Η εξωτερική πλευρά των ενετικών τειχών της Αμμοχώστου
Καθεδρικός ναός Αγίου Νικολάου (τέμενος Λάλα Μουσταφά πασά) εντός των ενετικών τειχών της Αμμοχώστου
Λεπτομέρεια του χάρτη του Ferrandus Bertelli.
Από το βιβλίο της Μαρίας Ιακώβου "Χάρτες και Άτλαντες",
Πολιτιστικό Κέντρο Τράπεζας Κύπρου.
Below in English
Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Αμμόχωστος, 20/11/2016.
Η παλιά Αμμόχωστος εντός των ενετικών τειχών αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μεσαιωνικά αστικά σύνολα της Κύπρου και ολόκληρης της ανατολικής Μεσογείου. Μέσα σε έναν σχετικά περιορισμένο χώρο διατηρούνται επιβλητικές οχυρώσεις, προμαχώνες, πύλες, γοτθικοί καθεδρικοί ναοί και εκκλησίες, ορθόδοξοι και ανατολικοί χριστιανικοί ναοί, το βασιλικό παλάτι, κατάλοιπα μοναστηριών και άλλα κτίσματα που μαρτυρούν την εξαιρετική ιστορική πορεία της πόλης.
Η εντός των τειχών Αμμόχωστος βρίσκεται σήμερα στην κατεχόμενη περιοχή της Κυπριακής Δημοκρατίας. Τα μνημεία της αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της πολιτιστικής κληρονομιάς της Κύπρου.
Η παλιά ανάρτηση του Biodiversity of Cyprus περιλαμβάνει εκτεταμένο φωτογραφικό υλικό που λήφθηκε στις 20 Νοεμβρίου 2016, καθώς και λεπτομέρεια του ιστορικού χάρτη του Ferrandus Bertelli από το βιβλίο της Μαρίας Ιακώβου Χάρτες και Άτλαντες, Πολιτιστικό Κέντρο Τράπεζας Κύπρου.
Από μια μικρή πόλη σε μεγάλο μεσογειακό λιμάνι
Η ιστορική άνοδος της Αμμοχώστου συνδέεται στενά με τις μεγάλες πολιτικές και εμπορικές ανακατατάξεις της ανατολικής Μεσογείου κατά τους χρόνους των Σταυροφοριών.
Με την εγκαθίδρυση της δυναστείας των Λουζινιανών στην Κύπρο το 1192, το νησί εντάχθηκε ακόμη περισσότερο στα εμπορικά και πολιτικά δίκτυα της Λατινικής Ανατολής. Η καθοριστική όμως ώθηση για την Αμμόχωστο ήρθε μετά την πτώση της Άκρας το 1291, όταν πρόσφυγες, έμποροι και άλλοι πληθυσμοί από τις τελευταίες σταυροφορικές κτήσεις της Συρίας και της Παλαιστίνης κατέφυγαν στην Κύπρο. Η Αμμόχωστος εξελίχθηκε σε σημαντικό κόμβο του εμπορίου μεταξύ Ανατολής και Δύσης.
Κατά τον 13ο και κυρίως τον 14ο αιώνα, το λιμάνι της βρισκόταν πάνω σε σημαντικούς θαλάσσιους εμπορικούς δρόμους. Από την Κύπρο εξάγονταν, μεταξύ άλλων, ζάχαρη, βαμβάκι και κρασί, ενώ μέσω της Αμμοχώστου διακινούνταν προϊόντα και κεφάλαια μεταξύ της Ευρώπης και της Ανατολής. Η πόλη έφθασε σε τέτοια οικονομική ακμή ώστε σύγχρονη ιστορική έρευνα περιγράφει τη μεσαιωνική Αμμόχωστο ως εμπορικό, στρατιωτικό και βασιλικό κέντρο.
Μια κοσμοπολίτικη μεσαιωνική πόλη
Ο πλούτος της Αμμοχώστου προσέλκυσε ανθρώπους από πολλά μέρη της Μεσογείου και της Ευρώπης. Στην πόλη δραστηριοποιούνταν έμποροι και κοινότητες από διαφορετικές περιοχές και διαφορετικά χριστιανικά δόγματα.
Λατίνοι, Έλληνες Ορθόδοξοι, Αρμένιοι, Μαρωνίτες, Σύριοι και άλλες ανατολικές χριστιανικές κοινότητες άφησαν το αποτύπωμά τους στο αστικό και θρησκευτικό τοπίο. Η σύγχρονη επιστημονική βιβλιογραφία για τη μεσαιωνική Αμμόχωστο δίνει ιδιαίτερη έμφαση ακριβώς σε αυτή την πολυπολιτισμικότητα και στην αλληλεπίδραση διαφορετικών πληθυσμών και καλλιτεχνικών παραδόσεων.
Η ποικιλία αυτή εξηγεί τον εντυπωσιακό αριθμό εκκλησιαστικών μνημείων μέσα στα τείχη. Η γνωστή παράδοση ότι η Αμμόχωστος είχε 365 εκκλησίες, μία για κάθε ημέρα του χρόνου, δεν θεωρείται κυριολεκτική ιστορική καταγραφή. Η αρχαιολογική και αρχιτεκτονική έρευνα, όμως, έχει εντοπίσει περίπου 30 εκκλησίες που σώζονται ή μπορούν ακόμη να ιχνηλατηθούν μέσα στην περιτειχισμένη πόλη, αριθμός εξαιρετικά μεγάλος για την έκταση της Αμμοχώστου.
Η Αμμόχωστος των Λουζινιανών
Κατά την περίοδο των Λουζινιανών η πόλη απέκτησε όχι μόνο εμπορική αλλά και μεγάλη πολιτική και συμβολική σημασία.
Στην κεντρική πλατεία ανεγέρθηκε ο μνημειακός γοτθικός Καθεδρικός Ναός του Αγίου Νικολάου, ένα από τα σημαντικότερα έργα γοτθικής αρχιτεκτονικής στην ανατολική Μεσόγειο. Η οικοδόμησή του άρχισε γύρω στις αρχές του 14ου αιώνα και η αρχιτεκτονική του παρουσιάζει ισχυρές γαλλικές γοτθικές επιρροές.
Μετά την απώλεια των Αγίων Τόπων, οι Λουζινιανοί βασιλείς διατήρησαν τον τίτλο του Βασιλιά της Ιερουσαλήμ. Αφού στέφονταν βασιλείς της Κύπρου στη Λευκωσία, πραγματοποιούσαν δεύτερη τελετή στέψης στον Άγιο Νικόλαο της Αμμοχώστου ως βασιλείς της Ιερουσαλήμ. Η Αμμόχωστος έγινε έτσι βασιλική πόλη με ιδιαίτερο τελετουργικό κύρος.
Απέναντι από τον καθεδρικό βρισκόταν το Βασιλικό Παλάτι των Λουζινιανών, το οποίο αργότερα οι Ενετοί αναμόρφωσαν και χρησιμοποίησαν ως Palazzo del Provveditore.
Οι μεγάλες εκκλησίες και τα μοναστήρια
Η περίοδος της μεγάλης ακμής άφησε στην πόλη μια εξαιρετική συλλογή θρησκευτικών μνημείων.
Εκτός από τον Καθεδρικό του Αγίου Νικολάου, ιδιαίτερη θέση κατέχει ο επιβλητικός Άγιος Γεώργιος των Ελλήνων, ένας μεγάλος τρίκλιτος ορθόδοξος ναός με γοτθικά σταυροθόλια, τρεις αψίδες και αντηρίδες. Η αρχιτεκτονική του αποτελεί εντυπωσιακό παράδειγμα της συνάντησης της ορθόδοξης εκκλησιαστικής παράδοσης με τη γοτθική αρχιτεκτονική της μεσαιωνικής Κύπρου.
Στην πόλη σώζονται επίσης ο Άγιος Γεώργιος των Λατίνων, οι Απόστολοι Πέτρος και Παύλος, ο Άγιος Συμεών, ο Άγιος Γεώργιος Εξορινός, η Αγία Άννα των Μαρωνιτών, η Αγία Μαρία των Αρμενίων, η Εκκλησία των Καρμελιτών, η Αγία Ζώνη, ο μικρός Άγιος Νικόλαος και άλλα εκκλησιαστικά κατάλοιπα.
Ακριβώς αυτή η συγκέντρωση λατινικών, ελληνορθόδοξων, αρμενικών, μαρωνιτικών και ανατολικών χριστιανικών μνημείων καθιστά την Αμμόχωστο εξαιρετικά σημαντική για τη μελέτη των κοινωνιών της μεσαιωνικής ανατολικής Μεσογείου.
Η Γενουατική περίοδος
Η μεγάλη ακμή δεν διήρκεσε χωρίς διακοπές. Οι συγκρούσεις μεταξύ των μεγάλων εμπορικών δυνάμεων της Μεσογείου επηρέασαν βαθιά την πόλη.
Μετά τα γεγονότα που ακολούθησαν τη στέψη του Πέτρου Β΄ το 1372, η σύγκρουση με τη Γένοβα οδήγησε στην κατάληψη της Αμμοχώστου από τους Γενουάτες το 1373. Η πόλη παρέμεινε υπό γενουατικό έλεγχο για μεγάλο μέρος του επόμενου αιώνα και η προηγούμενη οικονομική της δυναμική περιορίστηκε. Η σύγχρονη ιστοριογραφία περιγράφει την περίοδο αυτή ως καθοριστικό σημείο στην παρακμή της μεγάλης εμπορικής ακμής της πόλης.
Η Αμμόχωστος επέστρεψε υπό τον έλεγχο των Λουζινιανών τον 15ο αιώνα και στη συνέχεια πέρασε μαζί με ολόκληρη την Κύπρο στη Δημοκρατία της Βενετίας το 1489.
Οι Ενετοί και η μεταμόρφωση της πόλης σε φρούριο
Για τη Βενετία η Αμμόχωστος ήταν στρατηγικής σημασίας λιμάνι στην ανατολική Μεσόγειο. Οι Ενετοί γνώριζαν ότι η ανάπτυξη του πυροβολικού είχε καταστήσει τις παλαιότερες μεσαιωνικές οχυρώσεις ανεπαρκείς και προχώρησαν σε εκτεταμένο εκσυγχρονισμό τους.
Τα ήδη υπάρχοντα τείχη και οχυρά μετατράπηκαν σταδιακά σε ένα ισχυρό σύστημα αναγεννησιακής στρατιωτικής αρχιτεκτονικής, με μεγάλους προμαχώνες, χαμηλότερα και ισχυρότερα τείχη, πλατφόρμες πυροβολικού και έργα προσαρμοσμένα στα νέα πυροβόλα όπλα. Η επιστημονική βιβλιογραφία υπογραμμίζει το τεράστιο μέγεθος των ενετικών προσπαθειών για διατήρηση, προσαρμογή και επέκταση των οχυρώσεων της Αμμοχώστου.
Τα ενετικά τείχη
Τα τείχη που περιβάλλουν την παλιά πόλη αποτελούν σήμερα ένα από τα πιο εντυπωσιακά χαρακτηριστικά της Αμμοχώστου.
Το αμυντικό σύστημα περιλαμβάνει προμαχώνες, πύλες, τάφρο, υπόγειους και εσωτερικούς χώρους, πλατφόρμες πυροβολικού και το οχυρό του λιμανιού. Οι οχυρώσεις είχαν μεσαιωνική βάση, αλλά η μορφή που καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τη σημερινή εικόνα τους είναι αποτέλεσμα των εκτεταμένων ενετικών επεμβάσεων του 15ου και 16ου αιώνα.
Αυτά ακριβώς τα τείχη επέτρεψαν στην πόλη να αντισταθεί επί μήνες στην τεράστια οθωμανική δύναμη κατά την πολιορκία του 1570–1571.
Το Κάστρο του Οθέλλου
Στη βορειοανατολική πλευρά των οχυρώσεων, δίπλα στο λιμάνι, βρίσκεται το κάστρο που είναι σήμερα γνωστό ως Πύργος ή Κάστρο του Οθέλλου.
Το οχυρό έχει παλαιότερες μεσαιωνικές καταβολές, αλλά υπέστη σημαντικές ενετικές επεμβάσεις. Επιγραφικές μαρτυρίες τεκμηριώνουν εργασίες αποκατάστασης και ενίσχυσης των οχυρώσεων από το 1491, υπό τον Nicolò Foscarini. Πάνω στους πύργους τοποθετήθηκαν ανάγλυφα με τον φτερωτό Λέοντα του Αγίου Μάρκου, το σύμβολο της Βενετίας.
Η σημερινή ονομασία «Οθέλλος» συνδέει το μνημείο με τον κόσμο του ομώνυμου έργου του William Shakespeare, παρότι αυτή η ονομασία δεν αποτελεί τη μεσαιωνική ονομασία του κάστρου.
Η Θαλάσσια Πύλη – Porta del Mare
Η Porta del Mare, ή Θαλάσσια Πύλη, ήταν μία από τις σημαντικότερες εισόδους της πόλης από το λιμάνι.
Η πύλη ολοκληρώθηκε το 1496 από τον Ενετό αξιωματούχο Nicolò Priuli στο πλαίσιο των εργασιών αποκατάστασης των οχυρώσεων που ακολούθησαν τον ισχυρό σεισμό του 1491. Στην πρόσοψη βρίσκεται ο φτερωτός Λέοντας του Αγίου Μάρκου και επιγραφή που καταγράφει την ολοκλήρωση του έργου.
Το Τμήμα Αρχαιοτήτων αναφέρει επίσης ότι η μεταλλική θύρα λειτουργούσε με αλυσίδες και ανήκει στην ενετική κατασκευή, ενώ οι ξύλινες πόρτες αποτελούν μεταγενέστερη οθωμανική προσθήκη.
Η Χερσαία Πύλη και ο Προμαχώνας Ravelin
Στην πλευρά της πόλης προς την ξηρά βρισκόταν η Χερσαία Πύλη, γνωστή και ως Πύλη Λεμεσού. Την προστάτευε το τεράστιο Ravelin, ένα μνημειακό αμυντικό έργο του 16ου αιώνα.
Σύμφωνα με το Τμήμα Αρχαιοτήτων, ο προμαχώνας φτάνει περίπου τα 36 πόδια σε ύψος και αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα οχυρά της Αμμοχώστου. Κατά την οθωμανική πολιορκία δέχθηκε επανειλημμένες επιθέσεις και υπέστη σοβαρές ζημιές.
Ο Προμαχώνας Martinengo
Στη βορειοδυτική γωνία των τειχών βρίσκεται ο περίφημος Προμαχώνας Martinengo, ένα από τα σημαντικότερα έργα στρατιωτικής αρχιτεκτονικής της αναγεννησιακής Κύπρου.
Έχει πενταγωνική μορφή και περιλαμβάνει υπερυψωμένο cavalier, δηλαδή μεγάλη πλατφόρμα για την τοποθέτηση πυροβόλων. Η κατασκευή του σχεδιάστηκε ώστε να αντιμετωπίζει αποτελεσματικά το πυροβολικό και να καλύπτει αμυντικά τις γειτονικές πλευρές των τειχών.
Επίσημη κυπριακή έκδοση για τις ενετικές πολιτιστικές διαδρομές χαρακτηρίζει το Martinengo ως ένα από τα τελειότερα έργα στρατιωτικής αρχιτεκτονικής της Αναγέννησης και συνδέει τις εργασίες με τον Ercole Martinengo και σημαντικούς Ιταλούς στρατιωτικούς μηχανικούς.
Το Βασιλικό Παλάτι – Palazzo del Provveditore
Στην κεντρική πλατεία, απέναντι από τον Καθεδρικό του Αγίου Νικολάου, βρισκόταν το Βασιλικό Παλάτι των Λουζινιανών.
Κατά την ενετική περίοδο το συγκρότημα αναμορφώθηκε και χρησιμοποιήθηκε ως Palazzo del Provveditore, έδρα του Ενετού διοικητή. Από το μνημείο ξεχωρίζει σήμερα η μνημειακή τρίτοξη αναγεννησιακή πρόσοψη.
Στην κατασκευή της ενσωματώθηκαν τέσσερις αρχαίοι γρανιτένιοι κίονες από τη Σαλαμίνα, ένα εντυπωσιακό παράδειγμα επαναχρησιμοποίησης αρχαίου οικοδομικού υλικού. Στην πρόσοψη διατηρούνται επίσης στοιχεία που συνδέονται με τον Giovanni Renier, καπετάνιο της Αμμοχώστου το 1552.
Η πολιορκία της Αμμοχώστου 1570–1571
Η μεγαλύτερη δοκιμασία των ενετικών οχυρώσεων ήρθε κατά τον Οθωμανοενετικό Πόλεμο του 1570–1571.
Οι οθωμανικές δυνάμεις αποβιβάστηκαν στην Κύπρο τον Ιούλιο του 1570. Μετά την πτώση της Λευκωσίας στις 9 Σεπτεμβρίου, η Αμμόχωστος παρέμεινε το σημαντικότερο ενετικό οχυρό στο νησί. Οι υπερασπιστές της, αν και λιγότεροι αριθμητικά, ήταν καλύτερα οργανωμένοι και προστατεύονταν από τις ισχυρές οχυρώσεις της πόλης.
Για σχεδόν έναν χρόνο η πόλη άντεξε τις επιθέσεις και τους συνεχείς βομβαρδισμούς. Κατά το καλοκαίρι του 1571, η εξάντληση των εφοδίων και των πολεμοφοδίων κατέστησε πλέον αδύνατη τη συνέχιση της άμυνας.
Η Αμμόχωστος τελικά παραδόθηκε τον Αύγουστο του 1571. Η συμφωνία παράδοσης προέβλεπε ασφαλή αποχώρηση των υπερασπιστών, όμως δεν τηρήθηκε. Οι Ενετοί ηγέτες εκτελέστηκαν και ο διοικητής Marcantonio Bragadin υπέστη βασανιστήρια και θανατώθηκε.
Η πτώση της Αμμοχώστου σήμανε ουσιαστικά το τέλος της ενετικής κυριαρχίας στην Κύπρο.
Η πόλη μετά το 1571
Μετά την οθωμανική κατάκτηση άλλαξε ριζικά ο χαρακτήρας της εντός των τειχών πόλης. Πολλά από τα μεγάλα χριστιανικά μνημεία άλλαξαν χρήση, ενώ άλλα εγκαταλείφθηκαν ή σταδιακά ερειπώθηκαν.
Ο Καθεδρικός του Αγίου Νικολάου μετατράπηκε σε τέμενος. Από το εσωτερικό αφαιρέθηκαν ή καλύφθηκαν στοιχεία της προηγούμενης χριστιανικής χρήσης και το κτίριο προσαρμόστηκε στη μουσουλμανική λατρεία.
Οι Απόστολοι Πέτρος και Παύλος επίσης μετατράπηκαν σε τέμενος, ενώ αρκετές μικρότερες εκκλησίες απέκτησαν διαφορετικές χρήσεις ή εγκαταλείφθηκαν.
Η οικονομική και πληθυσμιακή βαρύτητα της πόλης μετακινήθηκε σταδιακά εκτός των τειχών και ιδιαίτερα προς την περιοχή των Βαρωσίων.
Ένα μοναδικό αρχιτεκτονικό παλίμψηστο
Η μεγάλη αξία της παλιάς Αμμοχώστου βρίσκεται στο γεγονός ότι μέσα στα τείχη της συνυπάρχουν μνημεία διαφορετικών πολιτισμών, εποχών και αρχιτεκτονικών παραδόσεων.
Η πόλη περιλαμβάνει:
- γαλλικής έμπνευσης γοτθική αρχιτεκτονική της περιόδου των Λουζινιανών,
- ορθόδοξους ναούς που συνδυάζουν βυζαντινές και γοτθικές μορφές,
- εκκλησίες Αρμενίων, Μαρωνιτών και ανατολικών χριστιανικών κοινοτήτων,
- αναγεννησιακή ενετική στρατιωτική αρχιτεκτονική,
- το βασιλικό και αργότερα ενετικό διοικητικό κέντρο,
- οθωμανικές μετατροπές και προσθήκες,
- και κατάλοιπα πολλών αιώνων συνεχούς ανθρώπινης παρουσίας.
Η σύγχρονη επιστημονική έρευνα χαρακτηρίζει την Αμμόχωστο ως ένα μεσογειακό σταυροδρόμι και δίνει ιδιαίτερη έμφαση στις κοινότητες της διασποράς και στην πολιτιστική ανάμειξη που διαμόρφωσαν την τέχνη και την αρχιτεκτονική της από τον 13ο έως τον 16ο αιώνα.
Τα μνημεία που παρουσιάζονται στο Biodiversity of Cyprus
Η συγκεκριμένη φωτογραφική καταγραφή της εντός των τειχών Αμμοχώστου συνδέεται με ξεχωριστές αναρτήσεις του Biodiversity of Cyprus για πολλά από τα σημαντικότερα μνημεία της πόλης, μεταξύ των οποίων η εξωτερική πλευρά των ενετικών τειχών, η Εκκλησία των Καρμελιτών, η Αγία Μαρία των Αρμενίων, το Βασιλικό Παλάτι, η Αγία Άννα των Μαρωνιτών, οι Απόστολοι Πέτρος και Παύλος, ο Άγιος Νικόλαος, η Αγία Ζώνη, ο Άγιος Γεώργιος των Λατίνων, ο Άγιος Γεώργιος Εξορινός, ο Άγιος Συμεών, ο Άγιος Γεώργιος των Ελλήνων και ο Καθεδρικός Ναός του Αγίου Νικολάου.
Η σημασία της παλιάς Αμμοχώστου
Η εντός των τειχών Αμμόχωστος δεν είναι απλώς μια συλλογή μεμονωμένων αρχαιολογικών μνημείων. Είναι μια ολόκληρη μεσαιωνική πόλη, όπου το λιμάνι, τα τείχη, οι πύλες, οι δρόμοι, οι εκκλησίες, τα παλάτια και οι δημόσιοι χώροι αποτελούσαν τμήματα ενός ενιαίου αστικού οργανισμού.
Η ιστορία της συμπυκνώνει με εξαιρετικό τρόπο την ιστορία της μεσαιωνικής και αναγεννησιακής Κύπρου: την άνοδο του Βασιλείου των Λουζινιανών, το διεθνές εμπόριο της ανατολικής Μεσογείου, τις κοινότητες προσφύγων και εμπόρων, τη Γενουατική παρουσία, την Ενετική κυριαρχία και τις μεγάλες οχυρωματικές επεμβάσεις, την πολιορκία του 1570–1571 και την Οθωμανική περίοδο.
Η διατήρηση αυτού του εξαιρετικού συνόλου αποτελεί ζήτημα που αφορά ολόκληρη την πολιτιστική κληρονομιά της Κύπρου.
Πηγές
Biodiversity of Cyprus – Η Αμμόχωστος εντός των ενετικών τειχών
Department of Antiquities, Republic of Cyprus – Monuments of occupied Famagusta
Medieval and Renaissance Famagusta: Studies in Architecture, Art and History
Cyprus Institute – Venetian Inscriptions: Famagusta Sea Gate
Open University of Cyprus – The Ottoman Period and the Siege of Famagusta
Text and photos: George Konstantinou – Famagusta, 20 November 2016.
Old Famagusta within the Venetian walls is one of the most important surviving medieval urban ensembles in Cyprus and the eastern Mediterranean. Within a relatively compact area survive massive fortifications, bastions and gates, Gothic cathedrals and churches, Orthodox and Eastern Christian churches, the royal palace, monastic remains and numerous other structures that bear witness to the city's extraordinary history.
The walled city of Famagusta is today located in the occupied area of the Republic of Cyprus. Its monuments form an inseparable part of the cultural heritage of Cyprus.
The original Biodiversity of Cyprus post contains extensive photographic documentation taken on 20 November 2016, together with a detail from a historical map by Ferrandus Bertelli, reproduced from Maria Iacovou's Maps and Atlases, Bank of Cyprus Cultural Foundation.
From a small settlement to a great Mediterranean port
The historical rise of Famagusta was closely connected with the major political and commercial transformations of the eastern Mediterranean during the Crusading period.
Following the establishment of the Lusignan dynasty in Cyprus in 1192, the island became increasingly integrated into the commercial and political networks of the Latin East. The decisive stimulus for Famagusta came after the fall of Acre in 1291, when refugees, merchants and other populations from the last Crusader possessions in Syria and Palestine arrived in Cyprus. Famagusta developed into a major commercial link between East and West.
During the 13th and particularly the 14th century, its harbour stood on major maritime trade routes. Cyprus exported commodities including sugar, cotton and wine, while goods and capital passed through Famagusta between Europe and the eastern Mediterranean. Modern historical scholarship describes Lusignan Famagusta as simultaneously a commercial centre, military base and royal city.
A cosmopolitan medieval city
The wealth of Famagusta attracted people from many parts of Europe and the Mediterranean. Merchants and communities of different origins and Christian traditions lived and worked within the city.
Latins, Greek Orthodox Christians, Armenians, Maronites, Syrians and other Eastern Christian communities all left their mark on its urban and religious landscape. Modern scholarship on medieval Famagusta places particular emphasis on this multicultural character and on the interaction of different populations and artistic traditions.
This diversity helps explain the remarkable concentration of churches within the walls. The famous tradition that Famagusta possessed 365 churches, one for every day of the year, should not be understood as a literal historical inventory. Nevertheless, architectural and archaeological scholarship notes that around 30 churches still survive or can be traced within the walled city—an extraordinary concentration for such a limited urban area.
Famagusta under the Lusignans
During Lusignan rule, Famagusta acquired not only commercial importance but also great political and symbolic significance.
The monumental Gothic Cathedral of St Nicholas was constructed in the central square and became one of the most important examples of Gothic architecture in the eastern Mediterranean. Construction began around the opening years of the 14th century, and the building displays strong influences from French Gothic architecture.
Following the loss of the Holy Land, the Lusignan rulers retained their claim to the title of King of Jerusalem. After being crowned Kings of Cyprus in Nicosia, they underwent a second coronation at St Nicholas in Famagusta as Kings of Jerusalem. Famagusta therefore became a royal city of considerable ceremonial prestige.
Opposite the cathedral stood the Royal Palace of the Lusignans, later transformed by the Venetians into the Palazzo del Provveditore.
Churches and monasteries
The city's period of prosperity left an extraordinary collection of religious monuments.
In addition to St Nicholas Cathedral, one of the most important is Saint George of the Greeks, a large three-aisled Orthodox church with Gothic rib vaults, three apses and flying buttresses. Its architecture is a remarkable example of the meeting of Orthodox ecclesiastical tradition and Gothic architecture in medieval Cyprus.
Other surviving monuments include Saint George of the Latins, Saints Peter and Paul, Agios Simeon, Agios Georgios Exorinos, Saint Anne of the Maronites, Saint Mary of the Armenians, the Carmelite Church, Agia Zoni, the small Agios Nikolaos, and other ecclesiastical remains.
This extraordinary concentration of Latin, Greek Orthodox, Armenian, Maronite and Eastern Christian monuments makes Famagusta particularly important for understanding the multicultural societies of the medieval eastern Mediterranean.
Genoese Famagusta
The city's prosperity did not continue uninterrupted. Rivalries among the great Mediterranean trading powers had profound consequences for Famagusta.
Following the events surrounding the coronation of Peter II in 1372, conflict with Genoa resulted in the Genoese seizure of Famagusta in 1373. The city remained under Genoese control for much of the following century, and its earlier commercial dynamism declined. Modern historical scholarship identifies this period as a decisive turning point in the fortunes of the city.
Famagusta eventually returned to Lusignan control before passing, with the rest of Cyprus, to the Republic of Venice in 1489.
The Venetians and the transformation of Famagusta into a fortress
For Venice, Famagusta was a strategic eastern Mediterranean port. Venetian military engineers recognised that the development of artillery had made older medieval fortifications increasingly vulnerable and undertook an extensive programme of modernisation.
Existing walls and fortifications were progressively transformed into a powerful system of Renaissance military architecture incorporating massive bastions, artillery platforms and defensive works adapted to gunpowder warfare. Historical scholarship emphasises the enormous Venetian effort devoted to maintaining, adapting and expanding the city's defences.
The Venetian walls
The fortifications surrounding the old city remain one of Famagusta's most impressive features.
The defensive system includes bastions, gates, a moat, artillery platforms, internal and subterranean spaces and the harbour fortress. Although the fortifications had medieval origins, their surviving character was shaped to a great extent by the major Venetian modifications of the 15th and 16th centuries.
These defences enabled Famagusta to withstand the enormous Ottoman military force for many months during the siege of 1570–1571.
Othello Castle
At the north-eastern side of the fortifications, beside the harbour, stands the fortress now known as Othello Castle or Othello's Tower.
The castle has earlier medieval origins but underwent major Venetian modifications. Epigraphic evidence documents restoration and reinforcement of Famagusta's fortifications beginning in 1491 under Nicolò Foscarini. Reliefs of the winged Lion of Saint Mark, the emblem of Venice, were incorporated into the fortress.
The modern name “Othello” associates the fortress with the world of William Shakespeare's famous tragedy, although this was not the medieval name of the castle.
The Sea Gate – Porta del Mare
The Porta del Mare, or Sea Gate, was one of the principal entrances connecting the city with its harbour.
It was completed in 1496 by the Venetian official Nicolò Priuli, as part of restoration work on the fortifications following the severe earthquake of 1491. Its façade bears the winged Lion of Saint Mark and an inscription recording the completion of the work.
The Department of Antiquities also records that the iron entrance operated with chains and belonged to the Venetian construction, while the wooden doors were a later Ottoman addition.
The Land Gate and Ravelin Bastion
On the landward side of the city stood the Land Gate, also known as the Limassol Gate. It was protected by the massive Ravelin Bastion, a monumental 16th-century defensive work.
According to the Department of Antiquities, the bastion rises to approximately 36 feet and was one of Famagusta's major strongholds. It came under repeated attack during the Ottoman siege and suffered extensive damage.
Martinengo Bastion
At the north-western corner of the fortifications stands the celebrated Martinengo Bastion, one of the finest surviving examples of Renaissance military architecture in Cyprus.
The pentagonal bastion includes an elevated cavalier, providing a large platform for artillery. Its design was intended to meet the demands of gunpowder warfare and provide effective defensive fire along neighbouring sections of the walls.
An official Cypriot publication on Venetian cultural routes describes Martinengo as one of the finest military masterpieces of the Renaissance and associates the works with Ercole Martinengo and leading Italian military engineers.
The Royal Palace – Palazzo del Provveditore
The Royal Palace of the Lusignans stood in the central square opposite the Cathedral of St Nicholas.
During Venetian rule, the complex was remodelled and became the Palazzo del Provveditore, the seat of the Venetian governor. Its monumental triple-arched Renaissance entrance remains one of its most distinctive surviving elements.
Four ancient granite columns brought from Salamis were incorporated into the façade, providing a striking example of the reuse of ancient architectural material. The façade also preserves elements associated with Giovanni Renier, captain of Famagusta in 1552.
The Siege of Famagusta, 1570–1571
The greatest test of the Venetian fortifications came during the Ottoman–Venetian War of 1570–1571.
Ottoman forces landed in Cyprus in July 1570. Following the fall of Nicosia on 9 September, Famagusta remained the principal Venetian stronghold on the island. Although fewer in number, its defenders were better organised and protected by the formidable fortifications of the city.
For almost a year Famagusta resisted repeated attacks and bombardment. By the summer of 1571, however, dwindling supplies and ammunition made further resistance increasingly impossible.
The city finally surrendered in August 1571. The agreement had guaranteed safe passage for the defenders, but its terms were not observed. The Venetian leaders were executed and commander Marcantonio Bragadin was tortured and killed.
The fall of Famagusta effectively marked the end of Venetian rule in Cyprus.
Famagusta after 1571
Ottoman conquest fundamentally changed the character of the walled city. Many major Christian monuments were converted to new uses, while others were abandoned or gradually fell into ruin.
The Cathedral of St Nicholas was converted into a mosque. Elements associated with its earlier Christian function were removed or covered, and the interior was adapted for Islamic worship.
Saints Peter and Paul was likewise converted into a mosque, while several smaller churches acquired different functions or were abandoned.
Over time, the demographic and economic focus of Famagusta increasingly shifted beyond the medieval walls, particularly towards Varosha.
A unique architectural palimpsest
The exceptional value of old Famagusta lies in the coexistence within its walls of monuments belonging to different cultures, periods and architectural traditions.
Its surviving heritage includes French-inspired Gothic architecture of the Lusignan period; Orthodox churches combining Byzantine and Gothic forms; churches associated with Armenian, Maronite and Eastern Christian communities; Venetian Renaissance military architecture; the royal and later Venetian administrative centre; Ottoman adaptations; and the physical traces of many centuries of human occupation.
Modern scholarship describes Famagusta as a Mediterranean crossroads and emphasises the diasporas, cultural hybridity and interaction of communities that shaped its architecture and art from the 13th to the 16th century.
The monuments documented by Biodiversity of Cyprus
The photographic record of the walled city is connected with separate Biodiversity of Cyprus posts documenting many of Famagusta's principal monuments, including the exterior of the Venetian walls, the Carmelite Church, Saint Mary of the Armenians, the Royal Palace, Saint Anne of the Maronites, Saints Peter and Paul, Agios Nikolaos, Agia Zoni, Saint George of the Latins, Agios Georgios Exorinos, Agios Simeon, Saint George of the Greeks and the Cathedral of St Nicholas.
Historical and cultural significance
Old Famagusta within the walls is not simply a collection of individual archaeological monuments. It is an entire medieval city, in which the harbour, walls, gates, streets, churches, palaces and public spaces once functioned as parts of a single urban organism.
Its history encapsulates much of the history of medieval and Renaissance Cyprus: the rise of the Lusignan kingdom, the international commerce of the eastern Mediterranean, communities of merchants and refugees, Genoese occupation, Venetian rule and its enormous programme of fortification, the siege of 1570–1571 and the Ottoman period.
The preservation of this exceptional ensemble is therefore a matter concerning the cultural heritage of Cyprus as a whole.
Sources
Biodiversity of Cyprus – Old Famagusta within the Venetian walls
Department of Antiquities, Republic of Cyprus – Monuments of occupied Famagusta
Medieval and Renaissance Famagusta: Studies in Architecture, Art and History
Cyprus Institute – Venetian Inscriptions: Famagusta Sea Gate
Open University of Cyprus – The Ottoman Period and the Siege of Famagusta
No comments:
Post a Comment