Below in English
Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Αμμόχωστος, 20/11/2016.
Η Εκκλησία του Αγίου Γεωργίου των Ελλήνων στην εντός των ενετικών τειχών κατεχόμενη Αμμόχωστο αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της μεσαιωνικής Κύπρου και τον μεγαλύτερο ορθόδοξο ναό που ανεγέρθηκε στην Κύπρο κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας. Το μνημείο βρίσκεται στην κατεχόμενη περιοχή της Κυπριακής Δημοκρατίας και σήμερα σώζεται ως επιβλητικό ερείπιο.
Ο ναός έχει διαστάσεις περίπου 37,5 × 20,5 μέτρα και η ανέγερσή του χρονολογείται με αρκετή βεβαιότητα στο δεύτερο μισό του 14ου αιώνα. Αποτελεί εξαιρετικό παράδειγμα συνδυασμού της ορθόδοξης εκκλησιαστικής παράδοσης με τη γαλλική γοτθική αρχιτεκτονική που είχε αναπτυχθεί στην Κύπρο κατά την περίοδο των Λουζινιανών.
Ο μεγάλος ορθόδοξος καθεδρικός της Αμμοχώστου
Ο Άγιος Γεώργιος των Ελλήνων οικοδομήθηκε ως ο μεγάλος ναός της ελληνικής ορθόδοξης κοινότητας της μεσαιωνικής Αμμοχώστου. Η κλίμακα, η ποιότητα κατασκευής και ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός του ήταν πρωτοφανείς για ορθόδοξο εκκλησιαστικό οικοδόμημα στο Βασίλειο της Κύπρου. Η επιστημονική έρευνα τον θεωρεί τμήμα του ορθόδοξου επισκοπικού συγκροτήματος της πόλης, το οποίο περιλάμβανε και παλαιότερο ναό στη νότια πλευρά του.
Η ανέγερση ενός τόσο μεγάλου ναού αντανακλά την οικονομική και κοινωνική ισχύ που είχε αποκτήσει η ελληνική ορθόδοξη κοινότητα της Αμμοχώστου κατά τον 14ο αιώνα. Το μνημείο οικοδομήθηκε σε μια πόλη όπου συνυπήρχαν Λατίνοι, Έλληνες Ορθόδοξοι, Αρμένιοι, Μαρωνίτες και διάφορες ανατολικές χριστιανικές κοινότητες.
Ο Άγιος Γεώργιος ανεγέρθηκε σε σχετικά μικρή απόσταση από τον λατινικό Καθεδρικό του Αγίου Νικολάου. Επίσημη κυπριακή έκδοση σημειώνει ότι η μνημειακή ορθόδοξη εκκλησία κτίστηκε κοντά στον λατινικό καθεδρικό και μπορεί να ιδωθεί ως αρχιτεκτονικό αντίβαρο προς αυτόν.
Αρχιτεκτονική – Γοτθική βασιλική και βυζαντινός τρούλος
Το σημαντικότερο χαρακτηριστικό του Αγίου Γεωργίου των Ελλήνων είναι ο μοναδικός συνδυασμός γοτθικής βασιλικής και βυζαντινού τρούλου.
Ο ναός είναι κατασκευασμένος εξ ολοκλήρου από καλοδουλεμένους τετραγωνισμένους πωρόλιθους και έχει τρία κλίτη με πέντε διαδοχικές ενότητες. Τα κλίτη χωρίζονταν με δύο σειρές κιόνων και κατέληγαν ανατολικά σε τρεις ημικυκλικές αψίδες.
Τα κλίτη καλύπτονταν με γοτθικά σταυροθόλια με νευρώσεις, ενώ στο κεντρικό τμήμα του ναού υψωνόταν τρούλος. Σύμφωνα με την περιγραφή του Τμήματος Αρχαιοτήτων, ο τρούλος στηριζόταν στον τετράγωνο χώρο που σχηματιζόταν ανάμεσα στη δεύτερη και την τρίτη κολόνα των δύο κιονοστοιχιών.
Η ύπαρξη του τρούλου είχε αποτελέσει παλαιότερα αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης. Νεότερη έρευνα, όμως, σε συνδυασμό με ιστορικές απεικονίσεις της Αμμοχώστου, προσέφερε σαφή τεκμήρια ότι ο ναός πράγματι διέθετε τρούλο.
Οι τρεις αψίδες
Στην ανατολική πλευρά, τα τρία κλίτη καταλήγουν σε τρεις ημικυκλικές αψίδες. Η κεντρική είναι μεγαλύτερη και πλαισιώνεται από τις δύο μικρότερες πλευρικές.
Οι αψίδες αποτελούν ένα από τα καλύτερα σωζόμενα τμήματα του μνημείου. Παρά την κατάρρευση μεγάλου μέρους της ανωδομής, εξακολουθούν να κυριαρχούν στο ανατολικό άκρο του ερειπωμένου ναού και να αποκαλύπτουν την αρχική μνημειακή του κλίμακα.
Αντηρίδες και γοτθική κατασκευή
Για να αντιμετωπιστούν οι μεγάλες πλευρικές ωθήσεις που προκαλούσαν τα σταυροθόλια του ψηλού κεντρικού κλίτους, χρησιμοποιήθηκε σύστημα ιπτάμενων αντηρίδων.
Οι αντηρίδες μετέφεραν τις ωθήσεις της ανωδομής προς τα εξωτερικά στηρίγματα και αποτελούν ένα από τα χαρακτηριστικότερα στοιχεία της γοτθικής αρχιτεκτονικής του ναού. Η χρήση τους σε έναν ορθόδοξο καθεδρικό δείχνει σε εξαιρετικό βαθμό την υιοθέτηση δυτικών κατασκευαστικών τεχνικών από την ορθόδοξη αρχιτεκτονική της μεσαιωνικής Κύπρου.
Τα παράθυρα είναι σχετικά απλά και καταλήγουν σε οξυκόρυφα τόξα, ενώ οι είσοδοι διέθεταν πλουσιότερα λαξευμένα περίθυρα και ανάγλυφο διάκοσμο.
Μια μοναδική συνάντηση Ανατολής και Δύσης
Ο Άγιος Γεώργιος των Ελλήνων δεν αποτελεί απλώς έναν γοτθικό ναό που χρησιμοποιήθηκε από Ορθοδόξους. Η αρχιτεκτονική του είναι αποτέλεσμα πραγματικής σύνθεσης διαφορετικών παραδόσεων.
Η τρίκλιτη βασιλική, τα οξυκόρυφα τόξα, τα σταυροθόλια, τα γοτθικά παράθυρα και οι ιπτάμενες αντηρίδες προέρχονται από τη δυτικοευρωπαϊκή γοτθική αρχιτεκτονική. Αντίθετα, οι τρεις ημικυκλικές αψίδες, η λειτουργική οργάνωση του εσωτερικού και κυρίως ο τρούλος συνδέονται με την ορθόδοξη και βυζαντινή εκκλησιαστική παράδοση.
Η σύγχρονη έρευνα περιγράφει το οικοδόμημα ως έναν περίτεχνο συνδυασμό παραδοσιακών κυπριακών, σταυροφορικών και γαλλικών γοτθικών στοιχείων.
Οι τοιχογραφίες
Το εσωτερικό του Αγίου Γεωργίου ήταν κάποτε εκτεταμένα τοιχογραφημένο. Με την κατάρρευση του τρούλου, των θόλων και μεγάλου μέρους των τοίχων, η πλειονότητα των τοιχογραφιών χάθηκε.
Τμήματα ζωγραφικού διακόσμου διατηρούνται κυρίως στις αψίδες και σε σωζόμενα τμήματα των τοίχων. Το Τμήμα Αρχαιοτήτων αναφέρει σωζόμενα κατάλοιπα με μορφές αγίων, τα οποία όμως παραμένουν εκτεθειμένα στις καιρικές συνθήκες και έχουν υποστεί σοβαρή φθορά.
Η μακροχρόνια έκθεση στον δυνατό καλοκαιρινό ήλιο, στη βροχή και στην υγρασία έχει επιβαρύνει ακόμη περισσότερο τον εύθραυστο ζωγραφικό διάκοσμο.
Ο παλαιότερος ναός στη νότια πλευρά
Στη νότια πλευρά του Αγίου Γεωργίου βρίσκεται ένα παλαιότερο και πολύ μικρότερο εκκλησιαστικό συγκρότημα, γνωστό παραδοσιακά ως Άγιος Συμεών.
Το Τμήμα Αρχαιοτήτων αναφέρει ότι ο μικρός αυτός ναός πιθανόν αποτελούσε τον ορθόδοξο καθεδρικό της Αμμοχώστου πριν από την ανέγερση του Αγίου Γεωργίου. Η αρχική φάση του χρονολογείται πιθανότατα στα τέλη του 12ου αιώνα και ανήκει στον τύπο του σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού με τρούλο.
Νεότερη επιστημονική έρευνα έχει προχωρήσει περισσότερο στην ερμηνεία του συγκροτήματος και υποστηρίζει ότι ο παλαιότερος ναός, παρότι είναι ευρέως γνωστός ως Άγιος Συμεών, πιθανότατα ήταν αφιερωμένος στον Άγιο Επιφάνιο. Το παλαιότερο οικοδόμημα είχε υποστεί πολλές ανακατασκευές και επεκτάσεις και, μέχρι τα μέσα του 14ου αιώνα, είχε εξελιχθεί σε δίκλιτο συγκρότημα με τέσσερις τρούλους.
Όταν οικοδομήθηκε ο μεγάλος νέος καθεδρικός του Αγίου Γεωργίου στο δεύτερο μισό του 14ου αιώνα, το παλαιότερο κτίσμα δεν κατεδαφίστηκε. Αντίθετα, διατηρήθηκε και ενσωματώθηκε στο νέο επισκοπικό συγκρότημα, δημιουργώντας μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα αρχιτεκτονική συνέχεια ανάμεσα στη βυζαντινή και τη γοτθική παράδοση.
Η πολιορκία του 1571 και η καταστροφή
Ο Άγιος Γεώργιος των Ελλήνων υπέστη πολύ σοβαρές ζημιές κατά την οθωμανική πολιορκία της Αμμοχώστου το 1571. Το μνημείο βρέθηκε μέσα σε μια πόλη που βομβαρδιζόταν επί μήνες με βαρύ πυροβολικό.
Ωστόσο, η σημερινή ερειπωμένη κατάσταση του ναού δεν πρέπει να αποδίδεται αποκλειστικά στην πολιορκία. Ιστορικές περιγραφές και απεικονίσεις του 17ου αιώνα δείχνουν ότι, αν και ο ναός είχε υποστεί σοβαρές ζημιές το 1571, σημαντικά τμήματά του εξακολουθούσαν να στέκονται. Η επιστημονική έρευνα θεωρεί ότι η μεγάλη σεισμική δόνηση του 1735 πιθανότατα συνέβαλε αποφασιστικά στην τελική κατάρρευση μεγάλου μέρους του οικοδομήματος.
Μετά από αυτή την καταστροφή ο ναός εγκαταλείφθηκε και παρέμεινε ερείπιο.
Τι σώζεται σήμερα
Παρά τις τεράστιες απώλειες, σημαντικά τμήματα του μνημείου εξακολουθούν να σώζονται.
Διατηρούνται κυρίως οι τρεις ανατολικές αψίδες, ο νότιος τοίχος του ναού και το χαμηλότερο τμήμα της δυτικής πρόσοψης. Αντίθετα, το μεγαλύτερο μέρος του βόρειου τοίχου, το υπερυψωμένο κεντρικό κλίτος, οι κίονες, ο τρούλος και τα περισσότερα σταυροθόλια έχουν καταρρεύσει. Στα ανατολικά σώζονται ακόμη υπολείμματα των θόλων και μία από τις αντηρίδες που υποστηρίζει την κεντρική αψίδα.
Κατά τη διάρκεια των αιώνων αφαιρέθηκαν επίσης λίθοι από το μνημείο για επαναχρησιμοποίηση σε άλλες κατασκευές, επιταχύνοντας την απώλεια του αρχικού οικοδομικού υλικού.
Ιστορική και αρχιτεκτονική σημασία
Ο Άγιος Γεώργιος των Ελλήνων αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα παραδείγματα της πολιτιστικής και αρχιτεκτονικής συνύπαρξης Ανατολής και Δύσης στην Κύπρο.
Η τεράστια γοτθική βασιλική με τον βυζαντινό τρούλο δεν αποτελεί απλή αντιγραφή ενός δυτικού προτύπου. Αντιπροσωπεύει μια ιδιαίτερη κυπριακή αρχιτεκτονική δημιουργία, προσαρμοσμένη στις λειτουργικές ανάγκες της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Η κλίμακα και η ποιότητά του ήταν χωρίς προηγούμενο για ορθόδοξο ναό στο μεσαιωνικό Βασίλειο της Κύπρου και το μνημείο παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό μοναδικό ανάμεσα στις ελληνικές εκκλησίες του νησιού.
Ακόμη και στη σημερινή ερειπωμένη του μορφή, ο Άγιος Γεώργιος των Ελλήνων παραμένει ένα από τα επιβλητικότερα μνημεία της εντός των ενετικών τειχών Αμμοχώστου και μια εξαιρετικά σημαντική μαρτυρία της ιστορίας της ορθόδοξης κοινότητας της μεσαιωνικής πόλης.
Πηγές
Biodiversity of Cyprus – Εκκλησία Αγίου Γεωργίου των Ελλήνων
Τμήμα Αρχαιοτήτων Κυπριακής Δημοκρατίας – Άγιος Γεώργιος των Ελλήνων
Tassos Papacostas – A Gothic Basilica in the Renaissance: Saint George of the Greeks at Famagusta
Text and photos: George Konstantinou – Famagusta, 20 November 2016.
The Church of Saint George of the Greeks within the Venetian walls of occupied Famagusta is one of the most important monuments of medieval Cyprus and the largest Orthodox church constructed in Cyprus during Frankish rule. The monument is located in the occupied area of the Republic of Cyprus and today survives as an imposing ruin.
Measuring approximately 37.5 × 20.5 metres, the church can be dated with reasonable certainty to the second half of the 14th century. It is an exceptional example of the combination of Orthodox ecclesiastical tradition with the French Gothic architecture that developed in Cyprus under Lusignan rule.
The great Orthodox cathedral of Famagusta
Saint George of the Greeks was constructed as the great church of the Greek Orthodox community of medieval Famagusta. Its scale, quality of construction and architectural conception were unprecedented for an Orthodox ecclesiastical building in the Kingdom of Cyprus. Modern scholarship regards it as part of the city's Orthodox episcopal complex, which also incorporated an older church immediately to the south.
The construction of such a monumental cathedral reflects the economic and social strength achieved by Famagusta's Greek Orthodox community during the 14th century. It arose in a cosmopolitan city inhabited by Latins, Greek Orthodox Christians, Armenians, Maronites and several Eastern Christian communities.
Saint George was constructed relatively close to the Latin Cathedral of St Nicholas. An official Cypriot publication notes that the great Orthodox church stood close to the Latin cathedral and can be understood as an architectural counterpart to it.
Architecture – Gothic basilica and Byzantine dome
The most remarkable characteristic of Saint George of the Greeks is its combination of a Gothic basilica with a Byzantine dome.
Constructed entirely from carefully cut limestone ashlar blocks, the church consisted of three aisles divided into five bays. Two rows of columns separated the aisles, all three of which terminated in semicircular apses at the eastern end.
The aisles were covered with Gothic ribbed cross vaults, while a dome rose over the central part of the building. According to the Department of Antiquities, the dome rested above the square space formed between the second and third columns of the two arcades.
The existence of this dome was once the subject of scholarly debate. More recent research, combined with historical representations of Famagusta, has provided convincing evidence that the cathedral did indeed possess a dome.
The three apses
At the eastern end, the three aisles terminate in three semicircular apses, the central apse being larger than those on either side.
These apses are among the best-preserved parts of the monument. Despite the collapse of much of the upper structure, they still dominate the eastern end of the ruined cathedral and convey a strong impression of its original monumental scale.
Flying buttresses and Gothic construction
To counteract the lateral thrust generated by the vaults of the high central nave, the builders employed a system of flying buttresses.
These transferred the forces generated by the upper structure to external supports and are among the most characteristic Gothic elements of the cathedral. Their use in an Orthodox cathedral vividly demonstrates the adoption of Western European construction techniques within the Orthodox architecture of medieval Cyprus.
The windows are relatively simple and terminate in pointed arches, while the entrances were provided with more elaborate carved surrounds and relief decoration.
A unique meeting of East and West
Saint George of the Greeks is not simply a Gothic building used for Orthodox worship. Its architecture represents a genuine synthesis of different traditions.
The three-aisled basilica, pointed arches, ribbed vaults, Gothic windows and flying buttresses derive from Western European Gothic architecture. The three semicircular apses, liturgical organisation and, above all, the dome are associated with Orthodox and Byzantine ecclesiastical tradition.
Modern scholarship describes the monument as an elaborate blending of traditional Cypriot, Crusader and French Gothic elements.
Wall paintings
The interior of Saint George of the Greeks was once extensively decorated with wall paintings. Most were lost following the collapse of the dome, vaults and substantial sections of the walls.
Fragments of painted decoration survive principally in the apses and on sections of the remaining walls. The Department of Antiquities records surviving representations of saints, although these paintings remain exposed to the elements and are severely weathered.
Long-term exposure to intense summer heat, winter rain and moisture has further endangered the fragile surviving decoration.
The earlier church on the southern side
Immediately south of Saint George is a much older and smaller ecclesiastical complex traditionally known as Saint Symeon.
The Department of Antiquities states that this smaller church may have served as the Orthodox cathedral of Famagusta before Saint George was constructed. Its earliest phase probably dates to the late 12th century and belonged to the Byzantine cross-in-square domed type.
More recent scholarship has refined the interpretation of the complex and suggests that the older church, although commonly known as Saint Symeon, was probably dedicated to Saint Epiphanius. It underwent several phases of rebuilding and enlargement and, by the mid-14th century, had developed into a two-aisled complex surmounted by four domes.
When the great new cathedral of Saint George was erected during the second half of the 14th century, the older structure was not demolished. Instead, it was preserved and incorporated into the new episcopal complex, creating a remarkable architectural continuity between Byzantine and Gothic traditions.
The siege of 1571 and destruction
Saint George of the Greeks suffered severe damage during the Ottoman siege of Famagusta in 1571, when the city endured months of heavy artillery bombardment.
Its present ruined condition, however, should not be attributed solely to the siege. Seventeenth-century accounts and representations show that although the cathedral was badly damaged in 1571, substantial parts of the structure remained standing. Modern scholarship suggests that the major earthquake of 1735 probably played a decisive role in the final collapse of much of the building.
The church was subsequently abandoned and has remained a ruin.
What survives today
Despite enormous losses, substantial elements of the cathedral still survive.
These include principally the three eastern apses, the southern aisle wall and the lower part of the western façade. Most of the northern aisle wall, clerestory, columns, dome and vaulting have disappeared. Remains of the vaults survive in the eastern bays, together with a flying buttress supporting the main apse.
Over the centuries, stone was also removed from the monument for reuse in other construction projects, contributing further to the loss of its original fabric.
Historical and architectural significance
Saint George of the Greeks is one of the most important examples of the architectural and cultural interaction between East and West in Cyprus.
Its enormous Gothic basilica surmounted by a Byzantine dome was not merely an imitation of a Western model. It represents a distinctive Cypriot architectural creation adapted to the liturgical requirements of the Orthodox Church.
Its scale and architectural quality were unprecedented for an Orthodox church in the medieval Kingdom of Cyprus, and the monument remained in many respects unique among the Greek churches of the island.
Even in its present ruined condition, Saint George of the Greeks remains one of the most imposing monuments within the Venetian walls of Famagusta and an exceptionally important witness to the history of the Orthodox community of the medieval city.
Sources
Biodiversity of Cyprus – Church of Saint George of the Greeks
Department of Antiquities, Republic of Cyprus – Saint George of the Greeks
Tassos Papacostas – A Gothic Basilica in the Renaissance: Saint George of the Greeks at Famagusta
No comments:
Post a Comment