Translate

Thursday, 13 April 2023

Οφρύς η μελισσοφόρος – Bee Orchid – Ophrys apifera Huds.. - Cyprus

See also 

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο.



LIST OF CYPRUS ORCHIDS - ΛΙΣΤΑ ΟΡΧΙΔΕΩΝ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ

 Φωτογραφίες, του Γιώργου Κωνσταντίνου Akrotiri 12/4/2023

Below in English

Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου

Η Οφρύς η μελισσοφόρος

Η Ophrys apifera είναι πολυετής, επίγεια ορχιδέα της οικογένειας Orchidaceae και μία από τις πιο εύκολα αναγνωρίσιμες ορχιδέες της Ευρώπης και της Μεσογείου. Το χαρακτηριστικό χείλος του άνθους της είναι τριχωτό, καστανό και περίτεχνα σημαδεμένο, δημιουργώντας έντονη ομοιότητα με το σώμα μέλισσας. Από αυτό το γνώρισμα προέρχονται τόσο η επιστημονική ονομασία apifera όσο και η αγγλική κοινή ονομασία Bee Orchid.

Παρόλο που πολλά είδη του γένους Ophrys εξαρτώνται από συγκεκριμένα αρσενικά έντομα για την επικονίασή τους, η Ophrys apifera παρουσιάζει μια ιδιαίτερα αποτελεσματική ικανότητα αυτογονιμοποίησης. Αυτό της επιτρέπει να παράγει σπόρους ακόμη και όταν οι κατάλληλοι επικονιαστές είναι σπάνιοι ή απουσιάζουν.

Έλεγχος της επιστημονικής ονομασίας

Η ονομασία του τίτλου είναι σωστή:

Ophrys apifera Huds.

Το είδος περιγράφηκε από τον Άγγλο βοτανικό William Hudson και δημοσιεύθηκε το 1762 στο έργο Flora Anglica, σελίδα 340. Επειδή το είδος παραμένει στο ίδιο γένος στο οποίο το τοποθέτησε ο Hudson, η συγγραφική συντομογραφία Huds. δεν γράφεται μέσα σε παρένθεση.

Το Plants of the World Online και η World Flora Online αποδέχονται την ονομασία Ophrys apifera Huds. ως έγκυρη επιστημονική ονομασία του είδους.

Ετυμολογία

Η ονομασία του γένους Ophrys προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη «ὀφρύς», δηλαδή φρύδι. Η ονομασία συνδέεται πιθανότατα με το τριχωτό, σκουρόχρωμο χείλος των ανθέων πολλών ειδών του γένους, το οποίο θυμίζει φρύδι.

Το ειδικό επίθετο apifera προέρχεται από τις λατινικές λέξεις apis, που σημαίνει μέλισσα, και fero, που σημαίνει φέρω. Η λέξη αποδίδεται ως «μελισσοφόρος» ή «αυτή που φέρει μέλισσα» και αναφέρεται στην εντυπωσιακή ομοιότητα του χείλους με μέλισσα.

Μορφολογία του φυτού

Η Ophrys apifera είναι κονδυλώδες γεώφυτο. Συνήθως αναπτύσσεται σε ύψος 15–50 εκατοστών, αλλά το τελικό μέγεθος εξαρτάται από τις βροχοπτώσεις, τη διαθέσιμη υγρασία, το βάθος του εδάφους και τον ανταγωνισμό από τη γύρω βλάστηση.

Στη βάση σχηματίζει ρόδακα από ωοειδή έως επιμήκη-λογχοειδή φύλλα. Τα φύλλα είναι ακέραια, χωρίς κηλίδες, πράσινα ή γλαυκοπράσινα και παρουσιάζουν παράλληλη νεύρωση. Τα ανώτερα φύλλα είναι μικρότερα, πιο στενά και περιβάλλουν εν μέρει τον ανθοφόρο βλαστό.

Ο βλαστός είναι όρθιος και σχετικά λεπτός. Τα βράκτια είναι ανοιχτοπράσινα, λογχοειδή και συνήθως ίσα ή μακρύτερα από την ωοθήκη. Η ταξιανθία είναι αραιή και μπορεί να φέρει από ένα μέχρι περίπου δώδεκα άνθη.

Περιγραφή του άνθους

Κάθε άνθος αποτελείται από τρία μεγάλα εξωτερικά σέπαλα, δύο πολύ μικρότερα πέταλα και ένα έντονα διαφοροποιημένο τρίτο πέταλο, το χείλος.

Τα σέπαλα είναι συνήθως ροζ, ροδόλευκα ή πορφυρορόδινα, με εμφανή πράσινη κεντρική νεύρωση. Είναι πλατιά, ωοειδή και απλώνονται γύρω από το κεντρικό τμήμα του άνθους. Σε ορισμένα φυτά μπορεί να είναι σχεδόν λευκά, χωρίς αυτό να σημαίνει απαραίτητα ότι πρόκειται για τη μορφή chlorantha.

Τα δύο μικρά πραγματικά πέταλα βρίσκονται πάνω από το χείλος. Είναι κοντά, στενά, πρασινωπά και καλύπτονται από λεπτές τρίχες. Μπορεί εύκολα να παραβλεφθούν λόγω του μικρού μεγέθους τους.

Η στήλη βρίσκεται στο κέντρο του άνθους και σχηματίζεται από τη συνένωση των αρσενικών και θηλυκών αναπαραγωγικών οργάνων. Στο επάνω μέρος της βρίσκονται οι ανθήρες και τα δύο γυρεομάγματα, ενώ χαμηλότερα βρίσκεται η κολλώδης στιγματική επιφάνεια.

Το χαρακτηριστικό χείλος

Το χείλος είναι το πιο εντυπωσιακό τμήμα του άνθους. Είναι κυρτό, τρίλοβο και καλύπτεται σε μεγάλο μέρος του από πυκνές, βελούδινες τρίχες. Το βασικό του χρώμα είναι συνήθως βαθύ καστανό ή κοκκινοκάστανο.

Οι δύο πλευρικοί λοβοί σχηματίζουν εμφανείς, τριχωτές προεξοχές, οι οποίες ενισχύουν την ομοιότητα με τα πλευρικά μέρη του σώματος ενός εντόμου. Ο μεσαίος λοβός είναι μεγαλύτερος, στρογγυλεμένος και φέρει στο άκρο του ένα μικρό κιτρινοπράσινο εξάρτημα, το οποίο στρέφεται προς τα πίσω και συχνά δεν είναι άμεσα ορατό από μπροστά.

Πάνω στο χείλος υπάρχει το λεγόμενο κάτοπτρο ή speculum, ένα περίτεχνο σχέδιο από κιτρινωπές, κρεμ, υπόλευκες ή γαλαζωπές γραμμές και κηλίδες. Το σχέδιο παρουσιάζει σημαντική παραλλακτικότητα μεταξύ διαφορετικών φυτών.

Αναγνώριση στο πεδίο

Ο συνδυασμός των μεγάλων ροζ σεπάλων, των πολύ μικρών πράσινων πετάλων, της επιμήκους στήλης και του στρογγυλεμένου, τριχωτού χείλους διακρίνει την Ophrys apifera από τις περισσότερες άλλες ορχιδέες της Κύπρου.

Ιδιαίτερα χρήσιμο γνώρισμα είναι το μικρό εξάρτημα στην κορυφή του χείλους, το οποίο στρέφεται προς τα πίσω. Σε αρκετά συγγενικά είδη το εξάρτημα κατευθύνεται προς τα εμπρός ή έχει διαφορετικό σχήμα.

Η παρουσία γυρεομαγμάτων που έχουν πέσει προς τα εμπρός και κρέμονται πάνω από τη στιγματική επιφάνεια αποτελεί επίσης χαρακτηριστική εικόνα της αυτογονιμοποίησης του είδους.

Μεταβλητότητα των ανθέων

Η Ophrys apifera είναι ένα εξαιρετικά μεταβλητό είδος. Διαφορετικά φυτά μπορεί να παρουσιάζουν αλλαγές στο χρώμα των σεπάλων, στο μέγεθος και στο σχήμα του χείλους, στην τριχοφυΐα και στο σχέδιο του κατόπτρου.

Πολλές τέτοιες αποκλίσεις έχουν κατά καιρούς περιγραφεί ως ποικιλίες, μορφές ή ακόμη και υποείδη. Ανάμεσά τους περιλαμβάνονται ονομασίες όπως var. chlorantha, var. bicolor, var. trollii, var. aurita και var. botteronii.

Οι σύγχρονες παγκόσμιες ταξινομικές βάσεις δεδομένων αντιμετωπίζουν τις περισσότερες από αυτές ως συνώνυμα ή μορφολογικές εκφράσεις μέσα στην ευρεία παραλλακτικότητα της Ophrys apifera. Η παρουσία ενός ασυνήθιστου άνθους δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έχει εντοπιστεί διαφορετικό είδος.

Η σχέση με τη var. chlorantha

Η var. chlorantha αποτελεί μία σπάνια υποχρωματική παραλλαγή, στην οποία τα άνθη παρουσιάζουν σημαντική μείωση των ροζ, πορφυρών και καστανών χρωστικών. Τα σέπαλα γίνονται λευκοπράσινα ή κιτρινοπράσινα και το χείλος πολύ πιο ανοιχτό από εκείνο της τυπικής μορφής.

Το Plants of the World Online αναγνωρίζει την ονομασία Ophrys apifera var. chlorantha (Hegetschw.) Nyman ως έγκυρα δημοσιευμένη, αλλά τη θεωρεί συνώνυμο της Ophrys apifera Huds. και όχι ανεξάρτητη αποδεκτή ποικιλία.

Ένα φυτό με λευκά ή πολύ ανοιχτά σέπαλα δεν πρέπει να ονομάζεται αυτομάτως chlorantha. Για την αναγνώριση αυτής της μορφής πρέπει να εξετάζεται και η έντονη μείωση της χρωστικής στο χείλος και στα υπόλοιπα μέρη του άνθους.

Σεξουαλική εξαπάτηση

Τα περισσότερα είδη του γένους Ophrys χρησιμοποιούν μια ιδιαίτερα εξελιγμένη μέθοδο επικονίασης, γνωστή ως σεξουαλική εξαπάτηση. Το άνθος μιμείται το σχήμα, την υφή και κυρίως τη χημική οσμή ενός θηλυκού εντόμου.

Το αρσενικό έντομο προσελκύεται από τις πτητικές χημικές ενώσεις του άνθους και επιχειρεί να συζευχθεί με το χείλος. Κατά την ψευδοσύζευξη έρχεται σε επαφή με τα γυρεομάγματα, τα οποία προσκολλώνται στο κεφάλι ή στο σώμα του και μπορούν να μεταφερθούν σε άλλο άνθος.

Η μορφή του χείλους της Ophrys apifera διατηρεί την έντονη ομοιότητα με έντομο και το είδος παράγει χημικές ουσίες σχετικές με τη σεξουαλική μίμηση. Στη Μεσόγειο έχουν παρατηρηθεί επισκέψεις αρσενικών μοναχικών μελισσών. Ωστόσο, το είδος δεν εξαρτάται αποκλειστικά από αυτή τη διαδικασία.

Η ιδιαίτερη αυτογονιμοποίηση της Ophrys apifera

Η Ophrys apifera διαφέρει από τα περισσότερα είδη του γένους επειδή αυτογονιμοποιείται πολύ συχνά. Λίγο μετά το άνοιγμα του άνθους, οι λεπτοί μίσχοι που συγκρατούν τα γυρεομάγματα χαλαρώνουν και κάμπτονται προς τα εμπρός.

Τα γυρεομάγματα αιωρούνται πάνω από τη στιγματική επιφάνεια και, με τη βαρύτητα ή με μια μικρή κίνηση από τον άνεμο, έρχονται σε επαφή με αυτή. Έτσι, η γύρη του άνθους γονιμοποιεί το ίδιο άνθος χωρίς να απαιτείται επίσκεψη εντόμου.

Η αυτογονιμοποίηση προσφέρει αναπαραγωγική ασφάλεια σε περιοχές όπου ο κατάλληλος επικονιαστής απουσιάζει ή εμφανίζεται σε πολύ μικρούς αριθμούς. Αυτό εξηγεί εν μέρει τη μεγάλη γεωγραφική εξάπλωση του είδους και την ικανότητά του να δημιουργεί νέους πληθυσμούς ακόμη και από πολύ μικρό αριθμό φυτών.

Αυτογονιμοποίηση και ανθικές παραλλαγές

Η συστηματική αυτογονιμοποίηση συμβάλλει στη διατήρηση ασυνήθιστων ανθικών χαρακτήρων. Εάν εμφανιστεί μια κληρονομική μεταβολή στο χρώμα ή στο σχήμα του άνθους, το φυτό μπορεί να τη μεταβιβάσει στους απογόνους του χωρίς να αραιωθεί αμέσως μέσω διασταύρωσης με διαφορετικά άτομα.

Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους έχουν καταγραφεί τόσες πολλές ονομασμένες μορφές της Ophrys apifera. Ωστόσο, αρκετές από αυτές εμφανίζονται σποραδικά και δεν αποτελούν γεωγραφικά ή εξελικτικά ανεξάρτητους πληθυσμούς.

Βιολογικός κύκλος

Η Ophrys apifera περνά τη θερμή και ξηρή περίοδο ως υπόγειος κόνδυλος. Μετά τις πρώτες κατάλληλες φθινοπωρινές βροχές αρχίζει να σχηματίζει τον νέο ρόδακα φύλλων. Η ανάπτυξη συνεχίζεται αργά κατά τη διάρκεια του χειμώνα.

Την άνοιξη αναπτύσσεται ο ανθοφόρος βλαστός. Τα άνθη ανοίγουν διαδοχικά και, μετά την αυτογονιμοποίηση ή τη σταυρεπικονίαση, η ωοθήκη διογκώνεται και μετατρέπεται σε κάψα.

Όταν οι κάψες ωριμάσουν, ανοίγουν και απελευθερώνουν χιλιάδες εξαιρετικά μικρούς σπόρους. Τα φύλλα και ο βλαστός ξηραίνονται με την άνοδο της θερμοκρασίας, ενώ ο νέος κόνδυλος παραμένει στο έδαφος μέχρι την επόμενη περίοδο ανάπτυξης.

Σπόροι και μυκορριζικοί μύκητες

Οι σπόροι των ορχιδέων είναι τόσο μικροί ώστε μοιάζουν με λεπτή σκόνη. Μπορούν να μεταφερθούν σε σημαντική απόσταση από τον άνεμο, αλλά δεν διαθέτουν ενδοσπέρμιο και επαρκείς αποθηκευμένες θρεπτικές ουσίες.

Για να βλαστήσουν πρέπει να συναντήσουν στο έδαφος έναν συμβατό μυκορριζικό μύκητα. Οι μυκητιακές υφές εισέρχονται στο νεαρό έμβρυο και του παρέχουν άνθρακα, ανόργανα στοιχεία και άλλες ουσίες που απαιτούνται για την ανάπτυξή του.

Η σχέση με τους μύκητες συνεχίζεται και στα ενήλικα φυτά. Για τον λόγο αυτό, η εκρίζωση και μεταφύτευση μιας άγριας ορχιδέας συνήθως αποτυγχάνει, ακόμη και όταν ο κόνδυλος φαίνεται να αφαιρέθηκε άθικτος.

Βιότοπος

Η Ophrys apifera αναπτύσσεται σε ανοικτά λιβάδια, φρυγανότοπους, αραιούς θαμνώνες, παρυφές δασών, εγκαταλειμμένες καλλιέργειες, παλαιά λατομεία, πρανή και παρυφές δρόμων.

Προτιμά συνήθως ασβεστούχα ή ουδέτερα, καλά στραγγιζόμενα εδάφη με χαμηλή έως μέτρια περιεκτικότητα σε θρεπτικά στοιχεία. Μπορεί να αναπτυχθεί σε πλήρη ηλιοφάνεια αλλά και σε ελαφριά σκιά.

Παρουσιάζει κάποια ικανότητα αποικισμού ελαφρώς διαταραγμένων θέσεων. Η διατάραξη πρέπει, όμως, να είναι περιορισμένη. Η βαθιά άροση, η αφαίρεση του επιφανειακού εδάφους και η χρήση ζιζανιοκτόνων καταστρέφουν τους κονδύλους και τους απαραίτητους μυκορριζικούς μύκητες.

Παγκόσμια εξάπλωση

Η φυσική εξάπλωση της Ophrys apifera εκτείνεται από τη δυτική και κεντρική Ευρώπη μέχρι τη Μεσόγειο, τη βόρεια Αφρική, την Κύπρο, τη Μέση Ανατολή, τον Καύκασο και το βόρειο Ιράν.

Συναντάται από την Πορτογαλία, την Ιρλανδία και τη Μεγάλη Βρετανία μέχρι την ανατολική Μεσόγειο και τη νοτιοδυτική Ασία. Η παρουσία της είναι συχνά τοπική και μπορεί να παρουσιάζει μεγάλες διακυμάνσεις από χρονιά σε χρονιά.

Σε ορισμένες θέσεις μπορεί να εμφανιστούν πολλά ανθοφόρα φυτά μετά από ευνοϊκές καιρικές συνθήκες, ενώ τα επόμενα χρόνια να παρατηρηθούν ελάχιστα ή κανένα. Οι υπόγειοι κόνδυλοι μπορεί να παραμείνουν σε λήθαργο και να επανεμφανιστούν όταν οι συνθήκες γίνουν ξανά κατάλληλες.

Η Ophrys apifera στην Κύπρο

Η Ophrys apifera είναι γηγενές αλλά σχετικά τοπικό είδος της κυπριακής χλωρίδας. Δεν είναι ενδημική της Κύπρου. Έχει καταγραφεί σε διάφορες περιοχές του νησιού, κυρίως σε ανοικτούς ασβεστολιθικούς βιότοπους, αραιούς θαμνώνες, λιβάδια και ελαφρώς διαταραγμένες θέσεις.

Στην Κύπρο απαντά από χαμηλά υψόμετρα μέχρι περίπου τα 925 μέτρα. Η εξάπλωσή της δεν είναι ομοιόμορφη και οι πληθυσμοί της μπορεί να αποτελούνται από λίγα μόνο άτομα.

Η παρουσία της στο Ακρωτήρι αποδεικνύει την αξία των ανοικτών λιβαδικών, παραλιακών και υγροτοπικών μωσαϊκών της περιοχής. Η επιβίωσή της εξαρτάται από τη διατήρηση κατάλληλων θέσεων που δεν οργώνονται βαθιά, δεν ψεκάζονται και δεν κουρεύονται πριν ολοκληρωθεί η παραγωγή των σπόρων.

Περίοδος ανθοφορίας στην Κύπρο

Στην Κύπρο ανθίζει κυρίως από τον Μάρτιο μέχρι τον Μάιο. Είναι μία από τις σχετικά οψιμότερες οφρύες του νησιού και σε κατάλληλες θέσεις μπορεί να παραμένει ανθισμένη όταν αρκετά άλλα είδη του γένους έχουν ήδη ολοκληρώσει την ανθοφορία τους.

Η ακριβής περίοδος εξαρτάται από το υψόμετρο, τις χειμερινές βροχοπτώσεις, τη θερμοκρασία και τον προσανατολισμό της θέσης. Σε θερμές παράκτιες περιοχές μπορεί να ανθίσει νωρίτερα, ενώ σε μεγαλύτερο υψόμετρο η ανθοφορία μετατίθεται αργότερα.

Οικολογικός ρόλος

Παρά την ικανότητα αυτογονιμοποίησης, τα άνθη εξακολουθούν να παράγουν οπτικά και χημικά σήματα που μπορούν να προσελκύσουν έντομα. Η παρουσία της ορχιδέας αποτελεί μέρος των πολύπλοκων οικολογικών σχέσεων μεταξύ φυτών, μοναχικών μελισσών, μυκήτων και μικροοργανισμών του εδάφους.

Οι χώροι όπου αναπτύσσεται συχνά φιλοξενούν και άλλες ορχιδέες, γεώφυτα, ετήσια φυτά, επικονιαστές και μεγάλη ποικιλία ασπόνδυλων. Η προστασία μιας θέσης της Ophrys apifera συμβάλλει επομένως στη διατήρηση ολόκληρης της τοπικής βιοποικιλότητας.

Απειλές στην Κύπρο

Οι σημαντικότερες απειλές είναι η καταστροφή και η αλλαγή χρήσης των φυσικών και ημιφυσικών λιβαδιών, η οικοδομική ανάπτυξη, η βαθιά άροση, η χρήση ζιζανιοκτόνων και η δημιουργία δρόμων ή άλλων υποδομών.

Η κοπή της βλάστησης κατά την ανθοφορία ή πριν από την ωρίμαση των σπόρων εμποδίζει την αναπαραγωγή. Η υπερβολική βόσκηση μπορεί να καταστρέψει τους ανθοφόρους βλαστούς, ενώ η πλήρης εγκατάλειψη ορισμένων θέσεων οδηγεί σε πυκνή βλάστηση, συσσώρευση φυτικής ύλης και σκίαση.

Άμεση απειλή αποτελεί επίσης η συλλογή ή εκρίζωση άγριων ορχιδέων. Ένα φυτό που αφαιρείται από τη φύση συνήθως δεν επιβιώνει σε κήπο, ενώ ο φυσικός πληθυσμός χάνει ένα ώριμο άτομο ικανό να παράγει χιλιάδες σπόρους.

Προστασία και σωστή παρατήρηση

Η διατήρηση του είδους απαιτεί προστασία του επιφανειακού εδάφους και κατάλληλη διαχείριση της βλάστησης. Η κοπή, όταν είναι απαραίτητη, πρέπει να πραγματοποιείται μετά την ολοκλήρωση της καρποφορίας και τη διασπορά των σπόρων.

Κατά τη φωτογράφιση πρέπει να αποφεύγεται το ποδοπάτημα γύρω από το ανθισμένο φυτό. Δίπλα του μπορεί να υπάρχουν μικροί ρόδακες, νεαρά φυτά, κόνδυλοι και χιλιάδες σπόροι που δεν είναι ορατοί. Δεν πρέπει να μετακινούνται ή να αφαιρούνται φυτά για καλύτερη φωτογραφική σύνθεση.

Όλες οι άγριες ορχιδέες πρέπει να παραμένουν ακριβώς στο φυσικό σημείο όπου αναπτύχθηκαν.

Φωτογραφίες

Οι φωτογραφίες λήφθηκαν στο Ακρωτήρι της επαρχίας Λεμεσού, στις 12 Απριλίου 2023.

Φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου.

Ταξινόμηση

  • Βασίλειο: Plantae – Φυτά
  • Κλάδος: Tracheophyta – Αγγειόφυτα
  • Κλάδος: Angiosperms – Αγγειόσπερμα
  • Κλάδος: Monocots – Μονοκοτυλήδονα
  • Τάξη: Asparagales – Ασπαραγώδη
  • Οικογένεια: Orchidaceae – Ορχιδίδες
  • Υποοικογένεια: Orchidoideae
  • Φυλή: Orchideae
  • Υποφυλή: Orchidinae
  • Γένος: Ophrys L.
  • Είδος: Ophrys apifera Huds.
  • Αγγλική κοινή ονομασία: Bee Orchid
  • Ελληνική ονομασία: Οφρύς η μελισσοφόρος
  • Κατάσταση στην Κύπρο: Γηγενές, σχετικά τοπικό είδος
  • Υψομετρική εξάπλωση στην Κύπρο: Από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι περίπου 925 μέτρα
  • Περίοδος ανθοφορίας στην Κύπρο: Μάρτιος–Μάιος
  • Ενδημικότητα: Δεν είναι ενδημικό της Κύπρου

Πηγές





Bee Orchid – Ophrys apifera Huds. – Cyprus

Text: George Konstantinou

The Bee Orchid

Ophrys apifera is a perennial terrestrial orchid belonging to the family Orchidaceae and one of the most easily recognized orchids of Europe and the Mediterranean. Its characteristic labellum is hairy, brown and intricately marked, creating a strong resemblance to the body of a bee. Both the scientific epithet apifera and the English common name Bee Orchid originate from this feature.

Although many species of Ophrys depend on particular male insects for pollination, Ophrys apifera possesses a highly effective capacity for self-fertilization. This enables it to produce seeds even when suitable pollinators are scarce or absent.

Verification of the scientific name

The name in the title is correct:

Ophrys apifera Huds.

The species was described by the English botanist William Hudson and published in 1762 in Flora Anglica, page 340. Because the species remains in the same genus in which Hudson placed it, the author abbreviation Huds. is not enclosed in parentheses.

Plants of the World Online and World Flora Online accept Ophrys apifera Huds. as the valid scientific name of the species.

Etymology

The generic name Ophrys derives from the Ancient Greek word “ophrys”, meaning eyebrow. The name is probably associated with the hairy, dark labellum of many members of the genus, which resembles an eyebrow.

The specific epithet apifera derives from the Latin words apis, meaning bee, and fero, meaning to bear. It therefore means “bee-bearing” and refers to the remarkable resemblance of the labellum to a bee.

Plant morphology

Ophrys apifera is a tuberous geophyte. It normally grows to a height of 15–50 centimetres, although its final size depends on rainfall, available moisture, soil depth and competition from surrounding vegetation.

At the base, it forms a rosette of ovate to oblong-lanceolate leaves. The leaves are entire, unspotted, green or bluish-green and have parallel veins. The upper leaves are smaller and narrower and partly sheath the flowering stem.

The stem is upright and relatively slender. The bracts are pale green, lanceolate and generally equal to or longer than the ovary. The inflorescence is loose and may carry from one to approximately twelve flowers.

Description of the flower

Each flower consists of three large outer sepals, two much smaller petals and a strongly modified third petal, the labellum.

The sepals are usually pink, pinkish-white or purplish-pink, with a prominent green central vein. They are broad and ovate and spread around the central part of the flower. In some plants they may be almost white, although this does not necessarily mean that the plant belongs to the form chlorantha.

The two small true petals are positioned above the labellum. They are short, narrow, greenish and covered with fine hairs. Their small size makes them easy to overlook.

The column is located at the centre of the flower and is formed by the fusion of the male and female reproductive organs. The anther and two pollinia are positioned towards its upper part, while the sticky stigmatic surface lies below.

The characteristic labellum

The labellum is the most striking part of the flower. It is convex, three-lobed and largely covered by dense, velvety hairs. Its basic colour is normally deep brown or reddish-brown.

The two lateral lobes form prominent hairy projections, strengthening the resemblance to the lateral parts of an insect’s body. The central lobe is larger and rounded and bears a small yellowish-green appendage at its tip. This appendage is turned backwards and is often not immediately visible from the front.

The labellum bears an intricate marking known as the mirror or speculum, consisting of yellowish, cream, whitish or bluish lines and spots. Its precise pattern shows considerable variation between individual plants.

Field identification

The combination of large pink sepals, very small green petals, an elongated column and a rounded hairy labellum distinguishes Ophrys apifera from most other orchids found in Cyprus.

A particularly useful feature is the small appendage at the tip of the labellum, which is turned backwards. In several related species, the appendage points forwards or has a different shape.

Pollinia that have fallen forwards and are hanging over the stigmatic surface also provide a characteristic image of the species’ self-pollination process.

Floral variability

Ophrys apifera is an exceptionally variable species. Different plants may display changes in sepal colour, the size and shape of the labellum, hairiness and the pattern of the speculum.

Many such deviations have been described at various times as varieties, forms or even subspecies. These include names such as var. chlorantha, var. bicolor, var. trollii, var. aurita and var. botteronii.

Modern global taxonomic databases treat most of these as synonyms or morphological expressions within the broad variation of Ophrys apifera. The occurrence of an unusual flower does not automatically indicate the discovery of a different species.

Relationship with var. chlorantha

Var. chlorantha is a rare hypochromatic variant in which the flowers show a marked reduction in pink, purple and brown pigments. The sepals become whitish-green or yellowish-green and the labellum is considerably paler than that of the typical form.

Plants of the World Online recognizes Ophrys apifera var. chlorantha (Hegetschw.) Nyman as a validly published name but treats it as a synonym of Ophrys apifera Huds., not as an independently accepted variety.

A plant with white or very pale sepals should not automatically be identified as chlorantha. Identification of that form must also take account of the extensive reduction of pigment in the labellum and the other floral structures.

Sexual deception

Most members of the genus Ophrys employ a highly evolved pollination method known as sexual deception. The flower imitates the shape, texture and, most importantly, the chemical scent of a female insect.

A male insect is attracted by the flower’s volatile compounds and attempts to mate with the labellum. During this pseudocopulation, it comes into contact with the pollinia, which attach to its head or body and may be transported to another flower.

The labellum of Ophrys apifera retains its strong insect-like appearance, and the species produces chemical compounds associated with sexual mimicry. Visits by male solitary bees have been observed in the Mediterranean. The species does not, however, depend exclusively on this process.

The distinctive self-pollination of Ophrys apifera

Ophrys apifera differs from most members of the genus because it frequently self-pollinates. Shortly after the flower opens, the slender stalks supporting the pollinia become relaxed and bend forwards.

The pollinia hang over the stigmatic surface and, through gravity or slight movement caused by the wind, come into contact with it. The pollen of the flower consequently fertilizes the same flower without requiring an insect visit.

Self-pollination provides reproductive assurance in regions where the appropriate pollinator is absent or occurs in very low numbers. This partly explains the species’ extensive geographical distribution and its ability to establish new populations from only a very small number of plants.

Self-pollination and floral variants

Regular self-pollination assists the preservation of unusual floral characters. If a heritable alteration in flower colour or shape appears, the plant may transmit it to its offspring without it immediately being diluted through crossing with genetically different individuals.

This is one reason why so many named forms of Ophrys apifera have been recorded. Several of them, however, occur sporadically and do not form geographically or evolutionarily independent populations.

Life cycle

Ophrys apifera spends the hot, dry season as an underground tuber. Following the first suitable autumn rainfall, a new leaf rosette begins to develop. Growth continues slowly through the winter.

The flowering stem develops in spring. The flowers open successively and, following self-pollination or cross-pollination, the ovary enlarges and develops into a capsule.

When the capsules mature, they open and release thousands of extremely small seeds. The leaves and stem wither as temperatures rise, while the new tuber remains below ground until the next growing season.

Seeds and mycorrhizal fungi

Orchid seeds are so small that they resemble fine dust. They can be carried considerable distances by wind but lack endosperm and sufficient stored nutrients.

To germinate, they must encounter a compatible mycorrhizal fungus in the soil. Fungal hyphae enter the young embryo and supply carbon, minerals and other substances needed for its development.

The relationship with fungi continues in adult plants. For this reason, uprooting and transplanting a wild orchid generally fails, even when its tuber appears to have been removed intact.

Habitat

Ophrys apifera grows in open grasslands, phrygana, sparse scrub, woodland margins, abandoned fields, old quarries, banks and roadsides.

It generally prefers calcareous or neutral, well-drained soils with a low to moderate nutrient content. It can grow in full sunlight or light shade.

It shows some ability to colonize lightly disturbed localities. The disturbance must, however, remain limited. Deep ploughing, removal of the surface soil and herbicide use destroy both the tubers and their essential mycorrhizal fungi.

Global distribution

The native range of Ophrys apifera extends from western and central Europe through the Mediterranean, North Africa, Cyprus, the Middle East and the Caucasus to northern Iran.

It occurs from Portugal, Ireland and Great Britain eastwards to the eastern Mediterranean and south-western Asia. Its presence is frequently localized and may fluctuate greatly from one year to another.

Numerous flowering plants may appear at a locality following favourable weather, while very few or none may be observed in subsequent years. Underground tubers may remain dormant and reappear when conditions again become suitable.

Ophrys apifera in Cyprus

Ophrys apifera is a native but relatively localized member of the Cyprus flora. It is not endemic to Cyprus. It has been recorded in different parts of the island, principally in open limestone habitats, sparse scrub, grasslands and lightly disturbed localities.

In Cyprus, it occurs from low elevations up to approximately 925 metres. Its distribution is uneven, and individual populations may consist of only a few plants.

Its occurrence at Akrotiri demonstrates the value of the area’s open grassland, coastal and wetland mosaics. Its survival depends on maintaining suitable localities that are not deeply ploughed, sprayed with herbicides or cut before seed production has been completed.

Flowering period in Cyprus

In Cyprus, the species flowers mainly from March to May. It is one of the relatively late-flowering bee orchids on the island and may remain in flower after several other Ophrys species have already completed their flowering season.

The precise period depends on altitude, winter rainfall, temperature and the aspect of the locality. It may flower earlier in warm coastal areas, while flowering is delayed at higher elevations.

Ecological role

Despite its capacity for self-pollination, the flowers continue to produce visual and chemical signals that may attract insects. The orchid forms part of complex ecological relationships involving plants, solitary bees, fungi and soil microorganisms.

The places where it grows frequently support other orchids, geophytes, annual plants, pollinators and a great diversity of invertebrates. Protecting a locality of Ophrys apifera consequently contributes to conserving the area’s entire biodiversity.

Threats in Cyprus

The principal threats include destruction and changes in the use of natural and semi-natural grasslands, building development, deep ploughing, herbicide application and the construction of roads or other infrastructure.

Cutting vegetation during flowering or before the seeds mature prevents reproduction. Excessive grazing may destroy flowering stems, while complete abandonment of some localities results in dense vegetation, accumulation of plant material and shading.

The collection and uprooting of wild orchids are also direct threats. A plant removed from the wild will generally not survive in a garden, while the natural population loses a mature individual capable of producing thousands of seeds.

Protection and responsible observation

Conservation of the species requires protection of the surface soil and appropriate management of the vegetation. Where cutting is necessary, it should take place after fruiting has been completed and the seeds have dispersed.

When photographing the orchid, trampling around the flowering plant must be avoided. Small rosettes, young plants, tubers and thousands of invisible seeds may be present beside it. Plants should never be moved or removed to create a better photographic composition.

All wild orchids should remain exactly where they have grown naturally.

Photographs

The photographs were taken at Akrotiri, Limassol District, on 12 April 2023.

Photographs: George Konstantinou.

Classification

  • Kingdom: Plantae
  • Clade: Tracheophyta – Vascular plants
  • Clade: Angiosperms
  • Clade: Monocots
  • Order: Asparagales
  • Family: Orchidaceae
  • Subfamily: Orchidoideae
  • Tribe: Orchideae
  • Subtribe: Orchidinae
  • Genus: Ophrys L.
  • Species: Ophrys apifera Huds.
  • English common name: Bee Orchid
  • Greek name: Οφρύς η μελισσοφόρος
  • Status in Cyprus: Native, relatively localized species
  • Altitudinal range in Cyprus: From sea level to approximately 925 metres
  • Flowering period in Cyprus: March–May
  • Endemism: Not endemic to Cyprus

Sources

  • Royal Botanic Gardens, Kew – Ophrys apifera Huds.: accepted name, synonyms and global distribution
  • International Plant Names Index – Ophrys apifera Huds.: original scientific publication
  • World Flora Online – Ophrys apifera Huds.
  • Hand, R., Hadjikyriakou, G. N. & Christodoulou, C. S. – Flora of Cyprus: a dynamic checklist
  • Kreutz, C. A. J. (2004) – The Orchids of Cyprus
  • Kühn, R., Pedersen, H. Æ. & Cribb, P. J. (2019) – Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean
  • Fay, M. F. et al. (2024) – Ophrys apifera Huds., Curtis’s Botanical Magazine
  • Borg-Karlson, A.-K. (1990) – Chemical and ethological studies of pollination in the genus Ophrys
  • Pedersen, H. Æ. & Faurholdt, N. – Ophrys: The Bee Orchids of Europe

Αναρτήθηκε από στις
Ετικέτες ,

No comments:

Post a Comment

Subscribe to: Post Comments (Atom)