Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou: Kermes oak - Quercus coccifera subsp. calliprinos (Webb) Holmboe - Περνιά - Πουρνάρι

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο.

ΧΛΩΡΙΔΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ - Οργανωμένος δυναμικός κατάλογος 2.071 taxa - FLORA OF CYPRUS - Organized Dynamic Checklist 2.071 taxa · classified by status, family and genus

LIST OF CYPRUS ORCHIDS - ΛΙΣΤΑ ΟΡΧΙΔΕΩΝ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ

The 133 Plant Families of Cyprus (Articles) - Οι 133 Οικογένειες Φυτών της Κύπρου (Άρθρα)

PLANTS OF THE RED DATA BOOK OF CYPRUS --ΤΑ ΦΥΤΑ ΤΟΥ ΚΟΚΚΙΝΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ

NEAR-ENDEMIC PLANTS OF CYPRUS - ΣΧΕΔΟΝ ΕΝΔΗΜΙΚΑ ΦΥΤΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ

Flora of Cyprus - Χλωρίδα της Κύπρου

List of Endemics Plants of Cyprus - ΚΑΤΆΛΟΓΟΣ ΕΝΔΗΜΙΚΏΝ ΦΥΤΏΝ ΤΗΣ ΚΎΠΡΟΥ ΜΕ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΌ (ΛΑΤΙΝΙΚΌ), ΕΛΛΗΝΙΚΌ ΚΑΙ ΚΟΙΝΌ ΌΝΟΜΑ

Below in English

Κείμενο και φωτογραφίες George Konstantinou.

Φωτογραφίες από την Ευρέτου, 17/11/2014.

Η περνιά της Κύπρου

Η περνιά ή πουρνάρι, Quercus coccifera subsp. calliprinos, είναι μια αυτοφυής, αειθαλής βελανιδιά της Κύπρου και ένα χαρακτηριστικό δέντρο της μεσογειακής βλάστησης του νησιού. Ανήκει στην οικογένεια Fagaceae, στην οποία περιλαμβάνονται οι βελανιδιές, οι καστανιές και οι οξιές.

Απαντά από τις παράκτιες περιοχές μέχρι τα ορεινά, σε υψόμετρο περίπου 0–1.375 μέτρων. Στην Κύπρο καταγράφεται ως ιθαγενές, μη ενδημικό υποείδος και ανθίζει κυρίως από τον Μάρτιο μέχρι τον Μάιο.

Περιγραφή

Η περνιά αναπτύσσεται συνήθως ως πυκνός, πολύκλαδος θάμνος ή ως μικρό δέντρο. Όταν προστατεύεται από επανειλημμένες πυρκαγιές, κοπή και έντονη βόσκηση, μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερο ύψος, ισχυρό κορμό και πλατιά, πυκνή κόμη.

Ο φλοιός των νεαρών κλάδων είναι σχετικά λείος, ενώ στους παλαιότερους κορμούς γίνεται πιο σκούρος, τραχύς και σχισμένος. Η κόμη παραμένει πράσινη ολόχρονα, καθώς τα φύλλα δεν πέφτουν όλα μαζί σε συγκεκριμένη εποχή.

Φύλλα

Τα φύλλα είναι απλά, κατ’ εναλλαγή, μικρά, σκληρά και δερματώδη. Η επάνω επιφάνειά τους είναι συνήθως σκούρα πράσινη και γυαλιστερή, ενώ η κάτω επιφάνεια είναι πιο ανοιχτόχρωμη.

Το περίγραμμα των φύλλων παρουσιάζει σημαντική ποικιλία. Μπορεί να είναι ωοειδές ή επιμήκες και το περιθώριο συχνά φέρει αιχμηρά, αγκαθωτά δόντια. Τα σκληρά φύλλα, η παχιά επιδερμίδα και η περιορισμένη απώλεια νερού αποτελούν προσαρμογές στις υψηλές θερμοκρασίες και στη θερινή ξηρασία της Μεσογείου.

Άνθηση και επικονίαση

Η περνιά είναι μόνοικο φυτό, δηλαδή στο ίδιο άτομο σχηματίζονται χωριστά αρσενικά και θηλυκά άνθη. Τα αρσενικά άνθη εμφανίζονται σε λεπτούς, κρεμαστούς ίουλους, ενώ τα θηλυκά είναι πολύ μικρότερα και εμφανίζονται μεμονωμένα ή σε μικρές ομάδες.

Τα άνθη δεν είναι εντυπωσιακά και η επικονίαση πραγματοποιείται κυρίως με τον άνεμο. Στην Κύπρο η κύρια περίοδος άνθησης εκτείνεται από τον Μάρτιο έως τον Μάιο, ανάλογα με το υψόμετρο και τις καιρικές συνθήκες.

Καρποί και αναπαραγωγή

Ο καρπός είναι το χαρακτηριστικό βελανίδι των ειδών του γένους Quercus. Το κάτω τμήμα του περιβάλλεται από ένα ξυλώδες κύπελλο, γνωστό ως κυπέλλιο, το οποίο φέρει πολυάριθμα σκληρά και συχνά προεξέχοντα λέπια.

Η φυσική αναπαραγωγή γίνεται με τα βελανίδια, αλλά το φυτό μπορεί επίσης να αναγεννηθεί βλαστητικά από τη βάση και το ριζικό του σύστημα. Πολλά βελανίδια καταναλώνονται ή μεταφέρονται από ζώα, τα οποία συμβάλλουν με αυτόν τον τρόπο και στη διασπορά τους.

Εξάπλωση στην Κύπρο

Η περνιά έχει ευρεία εξάπλωση στην Κύπρο. Συναντάται σε θαμνώνες, φρυγανότοπους, πετρώδεις πλαγιές, ανοικτά δάση, παρυφές πευκοδασών, εγκαταλειμμένες γεωργικές εκτάσεις και άλλους μεσογειακούς οικοτόπους.

Μπορεί να αναπτυχθεί τόσο σε ασβεστολιθικά όσο και σε άλλα υποστρώματα και παρουσιάζει σημαντική αντοχή σε φτωχά, ξηρά και πετρώδη εδάφη. Η μεγάλη υψομετρική της εξάπλωση αποδεικνύει την ικανότητά της να προσαρμόζεται σε διαφορετικές τοπικές συνθήκες.

Προσαρμογή στην ξηρασία

Η περνιά είναι ιδιαίτερα καλά προσαρμοσμένη στο μεσογειακό κλίμα. Τα μικρά και δερματώδη φύλλα περιορίζουν την απώλεια νερού, ενώ το ανεπτυγμένο ριζικό σύστημα επιτρέπει στο φυτό να αξιοποιεί την υγρασία που παραμένει βαθύτερα στο έδαφος.

Μπορεί να επιβιώσει σε περιοχές με παρατεταμένη θερινή ανομβρία, υψηλές θερμοκρασίες και έντονη ηλιακή ακτινοβολία. Η αντοχή της δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι είναι άτρωτη στην παρατεταμένη ξηρασία ή στη συνεχή υποβάθμιση του ενδιαιτήματός της.

Σχέση με τις πυρκαγιές και τη βόσκηση

Ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά της περνιάς είναι η ικανότητά της να παράγει νέους βλαστούς μετά από φωτιά ή κοπή. Ακόμη και όταν καταστραφεί το υπέργειο τμήμα, η ζωντανή βάση και το ριζικό της σύστημα μπορούν να επιτρέψουν την αναγέννησή της.

Η έντονη βόσκηση και οι επανειλημμένες πυρκαγιές συχνά τη διατηρούν σε χαμηλή, θαμνώδη μορφή. Παρότι μπορεί να αναβλαστήσει μετά από μια πυρκαγιά, οι πολύ συχνές φωτιές εξαντλούν τα φυτά, καταστρέφουν νεαρά άτομα και εμποδίζουν την ανάπτυξη ώριμων δέντρων.

Οικολογική σημασία

Η πυκνή κόμη της περνιάς προσφέρει καταφύγιο, θέσεις φωλιάσματος και προστασία σε πολλά πουλιά, μικρά θηλαστικά, ερπετά και ασπόνδυλα. Τα βελανίδια αποτελούν πολύτιμη εποχιακή πηγή τροφής για διάφορα άγρια ζώα.

Οι ρίζες συγκρατούν το έδαφος και συμβάλλουν στον περιορισμό της διάβρωσης στις ξηρές και πετρώδεις πλαγιές. Η σκιά και η οργανική ύλη που δημιουργείται κάτω από την κόμη βελτιώνουν το μικροπεριβάλλον και επιτρέπουν την εγκατάσταση άλλων οργανισμών.

Όπως και οι υπόλοιπες βελανιδιές, η περνιά δημιουργεί σημαντικές συμβιωτικές σχέσεις με μυκορριζικούς μύκητες. Οι μύκητες βοηθούν τις ρίζες να απορροφούν νερό και θρεπτικά συστατικά, ενώ λαμβάνουν από το δέντρο οργανικές ουσίες που παράγονται μέσω της φωτοσύνθεσης.

Ιστορική σχέση με την κόκκινη χρωστική

Η αγγλική ονομασία «Kermes oak» συνδέεται με κοκκοειδή έντομα του γένους Kermes που ζουν πάνω σε μεσογειακές βελανιδιές. Από τα έντομα αυτά παραγόταν κατά την αρχαιότητα μια έντονη κόκκινη χρωστική, γνωστή ως κέρμες ή πορφυρό κόκκινο.

Η ιστορική χρήση της χρωστικής ήταν ιδιαίτερα σημαντική πριν από την ευρεία διάδοση άλλων φυσικών και, αργότερα, συνθετικών χρωμάτων. Η ίδια γλωσσική ρίζα συνδέεται και με λέξεις που χρησιμοποιήθηκαν για βαθιές κόκκινες αποχρώσεις.

Παραδοσιακές χρήσεις

Το σκληρό και πυκνό ξύλο της περνιάς χρησιμοποιήθηκε παραδοσιακά ως καυσόξυλο και για την παραγωγή ξυλοκάρβουνου. Οι πυκνοί θάμνοι μπορούσαν επίσης να λειτουργήσουν ως φυσικοί φράκτες, ενώ τα φύλλα και τα βελανίδια αξιοποιούνταν κατά τόπους ως τροφή για ζώα.

Η έντονη εκμετάλλευση, η κοπή και η βόσκηση συνέβαλαν σε πολλές περιοχές στη διατήρηση της περνιάς σε χαμηλή θαμνώδη μορφή. Παλαιά άτομα που αφέθηκαν να αναπτυχθούν ελεύθερα αποδεικνύουν ότι το φυτό μπορεί να εξελιχθεί σε κανονικό δέντρο.

Πώς διακρίνεται από τις άλλες βελανιδιές της Κύπρου

Η περνιά διακρίνεται από τη λατζιά, Quercus alnifolia, κυρίως από την κάτω επιφάνεια των φύλλων. Η λατζιά έχει χαρακτηριστικό χρυσοκίτρινο τρίχωμα στην κάτω επιφάνεια και είναι ενδημικό είδος της Κύπρου, στενά συνδεδεμένο με τα πυριγενή πετρώματα του Τροόδους.

Η Quercus infectoria subsp. veneris έχει συνήθως μεγαλύτερα, λεπτότερα και φυλλοβόλα ή ημιφυλλοβόλα φύλλα. Αντίθετα, η περνιά έχει μικρά, άκαμπτα, αειθαλή φύλλα, συνήθως με αγκαθωτά δόντια, και κυπέλλιο βελανιδιού με εμφανή σκληρά λέπια.

Ταξινομική σημείωση

Η ταξινόμηση αυτού του ανατολικομεσογειακού δρυός δεν αντιμετωπίζεται με τον ίδιο τρόπο από όλες τις βοτανικές πηγές. Ορισμένες πηγές χρησιμοποιούν την ονομασία Quercus calliprinos Webb ως ξεχωριστό είδος, ενώ άλλες την κατατάσσουν ως Quercus coccifera subsp. calliprinos ή τη συμπεριλαμβάνουν στο ευρύτερο και πολύ μεταβλητό είδος Quercus coccifera L.

Στον δυναμικό κατάλογο του Flora of Cyprus το κυπριακό φυτό καταγράφεται ως Quercus coccifera subsp. calliprinos (Webb) Holmboe. Η ονομασία αυτή ακολουθείται και στο παρόν άρθρο, ώστε να διατηρείται συμφωνία με τον κατάλογο της χλωρίδας της Κύπρου.

Προστασία

Η περνιά είναι ευρέως διαδεδομένη στην Κύπρο, αλλά οι φυσικοί πληθυσμοί της μπορούν να επηρεαστούν τοπικά από εκχερσώσεις, οικοδομική ανάπτυξη, διάνοιξη δρόμων, επανειλημμένες πυρκαγιές, υπερβόσκηση και κατακερματισμό των φυσικών οικοτόπων.

Η προστασία ώριμων δέντρων και συμπαγών θαμνώνων είναι σημαντική, επειδή αποτελούν καταφύγια βιοποικιλότητας και συμβάλλουν στη σταθερότητα των μεσογειακών οικοσυστημάτων. Το 2014 η Κυπριακή Δημοκρατία ανέδειξε την Quercus coccifera ως Δέντρο της Χρονιάς.

Ταξινόμηση και κοινές ονομασίες

Βασίλειο: Plantae – Φυτά
Κλάδος: Tracheophyta – Αγγειόφυτα
Κλάση: Magnoliopsida – Ευδικοτυλήδονα
Τάξη: Fagales
Οικογένεια: Fagaceae – Οικογένεια της οξιάς και της βελανιδιάς
Γένος: Quercus L. – Βελανιδιές
Είδος: Quercus coccifera L.
Υποείδος: Quercus coccifera subsp. calliprinos (Webb) Holmboe
Βασιώνυμο: Quercus calliprinos Webb
Αγγλικές κοινές ονομασίες: Kermes oak, Palestine oak, Eastern kermes oak
Ελληνικές και κυπριακές ονομασίες: Περνιά, Πουρνάρι, Πρίνος
Κατάσταση στην Κύπρο: Ιθαγενές – Indigenous
Ενδημισμός: Μη ενδημικό – Not endemic
Μορφή ζωής: Φανερόφυτο – Phanerophyte
Περίοδος άνθησης στην Κύπρο: Μάρτιος–Μάιος
Υψομετρική εξάπλωση στην Κύπρο: 0–1.375 μέτρα

Πηγές

Flora of Cyprus – Quercus coccifera subsp. calliprinos

Plants of the World Online – Quercus coccifera L.

World Flora Online – Quercus coccifera subsp. calliprinos

International Oak Society – Are Quercus calliprinos and Q. coccifera the same or distinct species?

International Oak Society – Oaks of Cyprus

Text and photographs by George Konstantinou.

Photographs taken at Evretou on 17 November 2014.

The Kermes oak of Cyprus

The Kermes oak, Quercus coccifera subsp. calliprinos, is a native evergreen oak of Cyprus and a characteristic component of the island’s Mediterranean vegetation. It belongs to the family Fagaceae, which includes the oaks, beeches and chestnuts.

It occurs from coastal areas to the mountains, at elevations of approximately 0–1,375 metres. In Cyprus it is recorded as an indigenous, non-endemic subspecies, flowering mainly between March and May.

Description

The Kermes oak usually develops as a dense, many-branched shrub or a small tree. When protected from repeated fires, cutting and heavy grazing, it can grow taller and develop a strong trunk with a broad, dense crown.

The bark of young branches is relatively smooth, whereas the bark of older trunks becomes darker, rougher and fissured. Its crown remains green throughout the year because the leaves are not shed simultaneously during a particular season.

Leaves

The leaves are simple, alternate, small, tough and leathery. Their upper surface is usually dark green and glossy, while the lower surface is generally paler.

Leaf shape is highly variable. The blades may be ovate or elongated, and their margins often carry sharp, spine-tipped teeth. The tough leaves, thick outer surface and limited water loss are adaptations to the high temperatures and summer drought of the Mediterranean region.

Flowers and pollination

The Kermes oak is monoecious, meaning that separate male and female flowers are produced on the same plant. The male flowers occur in slender, hanging catkins, while the much smaller female flowers develop singly or in small groups.

The flowers are inconspicuous and pollination is accomplished mainly by the wind. In Cyprus, the principal flowering period extends from March to May, depending on altitude and local weather conditions.

Fruit and reproduction

The fruit is the characteristic acorn of the genus Quercus. Its lower part is enclosed within a woody cup, known as the cupule, which bears numerous hard and often prominently projecting scales.

Natural reproduction takes place through the acorns, but the plant can also regenerate vegetatively from its base and root system. Many acorns are eaten or transported by animals, which can consequently contribute to their dispersal.

Distribution in Cyprus

The Kermes oak is widely distributed in Cyprus. It occurs in shrublands, garrigue vegetation, rocky slopes, open woodland, the edges of pine forests, abandoned agricultural land and other Mediterranean habitats.

It can grow on limestone as well as other geological substrates and shows considerable tolerance of poor, dry and stony soils. Its broad altitudinal range demonstrates its ability to adapt to different local environmental conditions.

Adaptation to drought

The Kermes oak is exceptionally well adapted to the Mediterranean climate. Its small, leathery leaves reduce water loss, while its developed root system enables it to use moisture retained in deeper layers of the soil.

It can survive in areas experiencing prolonged summer drought, high temperatures and intense sunlight. This resilience does not mean that it is unaffected by prolonged drought or the continuous degradation of its habitat.

Relationship with fire and grazing

One of the most important characteristics of the Kermes oak is its ability to produce new shoots after fire or cutting. Even when its above-ground growth is destroyed, the living base and root system can enable the plant to regenerate.

Heavy grazing and repeated fires often maintain it as a low shrub. Although it can resprout after a fire, excessively frequent fires can exhaust established plants, destroy young individuals and prevent the development of mature trees.

Ecological importance

The dense crown of the Kermes oak provides shelter, nesting sites and protection for many birds, small mammals, reptiles and invertebrates. Its acorns are an important seasonal food source for several wild animals.

Its roots bind the soil and help limit erosion on dry, rocky slopes. Shade and organic material accumulating beneath the crown improve the local microenvironment and facilitate the establishment of other organisms.

Like other oaks, the Kermes oak forms important symbiotic relationships with mycorrhizal fungi. These fungi assist its roots in absorbing water and nutrients, while receiving organic compounds produced by the tree through photosynthesis.

Historical connection with red dye

The English name “Kermes oak” is associated with scale insects of the genus Kermes that live on Mediterranean oaks. These insects were historically used to produce an intense red dye known as kermes or crimson.

The dye was especially important in antiquity and later historical periods, before other natural and eventually synthetic dyes became widely available. The same linguistic root is connected with words used for rich crimson-red colours.

Traditional uses

The hard, dense wood of the Kermes oak was traditionally used as firewood and for the production of charcoal. Dense stands could also serve as natural barriers, while the leaves and acorns were locally used as animal fodder.

Intensive exploitation, cutting and grazing contributed to the persistence of low, shrubby growth over large areas. Older individuals allowed to develop without repeated disturbance demonstrate that the plant can attain the form of a proper tree.

Identification among the oaks of Cyprus

The Kermes oak can be distinguished from the Cyprus golden oak, Quercus alnifolia, principally by the lower surface of its leaves. The Cyprus golden oak has characteristic golden-yellow hairs beneath its leaves and is an endemic species of Cyprus closely associated with the igneous rocks of the Troodos Mountains.

Quercus infectoria subsp. veneris generally has larger, thinner, deciduous or semi-deciduous leaves. The Kermes oak, by contrast, has small, rigid evergreen leaves, usually bearing spine-tipped teeth, and an acorn cup covered with conspicuous hard scales.

Taxonomic note

The classification of this eastern Mediterranean oak is not treated consistently by all botanical authorities. Some sources recognise Quercus calliprinos Webb as a separate species, while others classify it as Quercus coccifera subsp. calliprinos or include it within the broadly defined and highly variable species Quercus coccifera L.

The Flora of Cyprus dynamic checklist records the Cypriot plant as Quercus coccifera subsp. calliprinos (Webb) Holmboe. That name is followed in this article to maintain consistency with the checklist of the flora of Cyprus.

Conservation

The Kermes oak is widespread in Cyprus, but local populations can be affected by land clearance, construction, road development, repeated fires, overgrazing and the fragmentation of natural habitats.

Protecting mature trees and extensive shrublands is important because they support biodiversity and contribute to the stability of Mediterranean ecosystems. In 2014, the Republic of Cyprus designated Quercus coccifera as its Tree of the Year.

Classification and common names

Kingdom: Plantae – Plants
Phylum: Tracheophyta – Vascular plants
Class: Magnoliopsida – Eudicots
Order: Fagales
Family: Fagaceae – Beech and oak family
Genus: Quercus L. – Oaks
Species: Quercus coccifera L.
Subspecies: Quercus coccifera subsp. calliprinos (Webb) Holmboe
Basionym: Quercus calliprinos Webb
English common names: Kermes oak, Palestine oak, Eastern kermes oak
Greek and Cypriot common names: Περνιά, Πουρνάρι, Πρίνος
Status in Cyprus: Indigenous
Endemism: Not endemic
Life form: Phanerophyte
Flowering period in Cyprus: March–May
Altitudinal range in Cyprus: 0–1,375 metres

Sources