Below in English
Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου.
Φωτογραφίες: Costas Constantinou.
Ο Hexaplex trunculus (Linnaeus, 1758) είναι μεσαίου μεγέθους θαλάσσιο γαστερόποδο μαλάκιο της οικογένειας Muricidae, της οικογένειας που περιλαμβάνει τα γνωστά murex ή rock snails. Η σημερινή αποδεκτή επιστημονική ονομασία είναι Hexaplex trunculus. Οι ονομασίες Murex trunculus Linnaeus, 1758 και Phyllonotus trunculus (Linnaeus, 1758), που συναντώνται στην παλαιότερη βιβλιογραφία και στον αρχικό τίτλο της ανάρτησης, δεν αποτελούν σήμερα την αποδεκτή ονομασία. Το WoRMS αναγνωρίζει το Hexaplex trunculus ως αποδεκτό είδος, ενώ το OBIS καταγράφει το Murex trunculus ως μη αποδεκτό όνομα με αποδεκτό το Hexaplex trunculus.
Για την ελληνική ονομασία χρειάζεται προσοχή: η επίσημη βάση εμπορικών ονομασιών αλιευτικών προϊόντων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής καταγράφει για την Ελλάδα την ονομασία Στρόμπος για το είδος.
Περιγραφή
Το κέλυφος είναι ισχυρό, σχετικά βαρύ και πλατιά κωνικό, συνήθως με μήκος περίπου 4–10 cm. Διαθέτει υψηλή σχετικά σπείρα και έντονη γλυπτική επιφάνεια. Οι σπείρες του κελύφους φέρουν αξονικές προεξοχές και νευρώσεις, οι οποίες σε ορισμένα άτομα σχηματίζουν παχύνσεις ή αγκαθωτές προεκτάσεις, προσδίδοντάς του τραχιά εμφάνιση.
Ο χρωματισμός παρουσιάζει σημαντική ποικιλία. Το βασικό χρώμα μπορεί να είναι υπόλευκο, κιτρινωπό, καστανό ή γκριζωπό, συνήθως με χαρακτηριστικές πιο σκούρες καστανές ζώνες.
Η μορφολογική ποικιλότητα του κελύφους είναι μεγάλη και επηρεάζεται από τις τοπικές περιβαλλοντικές συνθήκες.
Εξάπλωση
Το Hexaplex trunculus είναι χαρακτηριστικό είδος της Μεσογείου, όπου έχει ευρεία παρουσία. Απαντά επίσης στις ανατολικές ακτές του Ατλαντικού, συμπεριλαμβανομένων περιοχών της Ιβηρικής Χερσονήσου και της βορειοδυτικής Αφρικής. Η παλαιότερη ανάρτηση του Biodiversity of Cyprus αναφέρει παρουσία στη Μεσόγειο καθώς και στις ακτές της Ισπανίας, Πορτογαλίας και Μαρόκου και στις Κανάριες και Αζόρες.
Το είδος αποτελεί μέρος της θαλάσσιας πανίδας της Κύπρου.
Βιότοπος
Ζει κυρίως σε ρηχά υποπαράκτια νερά, σε διαφορετικούς τύπους βυθού. Μπορεί να συναντηθεί σε βραχώδεις περιοχές αλλά και σε αμμώδη ή λασπώδη υποστρώματα, συχνά σε παράκτιες περιοχές όπου υπάρχει άφθονη διαθέσιμη τροφή.
Η αρχική καταγραφή του Biodiversity of Cyprus αναφέρει συγκεκριμένα ότι το είδος απαντά σε ρηχά υποπαράκτια νερά.
Διατροφή και συμπεριφορά
Όπως πολλά άλλα μέλη των Muricidae, το Hexaplex trunculus είναι αρπακτικό και ευκαιριακό γαστερόποδο. Τρέφεται κυρίως με άλλα θαλάσσια ασπόνδυλα και είναι γνωστό ότι μπορεί να επιτίθεται σε λεία ακόμη και σε ομάδες.
Η οικολογική του ευελιξία και η ικανότητά του να εκμεταλλεύεται διαφορετικές πηγές τροφής συμβάλλουν στην ευρεία παρουσία του σε παράκτια μεσογειακά οικοσυστήματα.
Αναπαραγωγή
Το Hexaplex trunculus αναπαράγεται με αυγά τα οποία περικλείονται σε κάψουλες αυγών. Η εμβρυϊκή ανάπτυξη πραγματοποιείται μέσα σε αυτές τις κάψουλες. Εργαστηριακή και επιστημονική μελέτη πληθυσμού από το Αιγαίο έχει εξετάσει λεπτομερώς την ωοτοκία, τα στάδια της εμβρυϊκής ανάπτυξης και τον μηχανισμό ενδοκαψικής διατροφής του είδους.
Ένα κοχύλι με εξαιρετική ιστορική σημασία
Το Hexaplex trunculus έχει ιδιαίτερη θέση στην ιστορία της Μεσογείου επειδή χρησιμοποιήθηκε στην αρχαιότητα για την παραγωγή πολύτιμων πορφυρών και κυανό-πορφυρών χρωστικών.
Ο υποβραγχιακός αδένας του ζώου παράγει εκκρίσεις που περιέχουν πρόδρομες ενώσεις χρωστικών. Με κατάλληλη επεξεργασία και έκθεση στο φως μπορούσαν να παραχθούν αποχρώσεις από πορφυρό έως κυανό/indigo. Μεταξύ των σημαντικών χημικών συστατικών της χρωστικής περιλαμβάνονται παράγωγα του indigo και βρωμιωμένες ενώσεις του.
Η παραγωγή αυτών των χρωστικών ήταν εξαιρετικά απαιτητική, καθώς απαιτούνταν μεγάλοι αριθμοί θαλάσσιων σαλιγκαριών για μικρή ποσότητα τελικού προϊόντος. Για τον λόγο αυτό οι πορφυρές βαφές απέκτησαν μεγάλη οικονομική και κοινωνική αξία στον αρχαίο κόσμο και συνδέθηκαν με υψηλή κοινωνική θέση και εξουσία.
Οι Φοίνικες και η πορφύρα
Η χρήση του Hexaplex trunculus για την παραγωγή βαφών έχει ιδιαίτερη σχέση με την ιστορία της Φοινίκης και της ανατολικής Μεσογείου. Αρχαιολογικές ανακαλύψεις μεγάλων συγκεντρώσεων κελυφών Muricidae σε αρχαίες εγκαταστάσεις παραγωγής αποτελούν σημαντικά στοιχεία για την οργανωμένη εκμετάλλευση αυτών των θαλάσσιων γαστεροπόδων.
Η αρχική ανάρτηση αναφέρει ότι η χρήση του συγκεκριμένου είδους για την παραγωγή πορφυροκύανης βαφής έχει επιβεβαιωθεί αρχαιολογικά στη Φοινίκη, όπου έχουν βρεθεί μεγάλες ποσότητες κελυφών σε χώρους που συνδέονται με την παραγωγή της βαφής.
Το Hexaplex trunculus συνδέεται επίσης με τις συζητήσεις γύρω από το αρχαίο Tekhelet, την κυανή χρωστική που αναφέρεται σε εβραϊκά κείμενα. Πειραματικές εργασίες έχουν δείξει ότι οι χρωστικές του συγκεκριμένου γαστεροπόδου μπορούν, ανάλογα με τις συνθήκες και ιδιαίτερα την έκθεση του διαλύματος στο ηλιακό φως, να δώσουν διαφορετικές αποχρώσεις από πορφυρό έως κυανό.
Απολιθωμένο αρχείο
Το είδος έχει επίσης απολιθωμένο αρχείο. Η αρχική ανάρτηση αναφέρει απολιθωμένα κελύφη από το Πλειόκαινο και το Τεταρτογενές, με ευρήματα από περιοχές όπως η Ιταλία, η Ισπανία και το Μαρόκο.
Η παρουσία τόσο σύγχρονων όσο και απολιθωμένων αντιπροσώπων του είδους προσδίδει στο Hexaplex trunculus ενδιαφέρον όχι μόνο από άποψη θαλάσσιας βιοποικιλότητας αλλά και παλαιοντολογίας.
Κατάσταση διατήρησης
Δεν εντόπισα ξεχωριστή παγκόσμια αξιολόγηση του Hexaplex trunculus στην Κόκκινη Λίστα της IUCN. Επομένως, δεν πρέπει να του αποδοθεί αυθαίρετα κατηγορία LC ή άλλη κατηγορία IUCN χωρίς επίσημη αξιολόγηση.
Ταξινόμηση
Βασίλειο: Animalia
Συνομοταξία: Mollusca
Κλάση: Gastropoda
Τάξη: Neogastropoda
Οικογένεια: Muricidae
Γένος: Hexaplex
Είδος: Hexaplex trunculus (Linnaeus, 1758)
Εναλλακτική αναπαράσταση: Hexaplex (Trunculariopsis) trunculus (Linnaeus, 1758)
Παλαιότερη ονομασία: Murex trunculus Linnaeus, 1758
Άλλη παλαιότερη ονομασία: Phyllonotus trunculus (Linnaeus, 1758)
Αγγλικό κοινό όνομα: Banded dye-murex / Banded murex
Ελληνική ονομασία: Στρόμπος
IUCN: Δεν εντοπίστηκε παγκόσμια αξιολόγηση
Φωτογραφίες: Costas Constantinou.
Πηγές
World Register of Marine Species (WoRMS) – Hexaplex trunculus
Ocean Biodiversity Information System (OBIS) – Murex trunculus / accepted as Hexaplex trunculus
European Commission – Hexaplex trunculus, commercial names
NCBI Taxonomy – Hexaplex trunculus
Marine Ecology – Embryonic development and intracapsular feeding in Hexaplex trunculus
Text: George Konstantinou.
Photos: Costas Constantinou.
Hexaplex trunculus (Linnaeus, 1758) is a medium-sized marine gastropod mollusc belonging to the family Muricidae, the family that includes the familiar murex shells or rock snails.
Its currently accepted scientific name is Hexaplex trunculus. The names Murex trunculus Linnaeus, 1758 and Phyllonotus trunculus (Linnaeus, 1758), which occur in older literature and in the original title of this post, are not the currently accepted name. WoRMS accepts Hexaplex trunculus, while OBIS lists Murex trunculus as unaccepted with Hexaplex trunculus as its accepted name.
Description
The shell is strong, relatively heavy and broadly conical, generally reaching about 4–10 cm in length. It has a relatively high spire and a strongly sculptured surface. The whorls bear axial projections and ribs that may develop thickened or spine-like extensions, giving the shell its characteristic rough appearance.
Shell coloration is highly variable. The basic colour may be whitish, yellowish, brownish or greyish, commonly crossed by characteristic darker brown bands.
Distribution
Hexaplex trunculus is characteristic of the Mediterranean Sea, where it is widely distributed. It also occurs along parts of the eastern Atlantic coast, including the Iberian Peninsula and northwestern Africa. The original Biodiversity of Cyprus post records its distribution in the Mediterranean and along the coasts of Spain, Portugal and Morocco, as well as the Canary Islands and Azores.
The species forms part of the marine fauna of Cyprus.
Habitat
It occurs primarily in shallow sublittoral waters and can inhabit different types of seabed, including rocky, sandy and muddy substrates.
The original Biodiversity of Cyprus record specifically describes the species as occurring in shallow sublittoral waters.
Diet and behaviour
Like many members of the Muricidae, Hexaplex trunculus is an opportunistic predator feeding mainly on other marine invertebrates. Individuals are also known to attack prey in groups.
Reproduction
Hexaplex trunculus lays its eggs within egg capsules, where embryonic development takes place. Scientific research on Aegean Sea specimens has examined spawning, embryonic development and intracapsular feeding in detail.
A shell of exceptional historical importance
Hexaplex trunculus occupies a remarkable place in Mediterranean history because it was exploited in antiquity for the production of valuable purple and blue-purple dyes.
Its hypobranchial gland produces secretions containing dye precursors. Through processing and exposure to light, these substances can produce colours ranging from purple to blue or indigo. Indigo and brominated indigo compounds are among the important chemical components involved.
Producing these dyes required very large numbers of marine snails for a relatively small quantity of finished dye. Consequently, purple dyes became extremely valuable in the ancient Mediterranean world and were strongly associated with wealth, high social status and authority.
The Phoenicians and purple dye
The exploitation of Hexaplex trunculus for dye production is particularly associated with the history of Phoenicia and the eastern Mediterranean. Archaeological discoveries of large accumulations of Muricidae shells at ancient production sites provide important evidence for organised exploitation of these marine gastropods.
The original post notes archaeological evidence from Phoenicia, where large quantities of shells associated with dye production have been discovered.
Hexaplex trunculus has also featured prominently in discussions concerning ancient Tekhelet, the blue dye referred to in Hebrew texts. Experimental work has demonstrated that dyes obtained from this mollusc can produce colours ranging from purple to blue depending on processing conditions, particularly exposure of the reduced dye solution to sunlight.
Fossil record
The species also has a fossil record. The original post reports fossil shells from the Pliocene and Quaternary, with finds from areas including Italy, Spain and Morocco.
Its occurrence both as a living Mediterranean species and in the fossil record makes Hexaplex trunculus interesting not only from the perspective of marine biodiversity but also palaeontology.
Conservation status
I found no separate global assessment of Hexaplex trunculus on the IUCN Red List. Therefore, an IUCN category such as LC should not be assigned to the species without an official assessment.
Classification
Kingdom: Animalia
Phylum: Mollusca
Class: Gastropoda
Order: Neogastropoda
Family: Muricidae
Genus: Hexaplex
Species: Hexaplex trunculus (Linnaeus, 1758)
Alternative representation: Hexaplex (Trunculariopsis) trunculus (Linnaeus, 1758)
Former name: Murex trunculus Linnaeus, 1758
Other former name: Phyllonotus trunculus (Linnaeus, 1758)
English common names: Banded dye-murex / Banded murex
Greek name: Στρόμπος
IUCN: No global assessment located
Photos: Costas Constantinou.
Sources
World Register of Marine Species (WoRMS) – Hexaplex trunculus
Ocean Biodiversity Information System (OBIS) – Hexaplex trunculus
European Commission – Hexaplex trunculus
NCBI Taxonomy – Hexaplex trunculus
Marine Ecology – Embryonic development and intracapsular feeding in Hexaplex trunculus
No comments:
Post a Comment