Το Βουνίν της Ρκάς στην περιοχή Αλυκός, Πέρα Ορεινής – Vounin tis Rkas at Alykos, Pera Oreinis – Cyprus

  See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Photos 1/3/2017 by George Konstantinou

Below in English

Κείμενο Γιώργος Κωνσταντίνου.

Φτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – περιοχή Αλυκός, Πέρα Ορεινής, 1/3/2017.

Drone Βίντεο: Χρύσανθος Κωνσταντίνου.

Θέση και ονομασία

Το «Βουνίν της Ρκάς» είναι ένας μικρός, ιδιαίτερα χαρακτηριστικός λόφος στην περιοχή Αλυκός, μεταξύ Τσερίου και Αναλιόντα, στην επαρχία Λευκωσίας. Παρόλο που αναφέρεται συχνά σε σχέση με το κοντινό Τσέρι, το τοπωνύμιο καταγράφεται επισήμως από το Κοινοτικό Συμβούλιο Πέρα Ορεινής και η τοποθεσία ανήκει διοικητικά στην Πέρα Ορεινής.

Ο λόφος είναι ορατός από τον δρόμο Τσερίου–Αναλιόντα και ξεχωρίζει μέσα στο ανοικτό αγροτικό τοπίο λόγω του απότομου, σχεδόν κωνικού σχήματός του.

Περιοχή: Αλυκός, Πέρα Ορεινής, επαρχία Λευκωσίας
Google Maps: Βουνίν της Ρκάς – περιοχή Αλυκός

Δεν παρατίθενται αριθμητικές συντεταγμένες, επειδή δεν εντοπίστηκαν σε αξιόπιστη πηγή και δεν πρέπει να δοθεί κατά προσέγγιση ή μη επιβεβαιωμένο σημείο.

Η σημασία του τοπωνυμίου

Η ονομασία προέρχεται από την κυπριακή διάλεκτο. Η λέξη «βουνίν» είναι το υποκοριστικό του βουνού και σημαίνει μικρό βουνό ή λόφος, ενώ «ρκα» σημαίνει γριά. Επομένως, το τοπωνύμιο αποδίδεται ως «το μικρό βουνό της γριάς».

Το Κοινοτικό Συμβούλιο Πέρα Ορεινής καταγράφει το «Βουνί της Ρκας» ανάμεσα στα 166 τοπωνύμια της κοινότητας και το ερμηνεύει ως «μικρός λόφος της Γριάς». Η διατήρηση της ονομασίας αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η κυπριακή διάλεκτος, η μορφολογία του εδάφους και η προφορική παράδοση συνδέονται στη δημιουργία των τοπικών ονομάτων.

Ο παραδοσιακός θρύλος

Σύμφωνα με την παράδοση που διασώζεται στην Πέρα Ορεινής, ο λόφος ήταν κάποτε ένας μεγάλος σωρός σιταριού που ανήκε σε μια τσιγκούνα γριά. Όταν ο Χριστός πέρασε από την περιοχή και της ζήτησε λίγο σιτάρι, εκείνη αρνήθηκε να του δώσει. Τότε, σύμφωνα πάντοτε με τον θρύλο, ο σωρός μεταμορφώθηκε σε χώμα. Μια προεξοχή που διακρίνεται στην κορυφή του λόφου θεωρείται από την τοπική παράδοση ότι είναι το αναποδογυρισμένο κόσκινο της γριάς.

Υπάρχει και διαφορετική προφορική παραλλαγή. Σε αυτήν, ο σωρός του σιταριού ανήκε σε μια πλούσια αλλά άκαρδη αρχοντοπούλα. Κατά τη διάρκεια μιας περιόδου ανομβρίας, μια φτωχή ηλικιωμένη γυναίκα της ζήτησε λίγο σιτάρι για να φτιάξει ψωμί. Η αρχοντοπούλα αρνήθηκε και την έδιωξε, με αποτέλεσμα η γριά να καταραστεί τον σωρό και να τον μετατρέψει σε πέτρα.

Οι δύο αφηγήσεις αποτελούν παραλλαγές της τοπικής λαϊκής παράδοσης και δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ιστορικά γεγονότα. Ο κοινός πυρήνας τους είναι η καταδίκη της απληστίας και της άρνησης παροχής τροφής σε έναν άνθρωπο που βρίσκεται σε ανάγκη.

Γεωλογικός χαρακτήρας

Το χαρακτηριστικό σχήμα του λόφου είναι αποτέλεσμα φυσικών γεωλογικών και διαβρωτικών διεργασιών. Οι απότομοι λόφοι της περιοχής αποτελούν χαρακτηριστικές ιζηματογενείς γεωμορφές του Σχηματισμού Λευκωσίας.

Η ανώτερη επιφάνειά τους αποτελείται συνήθως από ανθεκτικότερα στρώματα ψαμμίτη ή κροκαλοπαγούς πετρώματος, ενώ οι πλαγιές σχηματίζονται από μαλακότερες μάργες. Τα σκληρότερα ανώτερα πετρώματα αντιστέκονται περισσότερο στη διάβρωση και λειτουργούν ως προστατευτικό κάλυμμα. Αντίθετα, τα μαλακότερα υλικά των πλευρών διαβρώνονται ταχύτερα από το νερό και τον άνεμο, δημιουργώντας το απότομο και ευδιάκριτο σχήμα του λόφου.

Η γεωλογική μορφή του «Βουνού της Ρκάς» εξηγεί γιατί ο λόφος ξεχωρίζει τόσο έντονα μέσα στο χαμηλότερο και περισσότερο ανοικτό αγροτικό τοπίο του Αλυκού.

Απολιθώματα και προσωπικές παρατηρήσεις πεδίου

Κατά τις επιτόπιες έρευνές μου στην κορυφή του λόφου εντόπισα απολιθωμένα οστά φάλαινας και δόντια από τρία διαφορετικά είδη καρχαριών. Ένα από τα απολιθωμένα δόντια καρχαρία βρήκε ο εγγονός μου, Γιώργος Κωνσταντίνου. Τα ευρήματα μαρτυρούν τη θαλάσσια προέλευση των ιζηματογενών πετρωμάτων της περιοχής, χωρίς να αποδίδονται εδώ σε συγκεκριμένα είδη μέχρι να τεκμηριωθεί πλήρως η ταυτοποίησή τους.

Το αγροτικό τοπίο του Αλυκού

Η περιοχή γύρω από τον λόφο χαρακτηρίζεται από ανοικτές γεωργικές εκτάσεις, στις οποίες παραδοσιακά καλλιεργούνται σιτηρά. Η σχέση του τοπίου με την παραγωγή σιταριού αντανακλάται και στον θρύλο, ο οποίος παρουσιάζει τον λόφο ως απολιθωμένο ή μεταμορφωμένο σωρό σιταριού.

Η εμφάνιση της περιοχής μεταβάλλεται έντονα ανάλογα με την εποχή. Κατά τη βροχερή περίοδο και την άνοιξη οι αγροί καλύπτονται από πράσινη βλάστηση και αγριολούλουδα, ενώ όσο πλησιάζει το καλοκαίρι κυριαρχούν οι χρυσοκίτρινες αποχρώσεις των σιτηρών και της ξηρής βλάστησης.

Φυσική και πολιτιστική αξία

Το Βουνίν της Ρκάς συνδυάζει τρία διαφορετικά στοιχεία της κυπριακής κληρονομιάς: τη χαρακτηριστική γεωλογία της κεντρικής Μεσαορίας και της λεκάνης της Λευκωσίας, την παλαιοντολογική μαρτυρία ενός παλαιότερου θαλάσσιου περιβάλλοντος και τη λαϊκή παράδοση των κοινοτήτων της περιοχής.

Ο λόφος δεν είναι απλώς ένα ασυνήθιστο γεωμορφολογικό χαρακτηριστικό. Αποτελεί τοπόσημο του αγροτικού τοπίου και φορέα μιας προφορικής παράδοσης που μεταδίδεται από γενιά σε γενιά. Η προστασία του από εκσκαφές, ανεξέλεγκτη συλλογή απολιθωμάτων, απόρριψη αποβλήτων και άλλες επεμβάσεις είναι σημαντική για τη διατήρηση τόσο της φυσικής μορφής όσο και της πολιτιστικής μνήμης της περιοχής.

Πηγές

• Κοινοτικό Συμβούλιο Πέρα Ορεινής – Τοπωνύμια
• Biodiversity of Cyprus – Παλαιότερη ανάρτηση για το Βουνίν της Ρκάς
• Constantinou, G. & Panagides, I. (2013). Cyprus and Geology: Science, Environment, Culture.
• Προσωπικές επιτόπιες παρατηρήσεις και παλαιοντολογικά ευρήματα του Γιώργου Κωνσταντίνου.

Text by George Konstantinou.

PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – Alykos area, Pera Oreinis, 1 March 2017.

DRONE VIDEO: CHRYSANTHOS KONSTANTINOU.

Location and name

“Vounin tis Rkas” is a small and highly distinctive hill in the Alykos area, between Tseri and Analiontas in the Nicosia District. Although it is frequently associated with nearby Tseri, the place name is officially recorded by the Pera Oreinis Community Council, and the location lies within the administrative area of Pera Oreinis.

The hill is visible from the Tseri–Analiontas road and stands out within the open agricultural landscape because of its steep, almost conical form.

Area: Alykos, Pera Oreinis, Nicosia District
Google Maps: Vounin tis Rkas – Alykos area

Numerical coordinates are not provided because no reliably documented coordinates were located, and an approximate or unverified point should not be published.

Meaning of the place name

The name comes from the Cypriot dialect. “Vounin” is the diminutive form of the word for mountain and means a small mountain or hill, while “rka” means an old woman. The place name may therefore be rendered as “the old woman’s little hill”.

The Pera Oreinis Community Council records “Vouni tis Rkas” among the community’s 166 place names and explains it as the “small hill of the Old Woman”. The survival of the name is a characteristic example of how the Cypriot dialect, the form of the land and oral tradition are combined in the creation of local place names.

The traditional legend

According to the tradition preserved in Pera Oreinis, the hill was once a large pile of wheat belonging to a miserly old woman. When Christ passed through the area and asked her for some wheat, she refused to give him any. According to the legend, the pile was then transformed into earth. A projection visible at the top of the hill is traditionally regarded as the old woman’s overturned sieve.

A different oral version also exists. In this account, the pile of wheat belonged to a wealthy but hard-hearted young noblewoman. During a period of drought, a poor elderly woman asked her for a little wheat to make bread. The noblewoman refused and drove her away, causing the old woman to curse the pile and turn it into stone.

These narratives are variants of the local oral tradition and should not be treated as historical events. Their common theme is the condemnation of greed and the refusal to provide food to a person in need.

Geological character

The hill’s characteristic shape is the result of natural geological processes and erosion. The steep hills of the area are distinctive sedimentary landforms of the Nicosia Formation.

Their upper surfaces usually consist of more resistant layers of sandstone or conglomerate, while their slopes are formed from softer marls. The harder upper rocks resist erosion and act as a protective cap. In contrast, the softer material along the sides is eroded more rapidly by water and wind, producing the hill’s steep and clearly defined form.

The geological structure of Vounin tis Rkas explains why it stands out so prominently within the lower and more open agricultural landscape of Alykos.

Fossils and personal field observations

During my field investigations at the top of the hill, I discovered fossilised whale bones and teeth belonging to three different shark species. One of the fossil shark teeth was found by my grandson, George Konstantinou. These finds indicate the marine origin of the area’s sedimentary rocks, although no particular species are named here until their identification has been fully documented.

The agricultural landscape of Alykos

The area surrounding the hill consists of open agricultural land traditionally used for growing cereals. The landscape’s connection with wheat production is also reflected in the legend, which presents the hill as a fossilised or transformed pile of wheat.

The appearance of the area changes considerably with the seasons. During the rainy period and spring, the fields are covered by green vegetation and wildflowers. As summer approaches, the golden-yellow colours of cereal crops and dry vegetation become dominant.

Natural and cultural value

Vounin tis Rkas combines three different elements of Cypriot heritage: the characteristic geology of the central Mesaoria and the Nicosia Basin, palaeontological evidence of an earlier marine environment, and the oral tradition of the surrounding communities.

The hill is more than an unusual landform. It is a landmark of the agricultural landscape and the bearer of an oral tradition transmitted from one generation to the next. Protecting it from excavation, uncontrolled fossil collecting, waste disposal and other damaging activities is important for preserving both its natural form and the cultural memory of the area.

Sources

• Pera Oreinis Community Council – Place names
• Biodiversity of Cyprus – Earlier post about Vounin tis Rkas
• Constantinou, G. & Panagides, I. (2013). Cyprus and Geology: Science, Environment, Culture.
• Personal field observations and palaeontological finds by George Konstantinou.