγκόσμια IUCN: LC – Least Concern / Μειωμένου Ενδιαφέροντος
Τοποθεσία φωτογραφιών: Ορκόντας, Κύπρος
Ημερομηνία φωτογραφιών: 8/5/2016
Φωτογράφος: Μιχάλης Χατζηκωνσταντής
Πηγές
IUCN Red List – Caliaeschna microstigma, global assessment published 2024.
Diversity, Status and Phenology of the Dragonflies and Damselflies of Cyprus (Insecta: Odonata), Diversity, 2021.
Atlas of the European Dragonflies and Damselflies – Boudot & Kalkman.
Distribution, habitat requirements, and vulnerability of Caliaeschna microstigma at the north-western edge of its range, Odonatologica, 2021.
Biodiversity of Cyprus – Caliaeschna microstigma (Schneider, 1845).
TEXT: GEORGE KONSTANTINOU
PHOTOS: MICHAEL HADJICONSTANTIS – Orkontas, 8/5/2016
Eastern Spectre – Caliaeschna microstigma
Caliaeschna microstigma (Schneider, 1845), the Eastern Spectre, is a dragonfly of the family Aeshnidae and a characteristic species of running-water habitats in Cyprus. It is an eastern Mediterranean and western Asian species with specialised habitat requirements, occurring principally along clean, shaded, flowing streams and small rivers.
In Cyprus it has a relatively restricted distribution, although its true abundance is probably underestimated because of its behaviour and the difficulty of surveying many of its habitats.
Taxonomy and scientific name
The accepted scientific name is:
Caliaeschna microstigma (Schneider, 1845)
It was originally described as Aeschna microstigma Schneider, 1845, explaining the parentheses surrounding the author and year in its current scientific name.
It belongs to the Aeshnidae, an important family of large dragonflies within the suborder Anisoptera.
Description
Caliaeschna microstigma is relatively small for an aeshnid and is among the smaller European representatives of this family. It has a slender elongated body and is well adapted to rapid flight through riparian vegetation and above narrow streams.
Its colouration is predominantly brown, with paler yellowish or greenish markings on the thorax and abdomen. Large compound eyes and two pairs of powerful transparent wings are characteristic features.
Behaviour
One of the most interesting aspects of the Eastern Spectre is its flight behaviour. Adults continuously patrol low above stream beds, often repeatedly following the same section of watercourse.
The species is notably active during the late afternoon and towards dusk. This is particularly important when assessing its status in Cyprus because much systematic dragonfly recording takes place earlier in the day. Consequently, the species is probably recorded less frequently than it actually occurs.
Habitat
Caliaeschna microstigma is strongly associated with stony streams and small rivers that are at least partly shaded by trees and other riparian vegetation. It favours flowing water, but calmer sections and pools within the same watercourse provide important larval habitat.
The quality of riparian vegetation is therefore crucial. The species requires more than simply the presence of water: it depends upon a complex aquatic and riparian ecosystem providing shade, suitable microhabitats and relatively stable conditions.
Altitudinal distribution
Across its range the species has been reported from sea level to approximately 1,650 m elevation, although it occurs mainly in hilly and mountainous areas.
Most European populations occur at lower elevations, frequently below 500 m, indicating that the availability of suitable shaded running-water habitat is more important than altitude alone.
Life cycle and larvae
Like other dragonflies, Caliaeschna microstigma spends a major part of its life cycle underwater as an aquatic larva. The larvae are predators of small aquatic invertebrates and other suitable prey.
Within streams, larvae particularly use slower-flowing sections. When development is complete, the larva leaves the water and the adult emerges. The empty larval skin remaining after emergence is known as an exuvia and provides valuable evidence that successful reproduction has occurred at a locality.
Diet
Both larvae and adults are predators. Larvae capture small aquatic organisms, while adults hunt small flying insects.
Dragonflies therefore perform an important predatory role in both aquatic and terrestrial food webs.
Global distribution
Caliaeschna microstigma has a comparatively restricted range extending from south-eastern Europe through Asia Minor, the eastern Mediterranean and Levant, the southern Caucasus and into north-western Iran.
Within Europe its range is largely restricted to the Balkan Peninsula, Aegean Islands and Cyprus.
Cyprus therefore forms an important part of the European and eastern Mediterranean range of this specialised species.
Occurrence and status in Cyprus
Caliaeschna microstigma is a native, non-endemic species of the Cypriot odonate fauna. A major study of Cyprus dragonflies and damselflies, based on 23,899 records from 703 sites, ranked it among the relatively infrequently recorded species.
Only 47 records of adults on the wing were available during the study period. However, the authors considered the species almost certainly under-recorded. It is particularly active in the late afternoon and early evening, while many of its localities are difficult to access. Large numbers of exuviae found at some sites indicate that breeding populations can be considerably larger than adult observations suggest.
Flight period in Cyprus
Cyprus records indicate a relatively concentrated adult flight season associated principally with spring and the first part of summer, when suitable streams retain the necessary water conditions.
Its tendency towards late-afternoon and crepuscular activity must be considered when searching for the species.
Threats
The principal threat to the Eastern Spectre is the loss or degradation of reliable running-water habitats.
Reduced rainfall and prolonged drought can cause streams to dry. Water abstraction and diversion from springs and streams for irrigation and human consumption further reduce available flow.
Destruction of riparian vegetation through fires, agriculture, construction and other human activities is also important. Because the species depends on shaded watercourses, removal of trees and shrubs can fundamentally alter habitat microclimate.
Climate change and increasing frequency or duration of drought therefore represent important long-term concerns.
Conservation status – IUCN
The most recent global IUCN Red List assessment, published in 2024 following assessment on 10 October 2022, classifies Caliaeschna microstigma as:
LC – Least Concern
The assessment recognises threats from drought, water abstraction, destruction of riparian and forest vegetation, climate change, human settlement and forest fires. Nevertheless, available evidence does not currently indicate that the species meets the thresholds for a globally threatened category.
Older European assessments classified it as NT – Near Threatened, explaining why a different category may occur in older literature.
Photographic record in Cyprus
The photographs accompanying this article were taken at Orkontas on 8 May 2016 by Michael Hadjiconstantis.
Classification
Kingdom: Animalia
Phylum: Arthropoda
Class: Insecta
Order: Odonata
Suborder: Anisoptera
Family: Aeshnidae
Genus: Caliaeschna
Species: Caliaeschna microstigma (Schneider, 1845)
Synonym: Aeschna microstigma Schneider, 1845
Accepted English common name: Eastern Spectre
Status in Cyprus: Native, non-endemic
Principal habitat: shaded stony streams and small rivers
Global IUCN: LC – Least Concern
Photographic locality: Orkontas, Cyprus
Date of photographs: 8/5/2016
Photographer: Michael Hadjiconstantis
Sources
IUCN Red List – Caliaeschna microstigma, global assessment published 2024.
Diversity, Status and Phenology of the Dragonflies and Damselflies of Cyprus (Insecta: Odonata), Diversity, 2021.
Boudot, J.-P. & Kalkman, V.J. – Atlas of the European Dragonflies and Damselflies.
Vilenica, M., Kulijer, D., Gligorović, B., Gligorović, A. & De Knijf, G. – Distribution, habitat requirements, and vulnerability of Caliaeschna microstigma, Odonatologica, 2021.
Biodiversity of Cyprus – Caliaeschna microstigma (Schneider, 1845).
