Εκκλησία της Παναγίας στο κατεχόμενο χωριό Γύψου της επαρχίας Αμμοχώστου - Church of the Virgin Mary in the Occupied Village of Gypsou, Famagusta District - Cyprus

  See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Το κατεχόμενο χωριό Γύψου της επαρχίας Αμμοχώστου - Gypsou village 

Ιερός Ναός Τιμίου Προδρόμου στο κατεχόμενο χωριό Γύψου της επαρχίας Αμμοχώστου

Εκκλησία Άγιος Γεώργιος στο κατεχόμενο χωριό Γύψου της επαρχίας Αμμοχώστου - Saint Georgios Church in the village of Gypsou 

Photos 18/9/2023 by George Konstantinou

Below in English

Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου

Εκκλησία της Παναγίας στο κατεχόμενο χωριό Γύψου της επαρχίας Αμμοχώστου – Ένας ναός του 1890 που διατηρεί την ιστορική μνήμη της κοινότητας

Στο κατεχόμενο χωριό Γύψου της επαρχίας Αμμοχώστου βρίσκεται η εκκλησία της Παναγίας, ένα από τα σημαντικά σωζόμενα εκκλησιαστικά μνημεία της κοινότητας.

Σε αντίθεση με πολλά παλαιά κυπριακά ξωκλήσια και εκκλησίες των οποίων η ακριβής χρονολογία ανέγερσης παραμένει άγνωστη, στην περίπτωση της Παναγίας της Γύψου διαθέτουμε ένα ιδιαίτερα σημαντικό τεκμήριο.

Μια επιγραφή πάνω από την είσοδο στη νότια πλευρά του ναού καταγράφει όχι μόνο το έτος κατασκευής αλλά και τα ονόματα των ανθρώπων που χρηματοδότησαν την ανέγερσή του.

Σύμφωνα με την επιγραφή, ο ναός κτίστηκε εκ θεμελίων το 1890.

Η Παναγία της Γύψου αποτελεί έτσι ένα χαρακτηριστικό εκκλησιαστικό μνημείο των τελευταίων δεκαετιών του 19ου αιώνα στην Κύπρο και ένα κτίσμα άμεσα συνδεδεμένο με την ιστορική ελληνοκυπριακή κοινότητα του χωριού.

Η κτητορική επιγραφή του 1890

Το σημαντικότερο ιστορικό τεκμήριο για τη χρονολόγηση της εκκλησίας βρίσκεται στο ίδιο το κτίριο.

Πάνω από την είσοδο της νότιας πλευράς σώζεται επιγραφή σύμφωνα με την οποία ο ναός της Παναγίας οικοδομήθηκε εκ θεμελίων με έξοδα του Παναγή Αβραάμη και της συζύγου του Παναγιώτας το 1890.

Η πληροφορία αυτή είναι εξαιρετικά σημαντική.

Δεν έχουμε απλώς μια χρονολόγηση που βασίζεται στην αρχιτεκτονική μορφή του κτιρίου ή σε μεταγενέστερη τοπική παράδοση.

Έχουμε επιγραφή πάνω στον ίδιο τον ναό που συνδέει άμεσα την οικοδόμησή του με συγκεκριμένο έτος και συγκεκριμένους δωρητές.

Η έκφραση «εκτίσθη εκ θεμελίων» είναι επίσης σημαντική, καθώς δηλώνει ότι η οικοδομική εργασία του 1890 αφορούσε την ανέγερση του ναού από τα θεμέλια και όχι απλώς μια επισκευή ή περιορισμένη ανακαίνιση.

Οι δωρητές του ναού

Η κτητορική επιγραφή διασώζει τα ονόματα του Παναγή Αβραάμη και της συζύγου του Παναγιώτας.

Με τη δαπάνη τους πραγματοποιήθηκε η οικοδόμηση του ναού.

Η αναγραφή των ονομάτων τους πάνω στην εκκλησία διατήρησε τη μνήμη της προσφοράς τους περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα.

Η πρακτική αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για τη μελέτη των παλαιών κυπριακών εκκλησιών.

Κτητορικές και αναθηματικές επιγραφές μπορούν να προσφέρουν πληροφορίες που διαφορετικά θα είχαν χαθεί: ονόματα δωρητών, χρονολογίες, οικοδομικές εργασίες και στοιχεία για την κοινωνία που δημιούργησε ή συντήρησε ένα μνημείο.

Στην περίπτωση της Παναγίας της Γύψου, δύο ονόματα που διαφορετικά ίσως να είχαν χαθεί από τη συλλογική μνήμη εξακολουθούν να συνδέονται με την ανέγερση της εκκλησίας.

Το καμπαναριό του 1970

Ένα δεύτερο σημαντικό ιστορικό τεκμήριο σώζεται στο καμπαναριό.

Επιγραφή αναφέρει ότι το κωδωνοστάσιο ανεγέρθηκε το 1970, με δαπάνη του Παναγιώτη Π. Σιακαλλή, της συζύγου του και των γονέων του.

Η χρονολογία αυτή είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, καθώς βρίσκεται μόλις τέσσερα χρόνια πριν από τα γεγονότα του 1974.

Ο αρχικός ναός του 1890 και το καμπαναριό του 1970 αντιπροσωπεύουν επομένως δύο διαφορετικές οικοδομικές φάσεις του μνημείου, οι οποίες απέχουν μεταξύ τους περίπου ογδόντα χρόνια.

Το καμπαναριό αποτελεί επίσης μαρτυρία ότι η κοινότητα εξακολουθούσε να φροντίζει και να εμπλουτίζει την εκκλησία της μέχρι τα τελευταία χρόνια πριν από τον εκτοπισμό.

Ένας ναός αφιερωμένος στην Παναγία

Η Θεοτόκος κατέχει κεντρική θέση στην ορθόδοξη πίστη και στην εκκλησιαστική παράδοση της Κύπρου.

Σε ολόκληρο το νησί υπάρχουν εκατοντάδες εκκλησίες, μοναστήρια και εξωκλήσια αφιερωμένα στην Παναγία.

Πολλά φέρουν ιδιαίτερα προσωνύμια, τα οποία συνδέονται με εικόνες, τοπωνύμια, θαύματα ή τοπικές παραδόσεις.

Για την εκκλησία της Γύψου, στις διαθέσιμες πηγές που εξετάστηκαν, ο ναός αναφέρεται απλώς ως εκκλησία της Παναγίας.

Χωρίς ασφαλή τεκμηρίωση δεν είναι σωστό να της αποδοθεί συγκεκριμένο προσωνύμιο ή συγκεκριμένη θεομητορική εορτή.

Η Παναγία ως μέρος της εκκλησιαστικής ζωής

Η ανέγερση ενός σημαντικού ναού στα τέλη του 19ου αιώνα απαιτούσε οικονομικούς πόρους, τεχνίτες, υλικά και κυρίως ανθρώπους αποφασισμένους να δημιουργήσουν έναν μόνιμο χώρο λατρείας.

Η κτητορική επιγραφή της Παναγίας μάς επιτρέπει να συνδέσουμε το κτίριο με αυτή την ανθρώπινη διάσταση.

Πίσω από τις πέτρες υπήρχαν άνθρωποι.

Υπήρχαν οι δωρητές.

Υπήρχαν οι τεχνίτες που οικοδόμησαν τον ναό.

Υπήρχαν οι ιερείς που λειτούργησαν σε αυτόν.

Και υπήρχαν οι κάτοικοι που για δεκαετίες πέρασαν από τις πόρτες του.

Ο ναός αποτέλεσε έτσι μέρος της θρησκευτικής και κοινωνικής ζωής της κοινότητας για περισσότερα από ογδόντα χρόνια πριν από το 1974.

Από το 1890 στο 1974

Η Παναγία οικοδομήθηκε το 1890, κατά την περίοδο της Αγγλοκρατίας στην Κύπρο.

Στα χρόνια που ακολούθησαν, ο ναός γνώρισε διαδοχικές γενιές κατοίκων.

Η οικοδόμηση του καμπαναριού το 1970 δείχνει ότι η εκκλησία παρέμενε ενεργό και σημαντικό μνημείο για την κοινότητα μέχρι λίγο πριν από την τουρκική εισβολή.

Μόλις τέσσερα χρόνια μετά την ανέγερση του κωδωνοστασίου, η ιστορική συνέχεια της κοινότητας διακόπηκε βίαια.

Το 1974 η περιοχή καταλήφθηκε από τα τουρκικά στρατεύματα και οι Ελληνοκύπριοι κάτοικοι της Γύψου εκτοπίστηκαν.

Η εκκλησία παρέμεινε πίσω.

Το μνημείο μετά το 1974

Μετά την τουρκική εισβολή, η Παναγία βρέθηκε αποκομμένη από την κοινότητα για την οποία είχε οικοδομηθεί.

Αυτό αποτελεί μια θεμελιώδη αλλαγή στη λειτουργία και την ιστορία του μνημείου.

Η εκκλησία που για δεκαετίες αποτελούσε χώρο ορθόδοξης λατρείας δεν μπορούσε πλέον να χρησιμοποιείται με τον ίδιο τρόπο από τους ανθρώπους που τη δημιούργησαν και τη συντηρούσαν.

Η σημερινή παρουσία της αποτελεί έτσι όχι μόνο αρχιτεκτονικό κατάλοιπο του 19ου αιώνα αλλά και υλική μαρτυρία της ιστορικής διακοπής που προκάλεσαν τα γεγονότα του 1974.

Η σημερινή κατάσταση του ναού

Σύγχρονη επιτόπια δημοσιευμένη καταγραφή αναφέρει ότι η εκκλησία φαίνεται να έχει δεχθεί εργασίες συντήρησης και ότι ήταν κλειστή κατά την επίσκεψη.

Αυτό είναι σημαντικό, καθώς επιβεβαιώνει ότι το κτίριο εξακολουθεί να υφίσταται και να διατηρεί βασικά στοιχεία της μορφής του.

Παράλληλα, η Παναγία της Γύψου περιλαμβάνεται σε πρόγραμμα του United Nations Development Programme (UNDP) για μνημεία σημαντικά για τις κοινότητες της Κύπρου, στο πλαίσιο του οποίου προβλέφθηκε η εκπόνηση σχεδίων για εργασίες συντήρησης.

Η ένταξη του μνημείου σε τέτοιες δράσεις υπογραμμίζει τη σημασία της προστασίας του ως μέρος της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς της Κύπρου.

Η σημασία των επιγραφών

Στην Παναγία της Γύψου οι επιγραφές αποκτούν ιδιαίτερη ιστορική αξία.

Η πρώτη μάς δίνει το 1890.

Η δεύτερη μάς δίνει το 1970.

Ανάμεσα σε αυτές τις δύο χρονολογίες βρίσκεται ένα μεγάλο μέρος της ζωής του ναού πριν από την εισβολή.

Η επιγραφή του 1890 καταγράφει τη γέννηση του κτιρίου.

Η επιγραφή του 1970 καταγράφει μια από τις τελευταίες σημαντικές προσθήκες που πραγματοποιήθηκαν από την κοινότητα.

Τέσσερα χρόνια αργότερα, η ιστορική πορεία του μνημείου άλλαξε δραματικά.

Οι δύο επιγραφές αποτελούν επομένως κάτι περισσότερο από απλές ημερομηνίες πάνω σε πέτρα.

Αποτελούν σημεία μιας ιστορικής διαδρομής.

Όσα δεν πρέπει να υποθέσουμε

Παρά το γεγονός ότι διαθέτουμε ασφαλή χρονολογία κατασκευής, άλλα στοιχεία της ιστορίας της εκκλησίας χρειάζονται περισσότερη έρευνα.

Δεν πρέπει, χωρίς τεκμηρίωση, να αποδώσουμε στον ναό συγκεκριμένο αρχιτεκτονικό ρυθμό μόνο από μια γενική οπτική εντύπωση.

Δεν πρέπει να υποθέσουμε ότι υπήρχαν συγκεκριμένες παλαιές τοιχογραφίες ή εικόνες αν δεν έχουμε σχετική καταγραφή.

Δεν πρέπει επίσης να αποδώσουμε συγκεκριμένο προσωνύμιο στην Παναγία ή συγκεκριμένη εορτή χωρίς πηγή που να το επιβεβαιώνει.

Η ιστορική ακρίβεια απαιτεί να ξεχωρίζουμε όσα γνωρίζουμε από όσα απλώς θα μπορούσαν να είναι πιθανά.

Στην περίπτωση αυτού του μνημείου γνωρίζουμε με βεβαιότητα κάτι εξαιρετικά σημαντικό:

η εκκλησία της Παναγίας στη Γύψου κτίστηκε εκ θεμελίων το 1890.

Ένα μνημείο με ονόματα και ημερομηνίες

Πολλά παλιά μνημεία φτάνουν μέχρι τις μέρες μας χωρίς να γνωρίζουμε ποιος τα έκτισε ή πότε ακριβώς δημιουργήθηκαν.

Η Παναγία της Γύψου είναι διαφορετική.

Το ίδιο το κτίριο διατηρεί μέρος της ιστορίας του γραμμένο πάνω στους τοίχους του.

Το 1890 ο Παναγής Αβραάμη και η σύζυγός του Παναγιώτα χρηματοδότησαν την ανέγερση του ναού.

Ογδόντα χρόνια αργότερα, το 1970, ο Παναγιώτης Π. Σιακαλλής, η σύζυγός του και οι γονείς του συνδέθηκαν με την ανέγερση του καμπαναριού.

Τα ονόματα αυτά μετατρέπουν το μνημείο από ένα απρόσωπο παλιό κτίριο σε μια ανθρώπινη ιστορία.

Μια ιστορία ανθρώπων που θέλησαν να αφήσουν κάτι πίσω τους για την κοινότητά τους.

Ένα κομμάτι της εκκλησιαστικής κληρονομιάς της κατεχόμενης Κύπρου

Η Παναγία της Γύψου στέκεται σήμερα ως ένα από τα σωζόμενα εκκλησιαστικά μνημεία της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου.

Η αξία της βρίσκεται στην αρχιτεκτονική της παρουσία, αλλά και στις πληροφορίες που διατηρεί.

Η κτητορική επιγραφή μάς δίνει το έτος ανέγερσης.

Το καμπαναριό διατηρεί τη μνήμη μιας μεταγενέστερης προσθήκης.

Και ο ίδιος ο ναός διατηρεί τη φυσική παρουσία ενός χώρου που δημιουργήθηκε και χρησιμοποιήθηκε από γενιές ανθρώπων.

Η προστασία τέτοιων μνημείων δεν αφορά μόνο τη διατήρηση της πέτρας.

Αφορά τη διατήρηση των ιστοριών που είναι γραμμένες πάνω της.

Η εκκλησία της Παναγίας στη Γύψου αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της σχέσης ανάμεσα στο μνημείο, τον άνθρωπο και την ιστορική μνήμη.

Συνοπτικά στοιχεία

Ονομασία: Εκκλησία της Παναγίας

Τοποθεσία: Γύψου

Επαρχία: Αμμοχώστου, Κύπρος

Τύπος μνημείου: Ορθόδοξη χριστιανική εκκλησία

Χρονολογία ανέγερσης: 1890

Τεκμηρίωση χρονολόγησης: Κτητορική επιγραφή πάνω από τη νότια είσοδο του ναού

Τρόπος ανέγερσης σύμφωνα με την επιγραφή: Ο ναός κτίστηκε «εκ θεμελίων»

Δωρητές ανέγερσης: Παναγής Αβραάμη και η σύζυγός του Παναγιώτα

Καμπαναριό: Ανεγέρθηκε το 1970

Δωρητές καμπαναριού: Παναγιώτης Π. Σιακαλλής, η σύζυγός του και οι γονείς του

Προσωνύμιο της Παναγίας: Δεν επιβεβαιώθηκε συγκεκριμένο προσωνύμιο από τις πηγές που εξετάστηκαν

Αρχιτεκτονική χρονολόγηση: Τέλη 19ου αιώνα, με τεκμηριωμένη ανέγερση το 1890

Μεταγενέστερη οικοδομική φάση: Ανέγερση κωδωνοστασίου το 1970

Κατάσταση μετά το 1974: Βρίσκεται στην κατεχόμενη περιοχή της Κύπρου

Συντήρηση: Το μνημείο έχει συμπεριληφθεί σε πρόγραμμα του UNDP που προβλέπει σχέδια εργασιών συντήρησης για σημαντικά μνημεία των κοινοτήτων της Κύπρου

Ιστορική σημασία: Ναός του 1890 που διατηρεί κτητορικές επιγραφές με πολύτιμα στοιχεία για την ανέγερση και τη μεταγενέστερη ιστορία του

Church of the Virgin Mary in the Occupied Village of Gypsou, Famagusta District – An 1890 Church Preserving the Historical Memory of the Community

Text: George Konstantinou

In the occupied village of Gypsou, in the Famagusta District of Cyprus, stands the Church of the Virgin Mary (Panagia), one of the important surviving ecclesiastical monuments of the community.

Unlike many old Cypriot churches and chapels whose exact dates of construction remain unknown, in the case of the Panagia Church at Gypsou we have an exceptionally important piece of historical evidence.

An inscription above the entrance on the southern side of the church records not only the year of construction but also the names of the people who financed its erection.

According to the inscription, the church was built from its foundations in 1890.

The Panagia Church at Gypsou therefore represents an ecclesiastical monument dating from the final decades of the 19th century in Cyprus and a building directly associated with the historic Greek Cypriot community of the village.

The Founding Inscription of 1890

The most important historical evidence for dating the church is preserved on the building itself.

Above the entrance on the southern side is an inscription stating that the Church of the Virgin Mary was built from its foundations at the expense of Panagis Avraami and his wife Panayiota in 1890.

This information is particularly significant.

We are not dealing simply with a date proposed on the basis of the architectural appearance of the building or with a later local tradition.

We have an inscription on the church itself directly connecting its construction with a specific year and specific benefactors.

The statement that the church was built "from its foundations" is also important, as it indicates that the building work of 1890 concerned the erection of the church from its foundations rather than merely a repair or limited renovation.

The Benefactors of the Church

The founding inscription preserves the names of Panagis Avraami and his wife Panayiota.

The construction of the church was carried out at their expense.

The inscription of their names on the building has preserved the memory of their contribution for more than a century.

This practice is particularly important in the study of old Cypriot churches.

Founding and dedicatory inscriptions can preserve information that might otherwise have been lost: the names of benefactors, dates, construction works and details concerning the society that created or maintained a monument.

In the case of the Panagia Church at Gypsou, two names that might otherwise have disappeared from collective memory remain directly associated with the construction of the church.

The Bell Tower of 1970

A second important piece of historical evidence survives on the bell tower.

An inscription records that the bell tower was erected in 1970, at the expense of Panayiotis P. Siakallis, his wife and his parents.

This date is particularly significant, as it falls only four years before the events of 1974.

The original church of 1890 and the bell tower of 1970 therefore represent two different construction phases of the monument, separated by approximately eighty years.

The bell tower also provides evidence that the community continued to care for and enhance its church until the final years before the displacement of its inhabitants.

A Church Dedicated to the Virgin Mary

The Virgin Mary, the Theotokos, occupies a central place in Orthodox Christian faith and in the ecclesiastical tradition of Cyprus.

Hundreds of churches, monasteries and chapels throughout the island are dedicated to the Panagia.

Many bear distinctive epithets associated with icons, place names, miracles or local traditions.

In the sources examined for the church at Gypsou, however, the monument is referred to simply as the Church of the Virgin Mary or Panagia Church.

Without reliable documentation, it would not be appropriate to assign a specific epithet or a particular Marian feast to the church.

The Panagia as Part of the Ecclesiastical Life of the Community

The construction of a substantial church during the final years of the 19th century required financial resources, craftsmen, building materials and, above all, people determined to create a permanent place of worship.

The founding inscription of the Panagia allows us to connect the building with this human dimension.

Behind the stones were people.

There were the benefactors.

There were the craftsmen who constructed the church.

There were the priests who served there.

And there were the inhabitants who passed through its doors for generations.

The church was therefore part of the religious and social life of the community for more than eighty years before 1974.

From 1890 to 1974

The Panagia Church was constructed in 1890, during the period of British administration in Cyprus.

During the decades that followed, the church witnessed successive generations of inhabitants.

The construction of the bell tower in 1970 demonstrates that the church remained an active and important monument for the community until shortly before the Turkish invasion.

Only four years after the erection of the bell tower, the historical continuity of the community was violently interrupted.

In 1974, the area came under Turkish military occupation and the Greek Cypriot inhabitants of Gypsou were displaced.

The church remained behind.

The Monument After 1974

Following the Turkish invasion, the Panagia Church became separated from the community for which it had been built.

This represents a fundamental change in the function and history of the monument.

A church that had served as a place of Orthodox Christian worship for decades could no longer be used in the same way by the people who had created and maintained it.

Its continued presence today therefore represents not only the survival of a 19th-century building but also physical evidence of the historical rupture caused by the events of 1974.

The Present Condition of the Church

A modern published on-site account indicates that the church appears to have undergone conservation work and that it was closed at the time of the visit.

This is important because it confirms that the building continues to survive and retains fundamental elements of its physical form.

The Panagia Church at Gypsou has also been included in a programme of the United Nations Development Programme (UNDP) concerning monuments of importance to the communities of Cyprus, within which plans for conservation works were envisaged.

The inclusion of the monument in such initiatives underlines the importance of protecting it as part of the cultural heritage of Cyprus.

The Importance of the Inscriptions

At the Panagia Church of Gypsou, the surviving inscriptions have particular historical value.

The first gives us the year 1890.

The second gives us the year 1970.

Between these two dates lies a substantial part of the life of the church before 1974.

The inscription of 1890 records the creation of the building.

The inscription of 1970 records one of the last significant additions made by the community.

Four years later, the historical course of the monument changed dramatically.

The two inscriptions are therefore more than dates carved into stone.

They are markers along a historical journey.

What We Should Not Assume

Although the construction date of the church is securely documented, other aspects of its history require further research.

Without supporting evidence, we should not assign a specific architectural style to the church solely on the basis of a general visual impression.

We should not assume that particular old wall paintings or icons existed unless there is documentation confirming them.

Nor should we assign a particular epithet to the Virgin Mary or a specific feast day to the church without a reliable source.

Historical accuracy requires us to distinguish between what is known and what may simply be possible.

In the case of this monument, we know with certainty something exceptionally important:

the Panagia Church at Gypsou was built from its foundations in 1890.

A Monument with Names and Dates

Many old monuments survive into the present without us knowing who built them or precisely when they were created.

The Panagia Church at Gypsou is different.

The building itself preserves part of its history written upon its walls.

In 1890, Panagis Avraami and his wife Panayiota financed the construction of the church.

Eighty years later, in 1970, Panayiotis P. Siakallis, his wife and his parents were associated with the construction of the bell tower.

These names transform the monument from an anonymous old building into a human story.

A story of people who chose to leave something lasting for their community.

A Part of the Ecclesiastical Heritage of Occupied Cyprus

The Panagia Church at Gypsou stands today as one of the surviving ecclesiastical monuments of the occupied Famagusta District.

Its value lies not only in its architectural presence but also in the historical information it preserves.

The founding inscription gives us the year of construction.

The bell tower preserves the memory of a later addition.

And the church itself maintains the physical presence of a place created and used by generations of people.

Protecting monuments such as this is not simply about preserving stone.

It is also about preserving the stories written upon it.

The Church of the Virgin Mary at Gypsou is a characteristic example of this relationship between monument, people and historical memory.

Summary

Name: Church of the Virgin Mary (Panagia)

Location: Gypsou

District: Famagusta, Cyprus

Type of monument: Orthodox Christian church

Date of construction: 1890

Evidence for dating: Founding inscription above the southern entrance of the church

Construction according to the inscription: The church was built "from its foundations"

Benefactors of the church: Panagis Avraami and his wife Panayiota

Bell tower: Erected in 1970

Benefactors of the bell tower: Panayiotis P. Siakallis, his wife and his parents

Specific epithet of the Panagia: No particular epithet was confirmed by the sources examined

Architectural dating: Late 19th century, with documented construction in 1890

Later construction phase: Erection of the bell tower in 1970

Status after 1974: Situated within the occupied area of Cyprus

Conservation: The monument has been included in a UNDP programme involving plans for conservation works for monuments of importance to the communities of Cyprus

Historical significance: An 1890 church preserving founding inscriptions that provide valuable information concerning its construction and later history