See also
All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο
Photos Kiti 23/8/2023 by George Konstantinou
Below in English
Κείμενο του Γιώργου Κωνσταντίνου
Η Παναγία Αγγελόκτιστη
Η Παναγία Αγγελόκτιστη βρίσκεται στο Κίτι της επαρχίας Λάρνακας και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα βυζαντινά μνημεία της Κύπρου.
Ο σημερινός ναός χρονολογείται κυρίως στον 11ο αιώνα, αλλά η ιστορία του χώρου είναι πολύ παλαιότερη. Ο βυζαντινός ναός οικοδομήθηκε πάνω στα ερείπια μιας μεγάλης παλαιοχριστιανικής βασιλικής του 5ου αιώνα, τμήματα της οποίας διατηρούνται μέχρι σήμερα.
Η ιδιαίτερη σημασία της Αγγελόκτιστης οφείλεται κυρίως στο περίφημο ψηφιδωτό του 6ου αιώνα που σώζεται στην αψίδα του Ιερού και αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα έργα της παλαιοχριστιανικής τέχνης στην Κύπρο.
Συντεταγμένες
Οι συντεταγμένες δημοσιεύονται από την επίσημη τουριστική πύλη της Κύπρου για την Εκκλησία της Παναγίας Αγγελόκτιστης.
Η παλαιοχριστιανική βασιλική
Πριν από την ανέγερση του σημερινού βυζαντινού ναού, στον ίδιο χώρο υπήρχε παλαιοχριστιανική βασιλική του 5ου αιώνα.
Από την αρχική βασιλική διατηρήθηκε η αψίδα του Ιερού, η οποία ενσωματώθηκε αργότερα στον ναό του 11ου αιώνα. Στον χώρο του Ιερού Βήματος σώζεται επίσης το ημικυκλικό σύνθρονο της παλαιότερης βασιλικής.
Η διατήρηση αυτών των αρχιτεκτονικών στοιχείων είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς επιτρέπει να διακρίνουμε μέσα στο σημερινό μνημείο διαφορετικές περιόδους της χριστιανικής ιστορίας της Κύπρου.
Η παράδοση της «Αγγελόκτιστης»
Η ονομασία Αγγελόκτιστη σημαίνει κυριολεκτικά «κτισμένη από αγγέλους» και προέρχεται από μια παλιά τοπική παράδοση.
Σύμφωνα με την παράδοση που καταγράφει το Τμήμα Αρχαιοτήτων, κάτοικοι του αρχαίου Κιτίου μετακινήθηκαν προς την περιοχή του σημερινού Κιτίου για μεγαλύτερη ασφάλεια κατά την περίοδο των αραβικών επιδρομών και αποφάσισαν να οικοδομήσουν ναό προς τιμήν της Θεοτόκου.
Η λαϊκή παράδοση απέδωσε την οικοδόμηση του ναού σε αγγελική επέμβαση, και από αυτή την παράδοση προέκυψε η ονομασία Παναγία Αγγελόκτιστη. Η ιστορία αυτή ανήκει στη θρησκευτική παράδοση και όχι στην αρχαιολογική τεκμηρίωση της οικοδόμησης του μνημείου.
Ο βυζαντινός ναός του 11ου αιώνα
Η εκκλησία που βλέπουμε σήμερα οικοδομήθηκε κατά τον 11ο αιώνα και ενσωμάτωσε την παλαιότερη αψίδα της παλαιοχριστιανικής βασιλικής.
Αρχιτεκτονικά πρόκειται για εγγεγραμμένο σταυροειδή ναό με τρούλο, χαρακτηριστικό τύπο της μεσοβυζαντινής εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής.
Η σημερινή μορφή του μνημείου, ωστόσο, είναι αποτέλεσμα διαδοχικών οικοδομικών φάσεων. Με την πάροδο των αιώνων προστέθηκαν παρεκκλήσια και άλλα αρχιτεκτονικά στοιχεία, δημιουργώντας ένα σύνολο όπου συνυπάρχουν παλαιοχριστιανικά, βυζαντινά και φραγκικά στοιχεία.
Το περίφημο ψηφιδωτό του 6ου αιώνα
Ο μεγαλύτερος καλλιτεχνικός θησαυρός της Αγγελόκτιστης βρίσκεται στην ημικυκλική αψίδα του Ιερού.
Πρόκειται για ένα εξαιρετικά σπάνιο εντοίχιο ψηφιδωτό του 6ου αιώνα, δηλαδή της εποχής του Ιουστινιανού. Η Παναγία παρουσιάζεται όρθια μπροστά σε χρυσό βάθος, κρατώντας τον Χριστό στο αριστερό της χέρι. Στις δύο πλευρές της βρίσκονται οι Αρχάγγελοι Μιχαήλ και Γαβριήλ.
Η Παναγία αναφέρεται στην επιγραφή ως «Η ΑΓΙΑ ΜΑΡΙΑ». Σύμφωνα με την UNESCO, η συγκεκριμένη παράσταση θεωρείται η αρχαιότερη σωζόμενη μνημειακή απεικόνιση αυτού του τύπου της Βρεφοκρατούσας και πρόδρομος του μεταγενέστερου εικονογραφικού τύπου της Παναγίας Οδηγήτριας.
Ένα εξαιρετικά σπάνιο έργο τέχνης
Το ψηφιδωτό της Αγγελόκτιστης έχει τεράστια σημασία για τη μελέτη της παλαιοχριστιανικής τέχνης.
Η επίσημη τουριστική πύλη της Κύπρου το συγκρίνει ως προς τη σημασία και την ποιότητά του με τα περίφημα ψηφιδωτά της Ραβέννας στην Ιταλία και επισημαίνει τη σπανιότητα έργων αυτής της περιόδου.
Ακόμη σημαντικότερο είναι ότι αποτελεί σήμερα το μοναδικό πρώιμο βυζαντινό ψηφιδωτό παράστασης που διατηρείται στη θέση του σε αψίδα εκκλησίας στην Κύπρο.
Το γεγονός ότι το έργο επέζησε για περίπου δεκαπέντε αιώνες στην αρχική του θέση καθιστά την Αγγελόκτιστη ένα μνημείο εξαιρετικής σημασίας όχι μόνο για την Κύπρο αλλά και για την ιστορία της βυζαντινής τέχνης γενικότερα.
Το παρεκκλήσι των Αγίων Αναργύρων
Κατά τον 12ο αιώνα προστέθηκε στη βόρεια πλευρά του κυρίως ναού ένα καμαροσκέπαστο παρεκκλήσι αφιερωμένο στους Αγίους Αναργύρους Κοσμά και Δαμιανό.
Η UNESCO αναφέρει ότι το παρεκκλήσι ενδέχεται να είχε και ταφικό χαρακτήρα, καθώς έξω από τη βόρεια πλευρά του εντοπίστηκαν μεσαιωνικοί τάφοι.
Η προσθήκη αυτή αποτελεί ακόμη μία ένδειξη της συνεχούς χρήσης και εξέλιξης του μνημείου μέσα στους αιώνες.
Το Λατινικό Παρεκκλήσι
Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα προσθήκη πραγματοποιήθηκε κατά τη Φραγκοκρατία.
Στα τέλη του 13ου ή στις αρχές του 14ου αιώνα κατασκευάστηκε στη νότια πλευρά του ναού ένα δεύτερο παρεκκλήσι, γνωστό ως Λατινικό Παρεκκλήσι. Δημιουργήθηκε για τις θρησκευτικές ανάγκες των Λατίνων της περιόδου και παρουσιάζει χαρακτηριστικά της γοτθικής αρχιτεκτονικής.
Πάνω από την είσοδό του σώζονται τρία οικόσημα. Ένα από αυτά ανήκει στην πλούσια φραγκική οικογένεια Gibelet, η οποία συνδέεται με το παρεκκλήσι.
Στο εσωτερικό διατηρείται επίσης η ενεπίγραφη επιτύμβια πλάκα του Simone Renier de Gibelet, ο οποίος πέθανε το 1302. Η παρουσία της ενισχύει την άποψη ότι και αυτό το παρεκκλήσι είχε ταφική χρήση.
Τοιχογραφίες, τέμπλο και εικόνες
Η Αγγελόκτιστη δεν διατηρεί μόνο το περίφημο ψηφιδωτό.
Στον ναό σώζονται επίσης τοιχογραφίες του 11ου αιώνα, καθώς και ξύλινο εικονοστάσι του 16ου αιώνα. Η συλλογή εικόνων του ναού περιλαμβάνει έργα που χρονολογούνται από τον 13ο μέχρι τον 19ο αιώνα.
Όλα αυτά τα στοιχεία μετατρέπουν την Αγγελόκτιστη σε ένα είδος ζωντανού ιστορικού αρχείου, στο οποίο μπορούν να παρατηρηθούν διαφορετικές φάσεις της θρησκευτικής και καλλιτεχνικής ιστορίας της Κύπρου.
Η παλιά εικόνα του 10ου αιώνα
Στο Ιερό φυλάσσεται επίσης μια ιδιαίτερα παλιά εικόνα, η οποία χρονολογείται στον 10ο αιώνα και απεικονίζει την Παναγία μαζί με τον Άγιο Λάζαρο και τον Ευαγγελιστή Λουκά.
Σύμφωνα με την παράδοση, οι τρεις συνδέονταν μεταξύ τους και συναντήθηκαν στο αρχαίο Κίτιο κατά τους πρώτους δύσκολους αιώνες του Χριστιανισμού στην Κύπρο. Η αφήγηση αυτή αποτελεί εκκλησιαστική παράδοση και πρέπει να διαχωρίζεται από τα ιστορικά και αρχαιολογικά δεδομένα.
Η Αγγελόκτιστη και η UNESCO
Η Εκκλησία της Παναγίας Αγγελόκτιστης δεν είναι σήμερα εγγεγραμμένη στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Είναι όμως καταχωρισμένη από το 2015 στον Ενδεικτικό Κατάλογο (Tentative List) της Κύπρου, δηλαδή στον κατάλογο μνημείων που η Κυπριακή Δημοκρατία έχει προτείνει για πιθανή μελλοντική υποψηφιότητα.
Η πρόταση υπογραμμίζει ιδιαίτερα τη διεθνή σημασία του ψηφιδωτού του 6ου αιώνα, την αρχιτεκτονική εξέλιξη του συγκροτήματος και τη συνύπαρξη βυζαντινών και φραγκικών πολιτιστικών επιρροών.
Ένα μνημείο δεκαπέντε αιώνων
Η Αγγελόκτιστη είναι ιδιαίτερη επειδή στην ίδια θέση διατηρούνται ίχνη μιας εξαιρετικά μακράς ιστορικής συνέχειας.
Η βασιλική του 5ου αιώνα, το ψηφιδωτό του 6ου, ο βυζαντινός ναός του 11ου, το παρεκκλήσι των Αγίων Αναργύρων του 12ου αιώνα, το Λατινικό Παρεκκλήσι της Φραγκοκρατίας, οι τοιχογραφίες, οι εικόνες και το μεταγενέστερο τέμπλο αντιπροσωπεύουν διαφορετικές εποχές της ιστορίας του ίδιου χώρου.
Και το σημαντικότερο είναι ότι ο ναός εξακολουθεί να χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα για τον αρχικό θρησκευτικό του σκοπό, διατηρώντας μια συνέχεια λατρείας που εκτείνεται σε πολλούς αιώνες.
Ένα από τα σημαντικότερα βυζαντινά μνημεία της Κύπρου
Η Παναγία Αγγελόκτιστη στο Κίτι αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα μνημεία της παλαιοχριστιανικής και βυζαντινής κληρονομιάς της Κύπρου.
Το σπάνιο ψηφιδωτό της Παναγίας με το Θείο Βρέφος και τους Αρχαγγέλους, η διατήρηση τμημάτων της παλαιοχριστιανικής βασιλικής, η βυζαντινή αρχιτεκτονική και οι μεταγενέστερες φραγκικές προσθήκες δημιουργούν ένα μνημειακό σύνολο εξαιρετικής ιστορικής και καλλιτεχνικής αξίας.
Η καταγραφή και φωτογράφηση μνημείων όπως η Αγγελόκτιστη συμβάλλει στη διατήρηση και προβολή της αρχαιολογικής, θρησκευτικής, καλλιτεχνικής και πολιτιστικής κληρονομιάς της Κύπρου.
Τοποθεσία
Text by George Konstantinou
Panagia Angeloktisti
The Church of Panagia Angeloktisti is located in Kiti village in the Larnaca District of Cyprus and is one of the most important Byzantine monuments on the island.
The present church dates mainly from the 11th century, but the history of the site extends much further back. The Byzantine church was constructed over the remains of a large Early Christian basilica of the 5th century, parts of which were incorporated into the later building.
The exceptional importance of Angeloktisti is particularly associated with the magnificent 6th-century mosaic preserved in the apse of the sanctuary. It is one of the most important surviving works of Early Christian art in Cyprus.
Coordinates
Latitude: 34.847575° N
Longitude: 33.569137° E
The Early Christian Basilica
Before the construction of the present Byzantine church, a substantial Early Christian basilica dating from the 5th century occupied the same site.
Parts of this earlier structure survived and were incorporated into the later church. Most importantly, the apse of the sanctuary was preserved, together with architectural features belonging to the earlier basilica.
Within the sanctuary there is also a surviving semicircular synthronon, the stepped seating arrangement traditionally used by the clergy in Early Christian churches.
These remains make Angeloktisti particularly valuable because several different phases of Christian architecture can be observed within a single monument.
The Tradition Behind the Name “Angeloktisti”
The Greek name Angeloktisti literally means “built by angels.”
According to local religious tradition, inhabitants who had moved into the area decided to construct a church dedicated to the Virgin Mary.
The tradition relates that divine or angelic intervention was involved in the construction of the church, giving rise to the name Panagia Angeloktisti – the Virgin Mary whose church was built by angels.
This account belongs to the religious and folkloric tradition surrounding the monument and should be distinguished from the archaeological evidence concerning the actual construction phases of the church.
The Byzantine Church of the 11th Century
The main church visible today was constructed during the 11th century, incorporating the surviving apse of the earlier Early Christian basilica.
Architecturally, the church belongs to the cross-in-square domed type, one of the characteristic forms of Middle Byzantine ecclesiastical architecture.
The monument as it survives today, however, is the result of several building phases. Chapels and other architectural elements were added over the centuries, creating an exceptional complex in which Early Christian, Byzantine and Frankish architectural traditions coexist.
The Famous 6th-Century Mosaic
The greatest artistic treasure of Panagia Angeloktisti is preserved in the semidome of the sanctuary apse.
It is an exceptionally rare 6th-century wall mosaic, dating to the Early Byzantine period.
The Virgin Mary is depicted standing against a brilliant gold background, holding the Christ Child on her left arm. On either side stand the Archangels Michael and Gabriel.
The Virgin is identified by an inscription as “Η ΑΓΙΑ ΜΑΡΙΑ” – “The Holy Mary.”
The composition is of exceptional importance in the development of Christian iconography and represents an early monumental form of the Virgin and Child imagery that would later become one of the most recognisable subjects in Byzantine art.
An Exceptionally Rare Work of Early Byzantine Art
The Angeloktisti mosaic is of enormous importance for the study of Early Christian and Byzantine art.
Its artistic quality has been compared with the famous Early Byzantine mosaics of Ravenna in Italy, while its survival in its original architectural setting makes it particularly valuable.
Very few monumental Christian mosaics from this period survived the centuries that followed, especially the destruction associated with the Iconoclastic period of Byzantine history.
The survival of the Angeloktisti mosaic for approximately fifteen centuries therefore makes the church significant not only for Cyprus but also for the broader history of Byzantine and Mediterranean art.
The Chapel of Agioi Anargyroi
During the 12th century, a barrel-vaulted chapel dedicated to Agioi Anargyroi, Saints Cosmas and Damian, was added to the northern side of the main church.
The chapel may also have had a funerary function, as medieval burials have been discovered outside its northern side.
Its construction represents another phase in the continuous development of the Angeloktisti complex and demonstrates that the church remained an important religious centre throughout the medieval period.
The Latin Chapel
Another particularly interesting addition dates from the period of Frankish rule in Cyprus.
During the late 13th or early 14th century, a second chapel was constructed on the southern side of the Byzantine church. It is generally known as the Latin Chapel and was intended for the religious needs of the Latin Christian community.
Its architecture displays characteristic Gothic elements, creating a striking contrast with the Byzantine architecture of the main church.
Above its entrance are three coats of arms, one of which belongs to the important Frankish Gibelet family, which was associated with the chapel.
Inside is also the inscribed funerary slab of Simone Renier de Gibelet, who died in 1302, providing further evidence for the funerary use of the chapel.
Wall Paintings, Iconostasis and Icons
Panagia Angeloktisti preserves much more than its famous Early Christian mosaic.
The church also contains Byzantine wall paintings, including works dating from the 11th century, together with artistic additions from later periods.
A wooden iconostasis dating from the 16th century is preserved in the church, while its collection of icons includes works dating from approximately the 13th to the 19th centuries.
The monument can therefore be viewed as a remarkable historical record of changing artistic styles and religious traditions over many centuries.
An Ancient Icon
An important old icon associated with the church is also traditionally dated to around the 10th century.
It depicts the Virgin Mary together with Saint Lazarus and Saint Luke the Evangelist.
The figures are linked in Cypriot ecclesiastical tradition with the early history of Christianity at ancient Kition. Such traditions form an important part of the religious heritage associated with Kiti and the wider Larnaca region, although they should be distinguished from archaeological evidence.
Panagia Angeloktisti and UNESCO
The Church of Panagia Angeloktisti is not currently inscribed on the UNESCO World Heritage List.
However, in 2015 it was included on the Tentative List of Cyprus, which contains properties that the Republic of Cyprus may consider nominating for World Heritage status in the future.
The UNESCO documentation particularly emphasises the exceptional importance of the 6th-century apse mosaic, the architectural development of the church complex and the coexistence of Byzantine and Frankish cultural influences.
Its inclusion on the Tentative List reflects the importance of Angeloktisti not simply as a local church but as a monument of wider international cultural significance.
Fifteen Centuries of History
One of the most remarkable features of Panagia Angeloktisti is the extraordinary chronological depth preserved at a single site.
The 5th-century Early Christian basilica, the 6th-century mosaic, the 11th-century Byzantine church, the 12th-century Chapel of Agioi Anargyroi, the medieval Latin Chapel, Byzantine wall paintings, icons and later iconostasis all represent different chapters in the history of the monument.
Few churches in Cyprus preserve such a clear combination of architectural and artistic elements spanning so many different periods.
Most importantly, the church has continued to fulfil its original religious purpose, preserving a tradition of Christian worship at the site extending over many centuries.
One of the Most Important Byzantine Monuments of Cyprus
Panagia Angeloktisti at Kiti is one of the outstanding monuments of the Early Christian and Byzantine heritage of Cyprus.
Its rare mosaic of the Virgin and Child accompanied by the Archangels, the surviving remains of the Early Christian basilica, the Middle Byzantine architecture and the later Frankish additions combine to create a monument of exceptional historical, religious and artistic importance.
Angeloktisti is also a remarkable example of how a religious site can evolve continuously through different historical periods while preserving elements of each generation that used and transformed it.
Recording and photographing monuments such as Panagia Angeloktisti contributes to the preservation and promotion of the archaeological, religious, artistic and cultural heritage of Cyprus for future generations.
Location
Village: Kiti
District: Larnaca
Country: Cyprus
Monument: Panagia Angeloktisti
Type: Early Christian and Byzantine ecclesiastical monument
Main Byzantine construction: 11th century
Earlier basilica: 5th century
Apse mosaic: 6th century
Coordinates: 34.847575° N, 33.569137° E
No comments:
Post a Comment