See also
All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο.
Αρχαιολογικός Χώρος Παλαίπαφου - Ιερό Αφροδίτης - Κουκλιών - Palaipafos (Kouklia) - Sanctuary of Aphrodite - Palepathos Museum - Cyprus
φωτογραφίες του Γιώργου Κωνσταντίνου
Below in English
Ένα σημαντικό μεσαιωνικό μνημείο της Παλαίπαφου
Η εκκλησία της Παναγίας της Καθολικής βρίσκεται στα Κούκλια της επαρχίας Πάφου, μέσα στο ιστορικό τοπίο της αρχαίας Παλαίπαφου.
Είναι κτισμένη αμέσως ανατολικά του αρχαίου Ιερού της Αφροδίτης και σε μικρή απόσταση από τη μεσαιωνική έπαυλη των Λουζινιανών, όπου στεγάζεται σήμερα το Τοπικό Αρχαιολογικό Μουσείο Παλαίπαφου.
Η θέση της μέσα σε έναν χώρο με μακραίωνη ιστορία συνδέει δύο διαφορετικές θρησκευτικές περιόδους της Κύπρου: τον αρχαίο κόσμο της λατρείας της Αφροδίτης και τη χριστιανική παράδοση των βυζαντινών και μεσαιωνικών χρόνων.
Η ίδρυση του ναού
Ο αρχικός ναός ανεγέρθηκε πιθανότατα κατά τον 12ο αιώνα, ενώ ορισμένες επίσημες περιγραφές τοποθετούν την κατασκευή του γενικότερα στον 12ο ή τον 13ο αιώνα.
Η ίδρυσή του συμπίπτει με μια νέα περίοδο ανάπτυξης των Κουκλίων. Κατά τον Μεσαίωνα η περιοχή απέκτησε ξανά οικονομική σημασία, κυρίως λόγω της καλλιέργειας ζαχαροκάλαμου και της παραγωγής ζάχαρης.
Η παρουσία μιας αξιόλογης εκκλησίας φανερώνει την ύπαρξη οργανωμένης χριστιανικής κοινότητας στην περιοχή. Για μεγάλο χρονικό διάστημα η Παναγία η Καθολική φαίνεται ότι χρησίμευσε ως ο κύριος κοινοτικός ναός των Κουκλίων.
Ο αρχικός αρχιτεκτονικός τύπος
Η αρχική εκκλησία ανήκε στον τύπο του ελεύθερου σταυρού με τρούλο. Οι τέσσερις κεραίες του σταυρού αναπτύσσονταν γύρω από τον κεντρικό χώρο, πάνω από τον οποίο υψωνόταν κυλινδρικός τρούλος.
Σήμερα το αρχαιότερο τμήμα διατηρείται κυρίως στο ανατολικό μισό του κτηρίου. Σε αυτό περιλαμβάνονται:
- η ημικυκλική αψίδα του Ιερού,
- η ανατολική καμάρα,
- το εγκάρσιο σκέλος,
- ο κεντρικός τρούλος,
- τμήματα της αρχικής τοιχοποιίας.
Οι τοίχοι του παλαιότερου τμήματος έχουν πάχος περίπου 60–70 εκατοστά. Τα τόξα και οι καμάρες του είναι ημικυκλικά, σύμφωνα με τη βυζαντινή αρχιτεκτονική παράδοση.
Ο τρούλος φτάνει εσωτερικά σε ύψος περίπου 7,40 μέτρων, ενώ η κορυφή της ανατολικής καμάρας βρίσκεται περίπου 4,45 μέτρα πάνω από το δάπεδο.
Η μεγάλη ανακατασκευή του 16ου αιώνα
Η σημερινή επιμήκης μορφή της εκκλησίας δεν είναι η αρχική. Κατά τον 16ο αιώνα πραγματοποιήθηκε σημαντική ανακατασκευή και επέκταση του δυτικού τμήματος.
Η αρχική δυτική κεραία του σταυρού είχε καταστραφεί για άγνωστο λόγο. Στη θέση της κατασκευάστηκε ένας πολύ μακρύτερος δυτικός χώρος, ο οποίος καλύφθηκε με οξυκόρυφη καμάρα.
Η νεότερη καμάρα είναι ψηλότερη από την ανατολική και η κορυφή της βρίσκεται περίπου 5,10 μέτρα πάνω από το δάπεδο. Η κατασκευή της κάλυψε εξωτερικά το δυτικό παράθυρο του αρχικού τρούλου.
Η επέκταση μετέβαλε την εμφάνιση του ναού. Από έναν σχετικά συμπαγή σταυροειδή ναό μετατράπηκε σε ένα επιμήκες, μονόκλιτο οικοδόμημα με τρούλο.
Η διαφοροποίηση ανάμεσα στις δύο κύριες οικοδομικές φάσεις διακρίνεται:
- στη μορφή των καμαρών,
- στο πάχος των τοίχων,
- στο ύψος των δύο τμημάτων,
- στον τρόπο κατασκευής της τοιχοποιίας,
- στη χρήση ημικυκλικών και οξυκόρυφων τόξων.
Οι διαστάσεις της εκκλησίας
Μετά τη δυτική επέκταση, το εσωτερικό μήκος της εκκλησίας έφτασε περίπου τα 19,60 μέτρα, χωρίς να υπολογίζεται η προεξοχή της αψίδας.
Το μέγιστο εσωτερικό πλάτος, στον χώρο κάτω από τον τρούλο και στο εγκάρσιο σκέλος, είναι περίπου 6,20 μέτρα.
Η αψίδα του Ιερού έχει πλάτος περίπου 2,60 μέτρα και βάθος περίπου 1,40 μέτρα.
Οι αναλογίες αυτές αποκαλύπτουν πόσο δραστικά επεκτάθηκε το οικοδόμημα κατά τον 16ο αιώνα σε σχέση με τον μικρότερο βυζαντινό πυρήνα του.
Ο τρούλος και η αψίδα
Ο τρούλος στηρίζεται πάνω στον κεντρικό χώρο του αρχικού σταυροειδούς ναού. Το τύμπανό του είναι κυλινδρικό και διαθέτει ανοίγματα που επέτρεπαν στο φυσικό φως να εισέρχεται στο εσωτερικό.
Η ημικυκλική αψίδα στην ανατολική πλευρά αποτελεί το εξωτερικό πέρας του Ιερού Βήματος. Το ανατολικό αυτό τμήμα ανήκει στον αρχαιότερο πυρήνα της εκκλησίας.
Η συνύπαρξη του βυζαντινού τρούλου και των ημικυκλικών καμαρών με τη μεταγενέστερη οξυκόρυφη δυτική καμάρα αντανακλά τις διαφορετικές αρχιτεκτονικές παραδόσεις που επηρέασαν την Κύπρο κατά τον Μεσαίωνα.
Αρχιτεκτονικό υλικό από την Παλαίπαφο
Η εκκλησία βρίσκεται δίπλα στα κατάλοιπα του αρχαίου Ιερού της Αφροδίτης. Στην τοιχοποιία και στον περιβάλλοντα χώρο υπάρχουν αρχιτεκτονικά μέλη που προέρχονται από αρχαιότερα κτήρια της Παλαίπαφου.
Η επαναχρησιμοποίηση αρχαίων λίθων και αρχιτεκτονικών μελών, γνωστή ως σπολία, ήταν συνηθισμένη πρακτική κατά τους βυζαντινούς και μεσαιωνικούς χρόνους. Το έτοιμο οικοδομικό υλικό από εγκαταλελειμμένα ή κατεστραμμένα αρχαία μνημεία χρησιμοποιούνταν σε νεότερα κτήρια.
Γύρω από την εκκλησία διατηρούνται επίσης τμήματα τοίχου με οξυκόρυφα τόξα, τα οποία ενισχύουν τον ιδιαίτερο μεσαιωνικό χαρακτήρα του μνημείου.
Οι τοιχογραφίες
Στο εσωτερικό της εκκλησίας σώζονται τοιχογραφίες διαφορετικών περιόδων, αν και πολλές βρίσκονται σε κακή κατάσταση διατήρησης.
Ένα από τα αρχαιότερα σωζόμενα στοιχεία βρίσκεται σε ημικυκλική κόγχη του ανατολικού τοίχου του εγκάρσιου σκέλους. Εκεί διατηρείται παράσταση του Αγίου Θεράποντος, η αρχική φάση της οποίας έχει αποδοθεί στον 12ο αιώνα, παρόλο που δέχθηκε μεταγενέστερη επιζωγράφιση.
Το μεγαλύτερο μέρος του σωζόμενου ζωγραφικού διακόσμου συνδέεται με μεταγενέστερες φάσεις. Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι τοιχογραφίες του 15ου και των αρχών του 16ου αιώνα, οι οποίες ακολουθούν τη βυζαντινή, λαϊκότροπη παράδοση της κυπριακής εντοίχιας ζωγραφικής.
Οι επιφάνειες έχουν υποστεί φθορές από τον χρόνο, την υγρασία, τις επεμβάσεις και την αιθάλη που δημιουργήθηκε από τη μακροχρόνια χρήση λύχνων και κεριών.
Η παράσταση της Δευτέρας Παρουσίας
Στον δυτικό τοίχο διατηρούνται τμήματα μιας μεγάλης παράστασης της Δευτέρας Παρουσίας, η οποία χρονολογείται πιθανότατα στα τέλη του 15ου ή στις αρχές του 16ου αιώνα.
Ανάμεσα στα ιδιαίτερα εικονογραφικά στοιχεία της σύνθεσης είναι η απεικόνιση των ποταμών Τίγρη και Ευφράτη ως δύο προσωποποιημένων κεφαλών από τα στόματα των οποίων αναβλύζουν νερά.
Οι ποταμοί αποτελούν μέρος της απεικόνισης του Παραδείσου και του Κήπου της Εδέμ μέσα στη συνολική σύνθεση της Μέλλουσας Κρίσης.
Η παράσταση είναι σημαντική για τη μελέτη της μεταβυζαντινής ζωγραφικής της Κύπρου και ειδικότερα της εικονογραφίας του Παραδείσου, της Κόλασης και των τιμωριών των αμαρτωλών.
Η πιθανή αρχική αφιέρωση στον Άγιο Θεράποντα
Η παρουσία της παλιάς τοιχογραφίας του Αγίου Θεράποντος σε ειδικά διαμορφωμένη κόγχη έχει οδηγήσει στην υπόθεση ότι ο αρχικός μικρός ναός ή ένα τμήμα του μπορεί να ήταν αφιερωμένο στον συγκεκριμένο άγιο.
Η άποψη αυτή δεν θεωρείται απολύτως αποδεδειγμένη. Αποτελεί ερμηνεία που βασίζεται στην εξέχουσα θέση της παράστασης και στη χρονολόγησή της στην αρχική οικοδομική φάση.
Κατά τους μεταγενέστερους χρόνους ο ναός συνδέθηκε οριστικά με την Παναγία και απέκτησε διαφορετικές ονομασίες.
Οι παλαιότερες ονομασίες
Σύμφωνα με την επίσημη παρουσίαση της Παλαίπαφου, η εκκλησία ήταν παλαιότερα γνωστή ως Παναγία Αφροδίτισσα. Η ονομασία σχετιζόταν πιθανότατα με τη θέση της κοντά στο περίφημο αρχαίο Ιερό της Αφροδίτης.
Αργότερα αναφέρεται ως Παναγία Χρυσοπολίτισσα και τελικά επικράτησε η σημερινή ονομασία Παναγία Καθολική.
Ο όρος «Καθολική» δεν σημαίνει ότι πρόκειται για ρωμαιοκαθολικό ναό. Στην ορθόδοξη εκκλησιαστική παράδοση μπορούσε να δηλώνει τον κεντρικό ή κύριο ναό μιας κοινότητας.
Οι διαδοχικές ονομασίες αποτυπώνουν τη μακρά ιστορία του μνημείου και τον τρόπο με τον οποίο η τοπική κοινωνία αντιλαμβανόταν τη θέση και τη σημασία του.
Από την Αφροδίτη στην Παναγία
Η Παναγία η Καθολική αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της ιστορικής συνέχειας ενός ιερού τοπίου.
Για περισσότερα από 1.500 χρόνια, η Παλαίπαφος υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα λατρείας της Αφροδίτης στον αρχαίο κόσμο. Με την επικράτηση του Χριστιανισμού η παγανιστική λατρεία σταδιακά εγκαταλείφθηκε και το αρχαίο ιερό ερειπώθηκε.
Αιώνες αργότερα, η ανέγερση ενός χριστιανικού ναού δίπλα στα κατάλοιπα του αρχαίου ιερού έδωσε νέα θρησκευτική σημασία στον ίδιο χώρο.
Δεν υπάρχουν στοιχεία ότι η εκκλησία κτίστηκε αμέσως μετά την καταστροφή του Ιερού της Αφροδίτης. Ανάμεσα στην παρακμή του αρχαίου ιερού και στην οικοδόμηση του μεσαιωνικού ναού μεσολάβησαν αρκετοί αιώνες.
Η Παναγία η Καθολική και η κοινότητα των Κουκλίων
Η εκκλησία φαίνεται ότι χρησιμοποιήθηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα ως κοινοτικός ναός των Κουκλίων.
Η επέκταση του 16ου αιώνα πιθανότατα συνδεόταν με την ανάγκη δημιουργίας μεγαλύτερου χώρου για τους πιστούς. Η προσθήκη του επιμήκους δυτικού κλίτους αύξησε σημαντικά τη χωρητικότητα του αρχικού μικρού σταυροειδούς ναού.
Η συνεχής χρήση, οι επισκευές και οι μετατροπές εξηγούν γιατί το κτήριο παρουσιάζει σήμερα χαρακτηριστικά διαφορετικών εποχών.
Η σημασία του μνημείου
Η Παναγία η Καθολική είναι σημαντική επειδή διατηρεί στοιχεία από διαφορετικές φάσεις της μεσαιωνικής ιστορίας της Κύπρου.
Ο ναός συνδυάζει:
- βυζαντινή σταυροειδή αρχιτεκτονική,
- κεντρικό κυλινδρικό τρούλο,
- μεταγενέστερη οξυκόρυφη καμάρα,
- αρχαία αρχιτεκτονικά μέλη σε δεύτερη χρήση,
- τοιχογραφίες διαφορετικών περιόδων,
- άμεση τοπογραφική σχέση με το Ιερό της Αφροδίτης.
Η αξία του δεν περιορίζεται στην αρχιτεκτονική του. Αποτελεί υλική μαρτυρία των θρησκευτικών, κοινωνικών και ιστορικών μεταβολών που γνώρισαν η Παλαίπαφος και τα Κούκλια μέσα στους αιώνες.
Θέση και συντεταγμένες
Η εκκλησία βρίσκεται στην ανατολική πλευρά του αρχαιολογικού χώρου του Ιερού της Αφροδίτης, στα Κούκλια της επαρχίας Πάφου.
Συντεταγμένες: 34.7071° N, 32.5754° E
Υψόμετρο: περίπου 84 μέτρα
Τοποθεσία: Κούκλια, επαρχία Πάφου, Κύπρος
Χάρτης: Παναγία Καθολική στα Κούκλια
Οι συντεταγμένες αντιστοιχούν στο ίδιο το μνημείο και όχι γενικά στο χωριό ή στο Ιερό της Αφροδίτης.
Συνοπτικά στοιχεία
Ονομασία: Εκκλησία της Παναγίας της Καθολικής
Παλαιότερες ονομασίες: Παναγία Αφροδίτισσα, Παναγία Χρυσοπολίτισσα
Θρησκευτική παράδοση: Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία
Αρχική οικοδομική φάση: 12ος αιώνας ή 12ος–13ος αιώνας
Αρχικός αρχιτεκτονικός τύπος: Ελεύθερος σταυρός με τρούλο
Κύρια μεταγενέστερη επέμβαση: Δυτική επέκταση κατά τον 16ο αιώνα
Εσωτερικό μήκος: περίπου 19,60 μέτρα, χωρίς την αψίδα
Μέγιστο εσωτερικό πλάτος: περίπου 6,20 μέτρα
Ύψος τρούλου: περίπου 7,40 μέτρα
Τοιχογραφίες: Από διαφορετικές φάσεις, κυρίως 15ου–αρχών 16ου αιώνα
Κύρια παράσταση: Δευτέρα Παρουσία
Χωριό: Κούκλια
Επαρχία: Πάφος
Χώρα: Κύπρος
Text by George Konstantinou
An Important Medieval Monument of Palaipafos
The Church of Panagia Katholiki stands at Kouklia in the Paphos District, within the historic landscape of ancient Palaipafos.
It is situated immediately east of the ancient Sanctuary of Aphrodite and a short distance from the medieval Lusignan manor house, which now accommodates the Local Archaeological Museum of Palaipafos.
Its position within a landscape possessing an exceptionally long history connects two distinct religious periods of Cyprus: the ancient worship of Aphrodite and the Christian tradition of Byzantine and medieval times.
Foundation of the Church
The original church was probably erected during the twelfth century, although some official descriptions date its construction more broadly to the twelfth or thirteenth century.
Its foundation coincided with a renewed period of development at Kouklia. During the Middle Ages, the area regained economic importance, principally through sugarcane cultivation and sugar production.
The presence of a substantial church indicates the existence of an organised Christian community. For a considerable period, Panagia Katholiki appears to have served as the principal communal church of Kouklia.
Original Architectural Form
The original building followed the free-cross plan with a dome. Four arms extended from a central space surmounted by a raised cylindrical dome.
The oldest fabric survives mainly within the eastern half of the present building. It includes:
- the semicircular sanctuary apse,
- the eastern vault,
- the transept,
- the central dome,
- sections of the original masonry.
The walls of the oldest section measure approximately 60–70 centimetres thick. Its arches and vaults are semicircular, following the Byzantine architectural tradition.
The interior height of the dome is approximately 7.40 metres, while the crown of the eastern vault rises approximately 4.45 metres above the floor.
The Major Sixteenth-Century Reconstruction
The present elongated appearance of the church is not original. A major reconstruction and western extension took place during the sixteenth century.
The original western arm of the cross had been destroyed for an unknown reason. It was replaced with a considerably longer western section covered by a pointed vault.
This later vault is higher than the eastern one, with its crown approximately 5.10 metres above the floor. Its construction externally blocked the western window of the original dome.
The extension transformed the building from a comparatively compact cross-shaped church into an elongated, single-aisled structure with a dome.
Differences between the two principal construction phases can be observed in:
- the forms of the vaults,
- the thickness of the walls,
- the height of the two sections,
- the masonry techniques,
- the use of semicircular and pointed arches.
Dimensions of the Church
Following the western extension, the church attained an internal length of approximately 19.60 metres, excluding the projection of the apse.
Its maximum internal width, across the domed central space and transept, is approximately 6.20 metres.
The sanctuary apse is approximately 2.60 metres wide and about 1.40 metres deep.
These proportions demonstrate how substantially the building was enlarged during the sixteenth century in comparison with its smaller Byzantine core.
Dome and Apse
The dome rises above the central space of the original cross-shaped church. Its drum is cylindrical and contains openings through which natural light entered the interior.
The semicircular apse on the eastern side forms the external termination of the sanctuary. This eastern section belongs to the earliest surviving core of the building.
The combination of the Byzantine dome and semicircular vaults with the later pointed western vault reflects the different architectural traditions that influenced Cyprus during the Middle Ages.
Architectural Material from Palaipafos
The church stands beside the remains of the ancient Sanctuary of Aphrodite. Architectural elements originating from older buildings of Palaipafos occur within the masonry and surrounding area.
The reuse of ancient stones and architectural elements, known as spolia, was common during Byzantine and medieval times. Ready building material from abandoned or ruined ancient monuments was incorporated into later structures.
Sections of a wall containing pointed arches also survive around the church, reinforcing the distinctive medieval character of the monument.
The Wall Paintings
Wall paintings from different periods survive within the church, although many are in a poor state of preservation.
One of the earliest surviving elements occurs within a semicircular niche in the eastern wall of the transept. It contains an image of Saint Therapon, whose original phase has been attributed to the twelfth century, although it was later overpainted.
Most of the surviving painted decoration belongs to later phases. Particularly important are paintings dating from the fifteenth and early sixteenth centuries, following the Byzantine and popular local tradition of Cypriot mural painting.
The painted surfaces have suffered from age, moisture, later interventions and soot produced through the prolonged use of oil lamps and candles.
The Last Judgement
Parts of a large representation of the Last Judgement, probably dating from the late fifteenth or early sixteenth century, survive upon the western wall.
Among the composition’s distinctive iconographic elements are the rivers Tigris and Euphrates, represented as two personified heads from whose mouths streams of water emerge.
The rivers form part of the depiction of Paradise and the Garden of Eden within the broader composition of the Last Judgement.
The painting is important for studying post-Byzantine art in Cyprus, particularly the iconography of Paradise, Hell and the punishment of sinners.
Possible Original Dedication to Saint Therapon
The presence of the early image of Saint Therapon within a specially formed niche has led to the suggestion that the original small church, or part of it, may have been dedicated to this saint.
This interpretation has not been conclusively demonstrated. It is based on the prominent position of the painting and its attribution to the earliest construction phase.
During later periods, the building became firmly associated with the Virgin Mary and acquired several successive names.
Earlier Names
According to the official presentation of Palaipafos, the church was formerly known as Panagia Aphroditissa. The name was probably connected with its proximity to the renowned ancient Sanctuary of Aphrodite.
It was subsequently referred to as Panagia Chrysopolitissa, before the present name Panagia Katholiki became established.
The word “Katholiki” does not mean that this is a Roman Catholic church. Within Orthodox ecclesiastical usage, it could identify the central or principal church of a community.
These successive names reflect the monument’s long history and the changing ways in which the local community understood its position and significance.
From Aphrodite to the Virgin Mary
Panagia Katholiki provides a characteristic example of continuity within a sacred landscape.
For more than 1,500 years, Palaipafos was one of the ancient world’s most important centres for the worship of Aphrodite. With the spread of Christianity, the pagan cult was gradually abandoned and the ancient sanctuary fell into ruin.
Centuries later, the construction of a Christian church beside the remains of the ancient sanctuary gave the landscape a new religious meaning.
There is no evidence that the church was built immediately after the destruction of the Sanctuary of Aphrodite. Several centuries separated the decline of the ancient sanctuary from the construction of the medieval church.
Panagia Katholiki and the Kouklia Community
The church appears to have functioned for a considerable period as the communal church of Kouklia.
The sixteenth-century enlargement was probably connected with the need to provide additional space for worshippers. The addition of the elongated western section substantially increased the capacity of the original small cross-shaped building.
Its continuous use, repairs and alterations explain why the monument now preserves features from different historical periods.
Significance of the Monument
Panagia Katholiki is important because it preserves evidence from several phases of the medieval history of Cyprus.
The church combines:
- Byzantine cross-shaped architecture,
- a central cylindrical dome,
- a later pointed vault,
- reused ancient architectural material,
- wall paintings from different periods,
- a direct topographical relationship with the Sanctuary of Aphrodite.
Its value is not limited to its architecture. It provides material evidence for the religious, social and historical changes experienced by Palaipafos and Kouklia over many centuries.
Location and Coordinates
The church stands on the eastern side of the archaeological area of the Sanctuary of Aphrodite at Kouklia in the Paphos District.
Coordinates: 34.7071° N, 32.5754° E
Elevation: approximately 84 metres
Location: Kouklia, Paphos District, Cyprus
Map: Panagia Katholiki at Kouklia
The coordinates identify the monument itself rather than the general position of the village or the Sanctuary of Aphrodite.
Summary
Name: Church of Panagia Katholiki
Earlier names: Panagia Aphroditissa, Panagia Chrysopolitissa
Religious tradition: Eastern Orthodox Church
Initial construction phase: Twelfth century or twelfth–thirteenth century
Original architectural type: Free-cross plan with a dome
Principal later alteration: Western extension during the sixteenth century
Internal length: approximately 19.60 metres, excluding the apse
Maximum internal width: approximately 6.20 metres
Height of dome: approximately 7.40 metres
Wall paintings: Several phases, principally fifteenth–early sixteenth century
Principal painted composition: The Last Judgement
Village: Kouklia
District: Paphos
Country: Cyprus
No comments:
Post a Comment