SEE ALSO
All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο
ΛΊΣΤΑ ΕΝΔΗΜΙΚΏΝ ΦΥΤΏΝ ΤΗΣ ΚΎΠΡΟΥ - LIST OF ENDEMICS PLANTS OF CYPRUS
Familia: Caryophyllaceae
Photos George Konstantinou - Troodos 6/2021
Below in English
Κείμενο George Konstantinou
Below in English
Κείμενο George Konstantinou
Ένα σπάνιο ενδημικό φυτό των ψηλότερων κορυφών της Κύπρου
Η Saponaria cypria Boiss., γνωστή ως κυπριακό σαπουνόχορτο ή Σαπωνάρια η κυπρία, είναι πολυετές ποώδες φυτό της οικογένειας Caryophyllaceae. Πρόκειται για αυστηρά ενδημικό είδος της Κύπρου, το οποίο δεν απαντά αυτοφυές σε κανένα άλλο μέρος του κόσμου.
Η εξάπλωσή του περιορίζεται στα μεγάλα υψόμετρα του ορεινού όγκου του Τροόδους. Αποτελεί χαρακτηριστικό στοιχείο της ορεινής χλωρίδας του νησιού και μία από τις φυτικές μορφές που έχουν προσαρμοστεί στις ιδιαίτερες κλιματικές και γεωλογικές συνθήκες των ψηλότερων περιοχών της Κύπρου.
Ανθίζει κυρίως από τον Ιούλιο μέχρι τον Σεπτέμβριο, όταν πολλά φυτά των χαμηλότερων και ξηρότερων περιοχών έχουν ήδη ολοκληρώσει τον κύκλο ανθοφορίας τους.
Η Saponaria cypria Boiss., γνωστή ως κυπριακό σαπουνόχορτο ή Σαπωνάρια η κυπρία, είναι πολυετές ποώδες φυτό της οικογένειας Caryophyllaceae. Πρόκειται για αυστηρά ενδημικό είδος της Κύπρου, το οποίο δεν απαντά αυτοφυές σε κανένα άλλο μέρος του κόσμου.
Η εξάπλωσή του περιορίζεται στα μεγάλα υψόμετρα του ορεινού όγκου του Τροόδους. Αποτελεί χαρακτηριστικό στοιχείο της ορεινής χλωρίδας του νησιού και μία από τις φυτικές μορφές που έχουν προσαρμοστεί στις ιδιαίτερες κλιματικές και γεωλογικές συνθήκες των ψηλότερων περιοχών της Κύπρου.
Ανθίζει κυρίως από τον Ιούλιο μέχρι τον Σεπτέμβριο, όταν πολλά φυτά των χαμηλότερων και ξηρότερων περιοχών έχουν ήδη ολοκληρώσει τον κύκλο ανθοφορίας τους.
Επιστημονική ονομασία και αρχική δημοσίευση
Η αποδεκτή επιστημονική ονομασία του φυτού είναι:
Saponaria cypria Boiss.
Το είδος περιγράφηκε από τον Ελβετό βοτανικό Pierre Edmond Boissier και δημοσιεύθηκε το 1888 στο συμπλήρωμα του έργου του Flora Orientalis, στη σελίδα 83:
Flora Orientalis, Supplementum: 83 (1888)
Η συντομογραφία «Boiss.» μετά την επιστημονική ονομασία αποτελεί την καθιερωμένη βοτανική συντομογραφία του Boissier.
Η βάση Plants of the World Online των Βασιλικών Βοτανικών Κήπων του Kew αναγνωρίζει το Saponaria cypria ως αποδεκτό είδος και αναφέρει την Κύπρο ως τη μοναδική περιοχή της φυσικής του εξάπλωσης.
Ως ετερότυπο συνώνυμο καταγράφεται το:
Saponaria cyprica Post
το οποίο δημοσιεύθηκε το 1897. Το όνομα αυτό δεν αποτελεί σήμερα το αποδεκτό όνομα του είδους.
Η αποδεκτή επιστημονική ονομασία του φυτού είναι:
Saponaria cypria Boiss.
Το είδος περιγράφηκε από τον Ελβετό βοτανικό Pierre Edmond Boissier και δημοσιεύθηκε το 1888 στο συμπλήρωμα του έργου του Flora Orientalis, στη σελίδα 83:
Flora Orientalis, Supplementum: 83 (1888)
Η συντομογραφία «Boiss.» μετά την επιστημονική ονομασία αποτελεί την καθιερωμένη βοτανική συντομογραφία του Boissier.
Η βάση Plants of the World Online των Βασιλικών Βοτανικών Κήπων του Kew αναγνωρίζει το Saponaria cypria ως αποδεκτό είδος και αναφέρει την Κύπρο ως τη μοναδική περιοχή της φυσικής του εξάπλωσης.
Ως ετερότυπο συνώνυμο καταγράφεται το:
Saponaria cyprica Post
το οποίο δημοσιεύθηκε το 1897. Το όνομα αυτό δεν αποτελεί σήμερα το αποδεκτό όνομα του είδους.
Ετυμολογία
Η ονομασία του γένους Saponaria προέρχεται από τη λατινική λέξη sapo, που σημαίνει σαπούνι. Πολλά φυτά του γένους περιέχουν σαπωνίνες, ουσίες που μπορούν να δημιουργήσουν αφρό όταν αναμειχθούν με νερό.
Το ειδικό επίθετο cypria είναι η θηλυκή λατινική μορφή που σημαίνει «κυπριακή» ή «της Κύπρου». Η πλήρης επιστημονική ονομασία μπορεί επομένως να αποδοθεί ως «η κυπριακή σαπωνάρια» ή «το κυπριακό σαπουνόχορτο».
Η ονομασία αναφέρεται τόσο στη συγγένεια του φυτού με τα υπόλοιπα σαπουνόχορτα όσο και στη μοναδική γεωγραφική του σύνδεση με την Κύπρο.
Η ονομασία του γένους Saponaria προέρχεται από τη λατινική λέξη sapo, που σημαίνει σαπούνι. Πολλά φυτά του γένους περιέχουν σαπωνίνες, ουσίες που μπορούν να δημιουργήσουν αφρό όταν αναμειχθούν με νερό.
Το ειδικό επίθετο cypria είναι η θηλυκή λατινική μορφή που σημαίνει «κυπριακή» ή «της Κύπρου». Η πλήρης επιστημονική ονομασία μπορεί επομένως να αποδοθεί ως «η κυπριακή σαπωνάρια» ή «το κυπριακό σαπουνόχορτο».
Η ονομασία αναφέρεται τόσο στη συγγένεια του φυτού με τα υπόλοιπα σαπουνόχορτα όσο και στη μοναδική γεωγραφική του σύνδεση με την Κύπρο.
Μορφή και ανάπτυξη
Η Saponaria cypria είναι πολυετές φυτό με ισχυρό, διακλαδισμένο και εν μέρει ξυλώδες ρίζωμα ή ριζικό απόθεμα.
Αναπτύσσεται συνήθως σε ύψος περίπου 10–30 εκατοστών. Οι βλαστοί μπορεί να είναι όρθιοι, ανερχόμενοι ή ελαφρώς απλωμένοι, ανάλογα με τη θέση, την κλίση του εδάφους και την έκθεση του φυτού στις καιρικές συνθήκες.
Η χαμηλή και συμπαγής μορφή του αποτελεί προσαρμογή στο ορεινό περιβάλλον. Στα μεγάλα υψόμετρα του Τροόδους τα φυτά αντιμετωπίζουν:
- χαμηλές χειμερινές θερμοκρασίες,
- χιονοπτώσεις,
- ισχυρούς ανέμους,
- έντονη ηλιακή ακτινοβολία,
- περιορισμένη υγρασία κατά το καλοκαίρι,
- και μικρή περίοδο ενεργού ανάπτυξης.
Η διατήρηση των ανανεωτικών οφθαλμών κοντά στην επιφάνεια του εδάφους βοηθά το φυτό να επιβιώνει τον χειμώνα και να αναπτύσσει νέους βλαστούς όταν οι συνθήκες γίνουν ευνοϊκές.
Η Saponaria cypria είναι πολυετές φυτό με ισχυρό, διακλαδισμένο και εν μέρει ξυλώδες ρίζωμα ή ριζικό απόθεμα.
Αναπτύσσεται συνήθως σε ύψος περίπου 10–30 εκατοστών. Οι βλαστοί μπορεί να είναι όρθιοι, ανερχόμενοι ή ελαφρώς απλωμένοι, ανάλογα με τη θέση, την κλίση του εδάφους και την έκθεση του φυτού στις καιρικές συνθήκες.
Η χαμηλή και συμπαγής μορφή του αποτελεί προσαρμογή στο ορεινό περιβάλλον. Στα μεγάλα υψόμετρα του Τροόδους τα φυτά αντιμετωπίζουν:
- χαμηλές χειμερινές θερμοκρασίες,
- χιονοπτώσεις,
- ισχυρούς ανέμους,
- έντονη ηλιακή ακτινοβολία,
- περιορισμένη υγρασία κατά το καλοκαίρι,
- και μικρή περίοδο ενεργού ανάπτυξης.
Η διατήρηση των ανανεωτικών οφθαλμών κοντά στην επιφάνεια του εδάφους βοηθά το φυτό να επιβιώνει τον χειμώνα και να αναπτύσσει νέους βλαστούς όταν οι συνθήκες γίνουν ευνοϊκές.
Βιολογική μορφή
Το είδος χαρακτηρίζεται ως ημικρυπτόφυτο.
Στα ημικρυπτόφυτα, οι οφθαλμοί από τους οποίους θα αναπτυχθούν οι νέοι βλαστοί βρίσκονται στο επίπεδο ή πολύ κοντά στην επιφάνεια του εδάφους. Κατά τη δυσμενή εποχή προστατεύονται από το χώμα, τα ξερά φύλλα, τη χαμηλή βλάστηση και, στις ψηλότερες περιοχές, το χιόνι.
Η συγκεκριμένη βιολογική μορφή είναι συνηθισμένη σε πολυετή φυτά ορεινών και ψυχρών περιοχών.
Το είδος χαρακτηρίζεται ως ημικρυπτόφυτο.
Στα ημικρυπτόφυτα, οι οφθαλμοί από τους οποίους θα αναπτυχθούν οι νέοι βλαστοί βρίσκονται στο επίπεδο ή πολύ κοντά στην επιφάνεια του εδάφους. Κατά τη δυσμενή εποχή προστατεύονται από το χώμα, τα ξερά φύλλα, τη χαμηλή βλάστηση και, στις ψηλότερες περιοχές, το χιόνι.
Η συγκεκριμένη βιολογική μορφή είναι συνηθισμένη σε πολυετή φυτά ορεινών και ψυχρών περιοχών.
Φύλλα
Τα φύλλα συγκεντρώνονται χαλαρά κυρίως προς τη βάση του φυτού και εμφανίζονται αντίθετα πάνω στους βλαστούς, όπως συμβαίνει γενικά στα μέλη της οικογένειας Caryophyllaceae.
Το σχήμα τους μπορεί να είναι:
- σπατουλοειδές,
- αντωοειδές,
- ή αντιλογχοειδές.
Έχουν μήκος περίπου 2,5–5 εκατοστά και πλάτος περίπου 0,5–1,5 εκατοστό.
Τα φύλλα είναι συνήθως άτριχα ή φέρουν λεπτές βλεφαριδωτές τρίχες κοντά στη βάση. Η μορφή τους μπορεί να παρουσιάζει μικρές διαφορές ανάλογα με την ηλικία του βλαστού και τις συνθήκες ανάπτυξης.
Τα φύλλα συγκεντρώνονται χαλαρά κυρίως προς τη βάση του φυτού και εμφανίζονται αντίθετα πάνω στους βλαστούς, όπως συμβαίνει γενικά στα μέλη της οικογένειας Caryophyllaceae.
Το σχήμα τους μπορεί να είναι:
- σπατουλοειδές,
- αντωοειδές,
- ή αντιλογχοειδές.
Έχουν μήκος περίπου 2,5–5 εκατοστά και πλάτος περίπου 0,5–1,5 εκατοστό.
Τα φύλλα είναι συνήθως άτριχα ή φέρουν λεπτές βλεφαριδωτές τρίχες κοντά στη βάση. Η μορφή τους μπορεί να παρουσιάζει μικρές διαφορές ανάλογα με την ηλικία του βλαστού και τις συνθήκες ανάπτυξης.
Άνθη
Τα άνθη της Saponaria cypria είναι το πιο εντυπωσιακό χαρακτηριστικό της. Είναι ακτινόμορφα, δηλαδή τα μέρη τους διατάσσονται συμμετρικά γύρω από το κέντρο του άνθους.
Μπορεί να εμφανίζονται μεμονωμένα ή σε μικρές κυματοειδείς ταξιανθίες. Κάθε άνθος διαθέτει πέντε πέταλα, συνήθως ζωηρού ρόδινου ή ροζ χρώματος.
Τα πέταλα είναι βαθιά εγκοπτόμενα στην κορυφή, με αποτέλεσμα να φαίνονται σαν να χωρίζονται σε δύο λοβούς. Αυτή η μορφή προσδίδει στο άνθος λεπτή και ιδιαίτερα χαρακτηριστική εμφάνιση.
Η στεφάνη μπορεί να έχει διάμετρο περίπου 2–3 εκατοστά. Το μέγεθος αυτό είναι αξιοσημείωτο σε σχέση με τη χαμηλή ανάπτυξη ολόκληρου του φυτού.
Τα άνθη της Saponaria cypria είναι το πιο εντυπωσιακό χαρακτηριστικό της. Είναι ακτινόμορφα, δηλαδή τα μέρη τους διατάσσονται συμμετρικά γύρω από το κέντρο του άνθους.
Μπορεί να εμφανίζονται μεμονωμένα ή σε μικρές κυματοειδείς ταξιανθίες. Κάθε άνθος διαθέτει πέντε πέταλα, συνήθως ζωηρού ρόδινου ή ροζ χρώματος.
Τα πέταλα είναι βαθιά εγκοπτόμενα στην κορυφή, με αποτέλεσμα να φαίνονται σαν να χωρίζονται σε δύο λοβούς. Αυτή η μορφή προσδίδει στο άνθος λεπτή και ιδιαίτερα χαρακτηριστική εμφάνιση.
Η στεφάνη μπορεί να έχει διάμετρο περίπου 2–3 εκατοστά. Το μέγεθος αυτό είναι αξιοσημείωτο σε σχέση με τη χαμηλή ανάπτυξη ολόκληρου του φυτού.
Ο χαρακτηριστικός κάλυκας
Ο κάλυκας είναι επιμήκης, σωληνοειδής και συνήθως κοκκινωπός. Φέρει αδενώδεις τρίχες, οι οποίες μπορεί να του προσδίδουν ελαφρώς κολλώδη υφή.
Ο έντονος ερυθρός ή κοκκινωπός χρωματισμός του δημιουργεί ισχυρή αντίθεση με τα ρόδινα πέταλα.
Οι κάλυκες παραμένουν εμφανείς και μετά το μαρασμό της στεφάνης. Έτσι, το φυτό διατηρεί για αρκετό διάστημα το χαρακτηριστικό κοκκινωπό χρώμα του ακόμη και όταν τα πέταλα έχουν κλείσει ή πέσει.
Οι αδενώδεις τρίχες πιθανόν να προσφέρουν κάποια προστασία απέναντι σε πολύ μικρά φυτοφάγα ασπόνδυλα, αλλά ο ακριβής λειτουργικός τους ρόλος στο συγκεκριμένο είδος δεν έχει μελετηθεί επαρκώς.
Ο κάλυκας είναι επιμήκης, σωληνοειδής και συνήθως κοκκινωπός. Φέρει αδενώδεις τρίχες, οι οποίες μπορεί να του προσδίδουν ελαφρώς κολλώδη υφή.
Ο έντονος ερυθρός ή κοκκινωπός χρωματισμός του δημιουργεί ισχυρή αντίθεση με τα ρόδινα πέταλα.
Οι κάλυκες παραμένουν εμφανείς και μετά το μαρασμό της στεφάνης. Έτσι, το φυτό διατηρεί για αρκετό διάστημα το χαρακτηριστικό κοκκινωπό χρώμα του ακόμη και όταν τα πέταλα έχουν κλείσει ή πέσει.
Οι αδενώδεις τρίχες πιθανόν να προσφέρουν κάποια προστασία απέναντι σε πολύ μικρά φυτοφάγα ασπόνδυλα, αλλά ο ακριβής λειτουργικός τους ρόλος στο συγκεκριμένο είδος δεν έχει μελετηθεί επαρκώς.
Άνοιγμα των ανθέων
Ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της Saponaria cypria είναι ο χρόνος ανοίγματος των ανθέων της.
Έχει αναφερθεί ότι τα άνθη ανοίγουν κατά τις απογευματινές ή βραδινές ώρες και παραμένουν ανοικτά μέχρι περίπου το μεσημέρι της επόμενης ημέρας. Καθώς η θερμοκρασία και η ένταση του φωτός αυξάνονται, η στεφάνη μπορεί να κλείνει.
Αυτή η συμπεριφορά υποδηλώνει ότι η επικονίαση μπορεί να συνδέεται τόσο με έντομα που δραστηριοποιούνται το βράδυ όσο και με πρωινά έντομα.
Οι νυχτοπεταλούδες αποτελούν πιθανούς επικονιαστές, αλλά δεν έχουν εντοπιστεί επαρκείς δημοσιευμένες μελέτες που να καθορίζουν με βεβαιότητα τους κύριους επικονιαστές του είδους στην Κύπρο.
Ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της Saponaria cypria είναι ο χρόνος ανοίγματος των ανθέων της.
Έχει αναφερθεί ότι τα άνθη ανοίγουν κατά τις απογευματινές ή βραδινές ώρες και παραμένουν ανοικτά μέχρι περίπου το μεσημέρι της επόμενης ημέρας. Καθώς η θερμοκρασία και η ένταση του φωτός αυξάνονται, η στεφάνη μπορεί να κλείνει.
Αυτή η συμπεριφορά υποδηλώνει ότι η επικονίαση μπορεί να συνδέεται τόσο με έντομα που δραστηριοποιούνται το βράδυ όσο και με πρωινά έντομα.
Οι νυχτοπεταλούδες αποτελούν πιθανούς επικονιαστές, αλλά δεν έχουν εντοπιστεί επαρκείς δημοσιευμένες μελέτες που να καθορίζουν με βεβαιότητα τους κύριους επικονιαστές του είδους στην Κύπρο.
Περίοδος ανθοφορίας
Η κύρια περίοδος ανθοφορίας εκτείνεται από τον Ιούλιο μέχρι τον Σεπτέμβριο.
Η έναρξη και η διάρκεια της ανθοφορίας μπορούν να επηρεαστούν από:
- το υψόμετρο,
- τη διάρκεια της χιονοκάλυψης,
- τις ανοιξιάτικες και θερινές θερμοκρασίες,
- τη διαθεσιμότητα υγρασίας,
- την έκθεση της θέσης,
- και τις ετήσιες κλιματικές διακυμάνσεις.
Στις ψηλότερες ή περισσότερο εκτεθειμένες θέσεις η ανάπτυξη μπορεί να καθυστερεί σε σύγκριση με χαμηλότερες και προστατευμένες περιοχές.
Η κύρια περίοδος ανθοφορίας εκτείνεται από τον Ιούλιο μέχρι τον Σεπτέμβριο.
Η έναρξη και η διάρκεια της ανθοφορίας μπορούν να επηρεαστούν από:
- το υψόμετρο,
- τη διάρκεια της χιονοκάλυψης,
- τις ανοιξιάτικες και θερινές θερμοκρασίες,
- τη διαθεσιμότητα υγρασίας,
- την έκθεση της θέσης,
- και τις ετήσιες κλιματικές διακυμάνσεις.
Στις ψηλότερες ή περισσότερο εκτεθειμένες θέσεις η ανάπτυξη μπορεί να καθυστερεί σε σύγκριση με χαμηλότερες και προστατευμένες περιοχές.
Καρπός και αναπαραγωγή
Μετά την επικονίαση σχηματίζεται κάψα, μέσα στην οποία αναπτύσσονται οι σπόροι. Όταν ωριμάσει, η κάψα ανοίγει και απελευθερώνει τους σπόρους κοντά στο μητρικό φυτό.
Η αναπαραγωγή με σπόρους είναι σημαντική για:
- τη διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας,
- τη δημιουργία νέων ατόμων,
- και την αποκατάσταση των πληθυσμών μετά από φυσικές διαταραχές.
Το πολυετές ρίζωμα επιτρέπει παράλληλα στο ίδιο άτομο να επιβιώνει για πολλά χρόνια και να παράγει νέους βλαστούς σε διαδοχικές περιόδους ανάπτυξης.
Η βλάστηση των σπόρων και οι μηχανισμοί λήθαργου του είδους έχουν αποτελέσει αντικείμενο ερευνητικού ενδιαφέροντος στο πλαίσιο της διατήρησης των απειλούμενων φυτών της Κύπρου.
Μετά την επικονίαση σχηματίζεται κάψα, μέσα στην οποία αναπτύσσονται οι σπόροι. Όταν ωριμάσει, η κάψα ανοίγει και απελευθερώνει τους σπόρους κοντά στο μητρικό φυτό.
Η αναπαραγωγή με σπόρους είναι σημαντική για:
- τη διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας,
- τη δημιουργία νέων ατόμων,
- και την αποκατάσταση των πληθυσμών μετά από φυσικές διαταραχές.
Το πολυετές ρίζωμα επιτρέπει παράλληλα στο ίδιο άτομο να επιβιώνει για πολλά χρόνια και να παράγει νέους βλαστούς σε διαδοχικές περιόδους ανάπτυξης.
Η βλάστηση των σπόρων και οι μηχανισμοί λήθαργου του είδους έχουν αποτελέσει αντικείμενο ερευνητικού ενδιαφέροντος στο πλαίσιο της διατήρησης των απειλούμενων φυτών της Κύπρου.
Ενδιαίτημα
Η Saponaria cypria αναπτύσσεται σε ορεινά ενδιαιτήματα πάνω σε πυριγενή πετρώματα του οφιολιθικού συμπλέγματος του Τροόδους.
Συναντάται κυρίως:
- σε βραχώδεις βουνοπλαγιές,
- μέσα σε σχισμές και ανάμεσα σε πέτρες,
- σε λιθώνες και σάρες,
- σε ανοίγματα αραιών πευκοδασών,
- σε δασικά διάκενα,
- στις παρυφές δρόμων και μονοπατιών,
- και κατά μήκος ρυακιών ή σε θέσεις όπου διατηρείται περισσότερη εδαφική υγρασία.
Το έδαφος είναι συχνά πετρώδες, ρηχό και φτωχό σε οργανική ύλη. Το ισχυρό ρίζωμα βοηθά το φυτό να στερεώνεται ανάμεσα στις πέτρες και να εκμεταλλεύεται τη διαθέσιμη υγρασία.
Η Saponaria cypria αναπτύσσεται σε ορεινά ενδιαιτήματα πάνω σε πυριγενή πετρώματα του οφιολιθικού συμπλέγματος του Τροόδους.
Συναντάται κυρίως:
- σε βραχώδεις βουνοπλαγιές,
- μέσα σε σχισμές και ανάμεσα σε πέτρες,
- σε λιθώνες και σάρες,
- σε ανοίγματα αραιών πευκοδασών,
- σε δασικά διάκενα,
- στις παρυφές δρόμων και μονοπατιών,
- και κατά μήκος ρυακιών ή σε θέσεις όπου διατηρείται περισσότερη εδαφική υγρασία.
Το έδαφος είναι συχνά πετρώδες, ρηχό και φτωχό σε οργανική ύλη. Το ισχυρό ρίζωμα βοηθά το φυτό να στερεώνεται ανάμεσα στις πέτρες και να εκμεταλλεύεται τη διαθέσιμη υγρασία.
Υψομετρική εξάπλωση
Το είδος απαντά περίπου από τα 1.375 μέχρι τα 1.950 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας.
Αυτή η υψομετρική ζώνη περιλαμβάνει μερικά από τα ψυχρότερα και υγρότερα σημεία της Κύπρου. Παράλληλα, όμως, τα φυτά αντιμετωπίζουν το καλοκαίρι έντονη ακτινοβολία και ξηρές περιόδους.
Ο συνδυασμός μεγάλου υψομέτρου, πυριγενών πετρωμάτων και ιδιαίτερου μικροκλίματος περιορίζει σημαντικά τις κατάλληλες θέσεις στις οποίες μπορεί να αναπτυχθεί.
Το είδος απαντά περίπου από τα 1.375 μέχρι τα 1.950 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας.
Αυτή η υψομετρική ζώνη περιλαμβάνει μερικά από τα ψυχρότερα και υγρότερα σημεία της Κύπρου. Παράλληλα, όμως, τα φυτά αντιμετωπίζουν το καλοκαίρι έντονη ακτινοβολία και ξηρές περιόδους.
Ο συνδυασμός μεγάλου υψομέτρου, πυριγενών πετρωμάτων και ιδιαίτερου μικροκλίματος περιορίζει σημαντικά τις κατάλληλες θέσεις στις οποίες μπορεί να αναπτυχθεί.
Γεωγραφική εξάπλωση στην Κύπρο
Η Saponaria cypria περιορίζεται στο Δάσος Τροόδους και στις γύρω υψηλές ορεινές περιοχές.
Έχει καταγραφεί σε θέσεις όπως:
- η Χιονίστρα,
- η Πλατεία Τροόδους,
- ο Πρόδρομος,
- η περιοχή της Μονής Τροοδίτισσας,
- ο Ξερόκολυμπος,
- και άλλες κατάλληλες θέσεις του ορεινού όγκου.
Οι αναφορές αυτές περιγράφουν τη γνωστή γεωγραφική εξάπλωση και δεν σημαίνουν ότι το φυτό βρίσκεται ομοιόμορφα ή σε μεγάλους αριθμούς σε ολόκληρη την περιοχή. Οι πληθυσμοί του είναι συνδεδεμένοι με συγκεκριμένα μικροενδιαιτήματα.
Η Saponaria cypria περιορίζεται στο Δάσος Τροόδους και στις γύρω υψηλές ορεινές περιοχές.
Έχει καταγραφεί σε θέσεις όπως:
- η Χιονίστρα,
- η Πλατεία Τροόδους,
- ο Πρόδρομος,
- η περιοχή της Μονής Τροοδίτισσας,
- ο Ξερόκολυμπος,
- και άλλες κατάλληλες θέσεις του ορεινού όγκου.
Οι αναφορές αυτές περιγράφουν τη γνωστή γεωγραφική εξάπλωση και δεν σημαίνουν ότι το φυτό βρίσκεται ομοιόμορφα ή σε μεγάλους αριθμούς σε ολόκληρη την περιοχή. Οι πληθυσμοί του είναι συνδεδεμένοι με συγκεκριμένα μικροενδιαιτήματα.
Η φωτογραφική καταγραφή
Οι φωτογραφίες της αρχικής ανάρτησης λήφθηκαν στο Τρόοδος τον Ιούνιο του 2021 από τον George Konstantinou.
Η φωτογραφική τεκμηρίωση των ενδημικών φυτών είναι ιδιαίτερα σημαντική, επειδή:
- καταγράφει τη μορφολογία τους στο φυσικό περιβάλλον,
- προσφέρει στοιχεία για την περίοδο ανάπτυξης και ανθοφορίας,
- επιτρέπει τη μελλοντική σύγκριση των θέσεων,
- και συμβάλλει στην ενημέρωση του κοινού χωρίς να απαιτείται συλλογή φυτικού υλικού.
Οι ακριβείς τοποθεσίες σπάνιων φυτών πρέπει να δημοσιοποιούνται με προσοχή, ιδιαίτερα όταν υπάρχει κίνδυνος συλλογής ή καταστροφής τους.
Οι φωτογραφίες της αρχικής ανάρτησης λήφθηκαν στο Τρόοδος τον Ιούνιο του 2021 από τον George Konstantinou.
Η φωτογραφική τεκμηρίωση των ενδημικών φυτών είναι ιδιαίτερα σημαντική, επειδή:
- καταγράφει τη μορφολογία τους στο φυσικό περιβάλλον,
- προσφέρει στοιχεία για την περίοδο ανάπτυξης και ανθοφορίας,
- επιτρέπει τη μελλοντική σύγκριση των θέσεων,
- και συμβάλλει στην ενημέρωση του κοινού χωρίς να απαιτείται συλλογή φυτικού υλικού.
Οι ακριβείς τοποθεσίες σπάνιων φυτών πρέπει να δημοσιοποιούνται με προσοχή, ιδιαίτερα όταν υπάρχει κίνδυνος συλλογής ή καταστροφής τους.
Σαπωνίνες και η προέλευση της ονομασίας «σαπουνόχορτο»
Οι σαπωνίνες είναι φυσικές χημικές ενώσεις που απαντούν σε πολλά φυτικά είδη. Όταν ανακινηθούν μέσα σε νερό, μπορούν να δημιουργήσουν αφρό που θυμίζει σαπούνι.
Επιστημονική έρευνα σε εκχυλίσματα της ρίζας της Saponaria cypria έχει εντοπίσει διαφορετικές σαπωνίνες και φαινολικές ενώσεις και έχει εξετάσει την αντιμικροβιακή και αντιοξειδωτική τους δράση σε εργαστηριακές συνθήκες.
Τα αποτελέσματα τέτοιων μελετών δεν σημαίνουν ότι το φυτό πρέπει να συλλέγεται ή να χρησιμοποιείται ανεξέλεγκτα ως φαρμακευτικό ή καλλυντικό προϊόν. Οι εργαστηριακές ιδιότητες ενός εκχυλίσματος δεν ισοδυναμούν αυτομάτως με αποδεδειγμένη ασφάλεια ή αποτελεσματικότητα για ανθρώπινη χρήση.
Επειδή πρόκειται για απειλούμενο ενδημικό φυτό περιορισμένης εξάπλωσης, δεν πρέπει να ξεριζώνεται ή να συλλέγεται από τη φύση για πειράματα, οικιακή χρήση ή εμπορία.
Οι σαπωνίνες είναι φυσικές χημικές ενώσεις που απαντούν σε πολλά φυτικά είδη. Όταν ανακινηθούν μέσα σε νερό, μπορούν να δημιουργήσουν αφρό που θυμίζει σαπούνι.
Επιστημονική έρευνα σε εκχυλίσματα της ρίζας της Saponaria cypria έχει εντοπίσει διαφορετικές σαπωνίνες και φαινολικές ενώσεις και έχει εξετάσει την αντιμικροβιακή και αντιοξειδωτική τους δράση σε εργαστηριακές συνθήκες.
Τα αποτελέσματα τέτοιων μελετών δεν σημαίνουν ότι το φυτό πρέπει να συλλέγεται ή να χρησιμοποιείται ανεξέλεγκτα ως φαρμακευτικό ή καλλυντικό προϊόν. Οι εργαστηριακές ιδιότητες ενός εκχυλίσματος δεν ισοδυναμούν αυτομάτως με αποδεδειγμένη ασφάλεια ή αποτελεσματικότητα για ανθρώπινη χρήση.
Επειδή πρόκειται για απειλούμενο ενδημικό φυτό περιορισμένης εξάπλωσης, δεν πρέπει να ξεριζώνεται ή να συλλέγεται από τη φύση για πειράματα, οικιακή χρήση ή εμπορία.
Οικολογική σημασία
Η Saponaria cypria αποτελεί μέρος των εξειδικευμένων ορεινών φυτοκοινοτήτων του Τροόδους.
Τα άνθη της προσφέρουν νέκταρ και γύρη σε έντομα κατά το δεύτερο μισό του καλοκαιριού, όταν οι διαθέσιμες ανθικές πηγές στα μεγάλα υψόμετρα μπορεί να είναι περιορισμένες.
Το ριζικό της σύστημα βοηθά στη συγκράτηση μικρών ποσοτήτων εδάφους ανάμεσα στις πέτρες. Παράλληλα, η παρουσία της αυξάνει τη δομική και βιολογική ποικιλότητα των βραχωδών μικροενδιαιτημάτων.
Η οικολογική της αξία δεν περιορίζεται σε κάποια άμεση χρησιμότητα για τον άνθρωπο. Αποτελεί μοναδικό αποτέλεσμα της εξέλιξης και της γεωλογικής και κλιματικής ιστορίας του Τροόδους.
Η Saponaria cypria αποτελεί μέρος των εξειδικευμένων ορεινών φυτοκοινοτήτων του Τροόδους.
Τα άνθη της προσφέρουν νέκταρ και γύρη σε έντομα κατά το δεύτερο μισό του καλοκαιριού, όταν οι διαθέσιμες ανθικές πηγές στα μεγάλα υψόμετρα μπορεί να είναι περιορισμένες.
Το ριζικό της σύστημα βοηθά στη συγκράτηση μικρών ποσοτήτων εδάφους ανάμεσα στις πέτρες. Παράλληλα, η παρουσία της αυξάνει τη δομική και βιολογική ποικιλότητα των βραχωδών μικροενδιαιτημάτων.
Η οικολογική της αξία δεν περιορίζεται σε κάποια άμεση χρησιμότητα για τον άνθρωπο. Αποτελεί μοναδικό αποτέλεσμα της εξέλιξης και της γεωλογικής και κλιματικής ιστορίας του Τροόδους.
Κατάσταση διατήρησης
Η Saponaria cypria έχει αξιολογηθεί στο Κόκκινο Βιβλίο της Χλωρίδας της Κύπρου ως:
Τρωτό – Vulnerable (VU)
Η κατηγορία αυτή αφορά την αξιολόγηση του είδους στην Κύπρο. Δεν πρέπει να συγχέεται με μια ξεχωριστή και πρόσφατη παγκόσμια καταχώριση στον διαδικτυακό Κόκκινο Κατάλογο της IUCN.
Η ευπάθεια του είδους συνδέεται κυρίως με:
- την εξαιρετικά περιορισμένη παγκόσμια εξάπλωσή του,
- τη συγκέντρωσή του σε μία μόνο ορεινή περιοχή,
- την εξάρτησή του από εξειδικευμένα μικροενδιαιτήματα,
- και την πιθανότητα μια τοπική διαταραχή να επηρεάσει σημαντικό μέρος του συνολικού πληθυσμού.
Ακόμη και όταν ένα ενδημικό φυτό φαίνεται σχετικά συχνό σε ορισμένες θέσεις, η παγκόσμια εξάπλωσή του μπορεί να παραμένει πολύ μικρή.
Η Saponaria cypria έχει αξιολογηθεί στο Κόκκινο Βιβλίο της Χλωρίδας της Κύπρου ως:
Τρωτό – Vulnerable (VU)
Η κατηγορία αυτή αφορά την αξιολόγηση του είδους στην Κύπρο. Δεν πρέπει να συγχέεται με μια ξεχωριστή και πρόσφατη παγκόσμια καταχώριση στον διαδικτυακό Κόκκινο Κατάλογο της IUCN.
Η ευπάθεια του είδους συνδέεται κυρίως με:
- την εξαιρετικά περιορισμένη παγκόσμια εξάπλωσή του,
- τη συγκέντρωσή του σε μία μόνο ορεινή περιοχή,
- την εξάρτησή του από εξειδικευμένα μικροενδιαιτήματα,
- και την πιθανότητα μια τοπική διαταραχή να επηρεάσει σημαντικό μέρος του συνολικού πληθυσμού.
Ακόμη και όταν ένα ενδημικό φυτό φαίνεται σχετικά συχνό σε ορισμένες θέσεις, η παγκόσμια εξάπλωσή του μπορεί να παραμένει πολύ μικρή.
Απειλές
Πιθανές πιέσεις για τους πληθυσμούς του φυτού είναι:
- η κατασκευή ή διεύρυνση δρόμων,
- η συντήρηση πρανών χωρίς προηγούμενο βοτανικό έλεγχο,
- η έντονη τουριστική και αναψυχική δραστηριότητα,
- το ποδοπάτημα κοντά σε δρόμους, μονοπάτια και χώρους στάθμευσης,
- η απόρριψη υλικών και η αλλοίωση των βραχωδών θέσεων,
- η συλλογή φυτών ή σπόρων,
- οι πυρκαγιές,
- οι μεταβολές της υδρολογίας,
- η εγκατάσταση ξενικών φυτών,
- και η κλιματική αλλαγή.
Τα είδη που περιορίζονται στα ψηλότερα υψόμετρα είναι ιδιαίτερα ευάλωτα στη μακροχρόνια άνοδο της θερμοκρασίας. Δεν μπορούν πάντοτε να μετακινηθούν σε ψυχρότερες περιοχές, επειδή πάνω από τις ψηλότερες κορυφές δεν υπάρχει άλλο διαθέσιμο υψόμετρο.
Πιθανές πιέσεις για τους πληθυσμούς του φυτού είναι:
- η κατασκευή ή διεύρυνση δρόμων,
- η συντήρηση πρανών χωρίς προηγούμενο βοτανικό έλεγχο,
- η έντονη τουριστική και αναψυχική δραστηριότητα,
- το ποδοπάτημα κοντά σε δρόμους, μονοπάτια και χώρους στάθμευσης,
- η απόρριψη υλικών και η αλλοίωση των βραχωδών θέσεων,
- η συλλογή φυτών ή σπόρων,
- οι πυρκαγιές,
- οι μεταβολές της υδρολογίας,
- η εγκατάσταση ξενικών φυτών,
- και η κλιματική αλλαγή.
Τα είδη που περιορίζονται στα ψηλότερα υψόμετρα είναι ιδιαίτερα ευάλωτα στη μακροχρόνια άνοδο της θερμοκρασίας. Δεν μπορούν πάντοτε να μετακινηθούν σε ψυχρότερες περιοχές, επειδή πάνω από τις ψηλότερες κορυφές δεν υπάρχει άλλο διαθέσιμο υψόμετρο.
Προστασία
Η προστασία της Saponaria cypria απαιτεί:
- διατήρηση των φυσικών πληθυσμών και των μικροενδιαιτημάτων τους,
- τακτική παρακολούθηση της έκτασης και της κατάστασής τους,
- αποφυγή τεχνικών έργων σε σημαντικές θέσεις,
- προσεκτικό σχεδιασμό της συντήρησης δρόμων και μονοπατιών,
- ενημέρωση των επισκεπτών,
- απαγόρευση της ανεξέλεγκτης συλλογής,
- φύλαξη σπόρων σε οργανωμένες τράπεζες γενετικού υλικού,
- και διατήρηση φυτών εκτός φυσικού περιβάλλοντος αποκλειστικά μέσω αδειοδοτημένων επιστημονικών προγραμμάτων.
Η εκτός τόπου διατήρηση αποτελεί συμπληρωματικό μέτρο. Δεν μπορεί να αντικαταστήσει την προστασία του φυτού μέσα στο φυσικό ορεινό οικοσύστημα στο οποίο εξελίχθηκε.
Η προστασία της Saponaria cypria απαιτεί:
- διατήρηση των φυσικών πληθυσμών και των μικροενδιαιτημάτων τους,
- τακτική παρακολούθηση της έκτασης και της κατάστασής τους,
- αποφυγή τεχνικών έργων σε σημαντικές θέσεις,
- προσεκτικό σχεδιασμό της συντήρησης δρόμων και μονοπατιών,
- ενημέρωση των επισκεπτών,
- απαγόρευση της ανεξέλεγκτης συλλογής,
- φύλαξη σπόρων σε οργανωμένες τράπεζες γενετικού υλικού,
- και διατήρηση φυτών εκτός φυσικού περιβάλλοντος αποκλειστικά μέσω αδειοδοτημένων επιστημονικών προγραμμάτων.
Η εκτός τόπου διατήρηση αποτελεί συμπληρωματικό μέτρο. Δεν μπορεί να αντικαταστήσει την προστασία του φυτού μέσα στο φυσικό ορεινό οικοσύστημα στο οποίο εξελίχθηκε.
Γιατί δεν πρέπει να συλλέγεται
Η αφαίρεση ενός ανθισμένου φυτού μπορεί να εμποδίσει την παραγωγή σπόρων για τη συγκεκριμένη χρονιά. Το ξερίζωμα είναι ακόμη σοβαρότερο, επειδή καταστρέφει ένα πολυετές άτομο που μπορεί να χρειάστηκε χρόνια για να αναπτυχθεί.
Η συλλογή λίγων φυτών μπορεί να φαίνεται ασήμαντη. Όταν όμως επαναλαμβάνεται από πολλούς επισκέπτες σε έναν περιορισμένο πληθυσμό, η συνολική επίδραση μπορεί να είναι σημαντική.
Η φωτογράφηση στο φυσικό περιβάλλον είναι ο καλύτερος τρόπος να απολαμβάνουμε και να καταγράφουμε αυτό το όμορφο ενδημικό φυτό.
Η αφαίρεση ενός ανθισμένου φυτού μπορεί να εμποδίσει την παραγωγή σπόρων για τη συγκεκριμένη χρονιά. Το ξερίζωμα είναι ακόμη σοβαρότερο, επειδή καταστρέφει ένα πολυετές άτομο που μπορεί να χρειάστηκε χρόνια για να αναπτυχθεί.
Η συλλογή λίγων φυτών μπορεί να φαίνεται ασήμαντη. Όταν όμως επαναλαμβάνεται από πολλούς επισκέπτες σε έναν περιορισμένο πληθυσμό, η συνολική επίδραση μπορεί να είναι σημαντική.
Η φωτογράφηση στο φυσικό περιβάλλον είναι ο καλύτερος τρόπος να απολαμβάνουμε και να καταγράφουμε αυτό το όμορφο ενδημικό φυτό.
Ταξινόμηση
- Βασίλειο: Plantae – Φυτά
- Φύλο: Streptophyta
- Κλάση: Equisetopsida
- Υποκλάση: Magnoliidae
- Κλάδος: Αγγειόσπερμα – Angiosperms
- Κλάδος: Ευδικοτυλήδονα – Eudicots
- Τάξη: Caryophyllales
- Οικογένεια: Caryophyllaceae – Καρυοφυλλίδες
- Γένος: Saponaria L.
- Είδος: Saponaria cypria Boiss.
- Συνώνυμο: Saponaria cyprica Post
- Ελληνικά κοινά ονόματα: Κυπριακό σαπουνόχορτο, Σαπωνάρια η κυπρία
- Αγγλικό κοινό όνομα: Cyprus soapwort
- Βιολογική μορφή: Πολυετές ημικρυπτόφυτο
- Περίοδος ανθοφορίας: Ιούλιος–Σεπτέμβριος
- Υψομετρική εξάπλωση: Περίπου 1.375–1.950 μέτρα
- Ενδημισμός: Αυστηρά ενδημικό της Κύπρου
- Κατηγορία Κόκκινου Βιβλίου της Χλωρίδας της Κύπρου: Τρωτό – Vulnerable (VU)
- Βασίλειο: Plantae – Φυτά
- Φύλο: Streptophyta
- Κλάση: Equisetopsida
- Υποκλάση: Magnoliidae
- Κλάδος: Αγγειόσπερμα – Angiosperms
- Κλάδος: Ευδικοτυλήδονα – Eudicots
- Τάξη: Caryophyllales
- Οικογένεια: Caryophyllaceae – Καρυοφυλλίδες
- Γένος: Saponaria L.
- Είδος: Saponaria cypria Boiss.
- Συνώνυμο: Saponaria cyprica Post
- Ελληνικά κοινά ονόματα: Κυπριακό σαπουνόχορτο, Σαπωνάρια η κυπρία
- Αγγλικό κοινό όνομα: Cyprus soapwort
- Βιολογική μορφή: Πολυετές ημικρυπτόφυτο
- Περίοδος ανθοφορίας: Ιούλιος–Σεπτέμβριος
- Υψομετρική εξάπλωση: Περίπου 1.375–1.950 μέτρα
- Ενδημισμός: Αυστηρά ενδημικό της Κύπρου
- Κατηγορία Κόκκινου Βιβλίου της Χλωρίδας της Κύπρου: Τρωτό – Vulnerable (VU)
Πηγές
- Biodiversity of Cyprus – Saponaria cypria – Ενδημικό της Κύπρου
- Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew – Saponaria cypria
- Flora of Cyprus – Dynamic Checklist – Saponaria cypria
- Τμήμα Δασών – Ενδημικά φυτά της Κύπρου
- Tsintides, Christodoulou, Delipetrou & Georghiou – Κόκκινο Βιβλίο της Χλωρίδας της Κύπρου
- Charalambous et al., 2022 – Σαπωνίνες, φαινολικές ενώσεις και αντιμικροβιακή δράση εκχυλισμάτων ρίζας της Saponaria cypria
- Flora of Cyprus – Περιγραφή, μορφολογία και εξάπλωση της Saponaria cypria
- Biodiversity of Cyprus – Saponaria cypria – Ενδημικό της Κύπρου
- Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew – Saponaria cypria
- Flora of Cyprus – Dynamic Checklist – Saponaria cypria
- Τμήμα Δασών – Ενδημικά φυτά της Κύπρου
- Tsintides, Christodoulou, Delipetrou & Georghiou – Κόκκινο Βιβλίο της Χλωρίδας της Κύπρου
- Charalambous et al., 2022 – Σαπωνίνες, φαινολικές ενώσεις και αντιμικροβιακή δράση εκχυλισμάτων ρίζας της Saponaria cypria
- Flora of Cyprus – Περιγραφή, μορφολογία και εξάπλωση της Saponaria cypria
Cyprus Soapwort – Saponaria cypria Boiss. – Endemic to Cyprus
Text by George Konstantinou
A Rare Endemic Plant of the Highest Mountains of Cyprus
Saponaria cypria Boiss., commonly known as Cyprus soapwort, is a perennial herbaceous plant belonging to the family Caryophyllaceae. It is strictly endemic to Cyprus and does not occur naturally anywhere else in the world.
Its distribution is restricted to the high elevations of the Troodos mountain range. It is a characteristic component of the island’s mountain flora and one of the plants adapted to the distinctive climatic and geological conditions of the highest parts of Cyprus.
It flowers mainly from July to September, when many plants of the lower and drier regions have already completed their flowering cycle.
Scientific Name and Original Publication
The accepted scientific name of the plant is:
Saponaria cypria Boiss.
The species was described by the Swiss botanist Pierre Edmond Boissier and published in 1888 in the supplement to his Flora Orientalis, on page 83:
Flora Orientalis, Supplementum: 83 (1888)
The abbreviation “Boiss.” following the scientific name is the standard botanical abbreviation for Boissier.
Plants of the World Online, maintained by the Royal Botanic Gardens, Kew, recognises Saponaria cypria as an accepted species and lists Cyprus as the only area within its native distribution.
The following name is recorded as a heterotypic synonym:
Saponaria cyprica Post
It was published in 1897 but is not the currently accepted name of the species.
Etymology
The genus name Saponaria is derived from the Latin word sapo, meaning soap. Many plants in this genus contain saponins, compounds that can produce foam when mixed with water.
The specific epithet cypria is the feminine Latin form meaning “Cypriot” or “of Cyprus”. The complete scientific name can therefore be interpreted as “the Cypriot soapwort”.
The name refers both to the plant’s relationship with other soapworts and to its unique geographical association with Cyprus.
Form and Growth
Saponaria cypria is a perennial plant with a strong, branched and partly woody rootstock.
It normally grows to a height of approximately 10–30 centimetres. Its stems may be erect, ascending or slightly spreading, depending upon the location, slope and exposure to weather conditions.
Its low, compact form is an adaptation to the mountain environment. At high elevations in Troodos, plants experience:
- low winter temperatures,
- snowfall,
- strong winds,
- intense solar radiation,
- limited summer moisture,
- and a short active growing season.
Keeping its renewal buds close to the soil surface helps the plant survive winter and produce new shoots when conditions become favourable.
Life Form
The species is classified as a hemicryptophyte.
In hemicryptophytes, the buds from which new shoots develop are situated at or very close to the soil surface. During the unfavourable season, they are protected by soil, dead leaves, low vegetation and, at higher elevations, snow.
This life form is common among perennial plants of mountainous and cold regions.
Leaves
The leaves are loosely clustered mainly near the base of the plant and occur in opposite pairs upon the stems, as is generally characteristic of the family Caryophyllaceae.
Their shape may be:
- spatulate,
- obovate,
- or oblanceolate.
They measure approximately 2.5–5 centimetres long and 0.5–1.5 centimetres wide.
The leaves are usually hairless or possess fine ciliate hairs near the base. Their form may vary slightly according to the age of the shoot and its growing conditions.
Flowers
The flowers of Saponaria cypria are its most striking feature. They are actinomorphic, meaning that their parts are arranged symmetrically around the centre.
They may occur singly or in small cymose inflorescences. Each flower has five petals, usually of a vivid rose or pink colour.
The petals are deeply notched at the apex, making each one appear divided into two lobes. This gives the flower a delicate and highly characteristic appearance.
The corolla may measure approximately 2–3 centimetres across, which is considerable in relation to the low growth of the entire plant.
The Characteristic Calyx
The calyx is elongated, tubular and usually reddish. It bears glandular hairs that may give it a slightly sticky texture.
Its intense red or reddish colour contrasts strongly with the pink petals.
The calyces remain visible after the corolla has withered. The plant therefore retains its characteristic reddish colour for some time after the petals have closed or fallen.
The glandular hairs may provide some protection against very small herbivorous invertebrates, but their precise function in this species has not been studied sufficiently.
Opening of the Flowers
A distinctive characteristic of Saponaria cypria is the timing of flower opening.
The flowers have been reported to open during the late afternoon or evening and remain open until approximately midday on the following day. As temperature and light intensity increase, the corolla may close.
This behaviour suggests that pollination may involve both evening-active and morning-active insects.
Moths are possible pollinators, but insufficient published studies have been located to identify the principal pollinators of the species in Cyprus with certainty.
Flowering Period
The principal flowering period extends from July to September.
The beginning and duration of flowering may be influenced by:
- elevation,
- the duration of snow cover,
- spring and summer temperatures,
- moisture availability,
- exposure,
- and annual climatic variation.
At the highest or most exposed sites, development may be delayed compared with lower and more sheltered locations.
Fruit and Reproduction
Following pollination, a capsule develops containing the seeds. When mature, the capsule opens and releases them near the parent plant.
Reproduction by seed is important for:
- maintaining genetic diversity,
- producing new individuals,
- and enabling populations to recover following natural disturbance.
The perennial rootstock also enables the same individual to survive for many years and produce new shoots during successive growing seasons.
Seed germination and dormancy mechanisms have attracted scientific interest within the broader conservation work undertaken for threatened Cypriot plants.
Habitat
Saponaria cypria grows in mountain habitats upon igneous rocks belonging to the Troodos ophiolite complex.
It occurs principally:
- on rocky mountain slopes,
- within crevices and among stones,
- on screes and slopes of loose rock,
- in open pine woodland,
- in forest clearings,
- along the edges of roads and paths,
- and beside streams or in places retaining greater soil moisture.
The soil is often rocky, shallow and poor in organic matter. The strong rootstock helps the plant remain anchored among stones and exploit available moisture.
Altitudinal Distribution
The species occurs from approximately 1,375 to 1,950 metres above sea level.
This altitudinal zone contains some of the coldest and wettest locations in Cyprus. During summer, however, plants are also exposed to intense radiation and periods of dryness.
The combination of high elevation, igneous geology and distinctive microclimate greatly restricts the number of places providing suitable conditions for the species.
Geographical Distribution in Cyprus
Saponaria cypria is restricted to Troodos Forest and the surrounding high mountain areas.
It has been recorded at locations including:
- Chionistra,
- Troodos Square,
- Prodromos,
- the area surrounding Trooditissa Monastery,
- Xerokolymbos,
- and other suitable parts of the mountain range.
These records describe its known geographical range and do not mean that the plant occurs uniformly or abundantly throughout the entire area. Its populations are associated with particular microhabitats.
The Photographic Record
The photographs in the original post were taken in Troodos in June 2021 by George Konstantinou.
Photographic documentation of endemic plants is particularly valuable because it:
- records their morphology within the natural environment,
- provides information on their growth and flowering periods,
- enables future comparisons between locations,
- and helps inform the public without requiring the collection of plant material.
Precise locations of rare plants should be published with caution, particularly where there is a risk of collection or damage.
Saponins and the Origin of the Name “Soapwort”
Saponins are natural chemical compounds occurring in many plant species. When agitated in water, they can produce a soap-like foam.
Scientific research on root extracts of Saponaria cypria has identified different saponins and phenolic compounds and examined their antimicrobial and antioxidant activity under laboratory conditions.
Such results do not mean that the plant should be collected or used without control as a medicinal or cosmetic product. Laboratory properties of an extract do not automatically demonstrate safety or effectiveness for human use.
Because this is a threatened endemic plant with a restricted distribution, it should never be uprooted or collected from the wild for experimentation, domestic use or trade.
Ecological Importance
Saponaria cypria forms part of the specialised mountain plant communities of Troodos.
Its flowers provide nectar and pollen to insects during the second half of summer, when floral resources at high elevations may be limited.
Its root system helps retain small quantities of soil between stones. Its presence also increases the structural and biological diversity of rocky microhabitats.
Its ecological value is not limited to any direct usefulness to humans. It is a unique product of evolution and of the geological and climatic history of Troodos.
Conservation Status
Saponaria cypria has been assessed in the Red Data Book of the Flora of Cyprus as:
Vulnerable (VU)
This category concerns its assessment in Cyprus. It should not be confused with a separate and recent global listing in the online IUCN Red List.
The vulnerability of the species is principally associated with:
- its extremely restricted global distribution,
- its concentration within a single mountain region,
- its dependence upon specialised microhabitats,
- and the possibility that a local disturbance could affect a significant part of its total population.
Even where an endemic plant appears comparatively frequent at certain sites, its global range may remain extremely small.
Threats
Potential pressures affecting its populations include:
- construction or widening of roads,
- maintenance of road cuttings without prior botanical assessment,
- intensive tourism and recreational activity,
- trampling near roads, paths and parking areas,
- dumping of materials and alteration of rocky sites,
- collection of plants or seeds,
- wildfires,
- changes to local hydrology,
- establishment of alien plants,
- and climate change.
Species restricted to the highest elevations are particularly vulnerable to long-term temperature increases. They cannot always move towards cooler conditions because no higher ground exists above the mountain summits.
Protection
Protecting Saponaria cypria requires:
- conservation of natural populations and their microhabitats,
- regular monitoring of their extent and condition,
- avoidance of engineering works at important sites,
- careful planning of road and path maintenance,
- public education,
- prevention of uncontrolled collection,
- preservation of seeds in organised genetic-resource banks,
- and ex situ cultivation exclusively through authorised scientific programmes.
Ex situ conservation is a complementary measure. It cannot replace protection of the species within the natural mountain ecosystem in which it evolved.
Why It Should Not Be Collected
Removing a flowering plant may prevent it from producing seeds during that year. Uprooting is even more damaging because it destroys a perennial individual that may have taken years to develop.
Collecting a few plants may appear insignificant. When repeated by numerous visitors within a restricted population, however, its cumulative effect may become serious.
Photography in the natural environment is the best way to enjoy and document this beautiful endemic plant.
Classification
- Kingdom: Plantae
- Phylum: Streptophyta
- Class: Equisetopsida
- Subclass: Magnoliidae
- Clade: Angiosperms
- Clade: Eudicots
- Order: Caryophyllales
- Family: Caryophyllaceae – Pink family
- Genus: Saponaria L.
- Species: Saponaria cypria Boiss.
- Synonym: Saponaria cyprica Post
- Greek common names: Κυπριακό σαπουνόχορτο, Σαπωνάρια η κυπρία
- English common name: Cyprus soapwort
- Life form: Perennial hemicryptophyte
- Flowering period: July–September
- Altitudinal range: Approximately 1,375–1,950 metres
- Endemism: Strictly endemic to Cyprus
- Red Data Book of the Flora of Cyprus category: Vulnerable (VU)
Sources
- Biodiversity of Cyprus – Saponaria cypria – Endemic to Cyprus
- Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew – Saponaria cypria
- Flora of Cyprus – Dynamic Checklist – Saponaria cypria
- Department of Forests – Endemic Plants of Cyprus
- Tsintides, Christodoulou, Delipetrou & Georghiou – Red Data Book of the Flora of Cyprus
- Charalambous et al., 2022 – Saponins, Phenolic Compounds and Antimicrobial Activity of Saponaria cypria Root Extracts
- Flora of Cyprus – Description, Morphology and Distribution of Saponaria cypria
No comments:
Post a Comment