See also
Εκκλησία της Παναγίας της Κανακαριάς στην Λυθράγκωμη - Panayia Kanakaria church in Lythrangomi village
Below
in English
Κείμενο:
Γιώργος Κωνσταντίνου
Το κατεχόμενο χωριό Λυθράγκωμη της επαρχίας Αμμοχώστου – Ένα ιστορικό χωριό της Καρπασίας με βαθιές ρίζες στον χρόνο
Στην ανατολική Κύπρο, στη χερσόνησο της Καρπασίας, περίπου τέσσερα χιλιόμετρα ανατολικά του Λεοναρίσσου, βρίσκεται το κατεχόμενο σήμερα χωριό Λυθράγκωμη, της επαρχίας Αμμοχώστου.
Πρόκειται για ένα από τα παλιά μεικτά χωριά της Καρπασίας, όπου για πολλές γενιές ζούσαν Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι. Η οικονομία του βασιζόταν κυρίως στη γεωργία, ενώ κατά τον 20ό αιώνα ιδιαίτερη σημασία απέκτησε και η καπνοκαλλιέργεια. Λίγο πριν από το 1974 το χωριό είχε περίπου 279 κατοίκους, σύμφωνα με την Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου.
Η Λυθράγκωμη είναι όμως γνωστή πολύ πέρα από τα όρια της Καρπασίας εξαιτίας ενός μνημείου παγκόσμιας σημασίας: της Παναγίας Κανακαριάς, με τα περίφημα παλαιοχριστιανικά ψηφιδωτά του 6ου αιώνα.
Η θέση της Λυθράγκωμης
Η Λυθράγκωμη βρίσκεται στη χερσόνησο της Καρπασίας, στην ανατολική πλευρά της επαρχίας Αμμοχώστου, περίπου τέσσερα χιλιόμετρα ανατολικά του Λεοναρίσσου.
Το χωριό βρίσκεται σε μια περιοχή όπου το έδαφος κατεβαίνει σταδιακά προς τη νότια ακτή της Καρπασίας. Η ευρύτερη ζώνη χαρακτηρίζεται από χαμηλούς λόφους, γεωργική γη, θαμνώδεις εκτάσεις και το χαρακτηριστικό ανοιχτό τοπίο της χερσονήσου.
Η θέση της πάνω στον παλαιό οδικό άξονα που συνέδεε το Λεονάρισσο με τα ανατολικότερα χωριά της Καρπασίας την έφερνε σε επικοινωνία με οικισμούς όπως το Βασίλι, ο Βαθύλακας, ο Άγιος Συμεών και, μακρύτερα προς τα ανατολικά, το Ριζοκάρπασο.
Από πού προέρχεται το όνομα Λυθράγκωμη
Η ετυμολογία του ονόματος δεν είναι απολύτως βέβαιη.
Μία γνωστή ερμηνεία, που αποδίδεται στον ερευνητή Jack Goodwin, συνδέει την ονομασία με την αρχαία ή παλαιότερη ονομασία Ερυθρά Κώμη.
Κατά την εκδοχή αυτή, οι λέξεις «Ερυθρά» και «κώμη» ενώθηκαν και μέσα από γλωσσικές μεταβολές η ονομασία εξελίχθηκε από Ερυθρά Κώμη σε Ερυθράγκωμη, Ρυθράγκωμη και τελικά Λυθράγκωμη.
Υπάρχει όμως και δεύτερη τοπική ερμηνεία σύμφωνα με την οποία το όνομα προήλθε από τις πολλές πέτρες της περιοχής, δηλαδή από τις λέξεις «λίθος» και «κώμη».
Επειδή οι δύο εκδοχές δεν έχουν την ίδια ισχύ ως ιστορική απόδειξη, είναι προτιμότερο να λέμε ότι η ακριβής ετυμολογία παραμένει αβέβαιη.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αναφορά σε Ερυθρά Κώμη σε παλαιά χριστιανική παράδοση που συνδέεται με τον Άγιο Σπυρίδωνα. Ωστόσο, η ταύτιση εκείνης της Ερυθράς Κώμης με τη σημερινή Λυθράγκωμη χρειάζεται προσοχή και δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως αδιαμφισβήτητο αρχαιολογικό δεδομένο μόνο από την ομοιότητα του ονόματος.
Ένα μεικτό χωριό
Η Λυθράγκωμη υπήρξε για πολλές δεκαετίες μεικτό χωριό Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων.
Το PRIO Cyprus Displacement Project αναφέρει ότι το χωριό ήταν μεικτό σε όλες τις διαθέσιμες νεότερες απογραφικές καταγραφές. Στα τέλη του 19ου αιώνα οι μουσουλμάνοι κάτοικοι αποτελούσαν αρχικά ελαφρά πλειοψηφία, όμως στη συνέχεια η αναλογία μεταβλήθηκε και οι Ελληνοκύπριοι έγιναν η μεγαλύτερη πληθυσμιακή ομάδα.
Το 1891, για παράδειγμα, καταγράφονταν 103 Τουρκοκύπριοι και 89 Ελληνοκύπριοι.
Το 1901 οι αριθμοί είχαν μεταβληθεί σε 80 Τουρκοκύπριους και 111 Ελληνοκύπριους.
Το 1946 ο συνολικός πληθυσμός είχε φθάσει τους 369 κατοίκους, από τους οποίους 259 ήταν Ελληνοκύπριοι και 110 Τουρκοκύπριοι.
Το 1960 καταγράφηκαν 275 κάτοικοι, από τους οποίους 170 ήταν Ελληνοκύπριοι και 105 Τουρκοκύπριοι.
Η πληθυσμιακή αυτή ιστορία δείχνει ότι η Λυθράγκωμη αποτελούσε επί μακρόν ένα πραγματικά μικτό χωριό της Καρπασίας.
Ο πληθυσμός λίγο πριν από το 1974
Για το 1973 η Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου δίνει συνολικό πληθυσμό 279 κατοίκων.
Το PRIO καταγράφει 195 Ελληνοκύπριους το 1973 και, σε συνδυασμό με τις άλλες δημογραφικές πηγές, προκύπτει ότι οι υπόλοιποι κάτοικοι ήταν κυρίως Τουρκοκύπριοι.
Σε ορισμένες δευτερογενείς καταγραφές εμφανίζεται συνολικός αριθμός 277 αντί 279. Επειδή η διαφορά είναι ελάχιστη και πιθανότατα οφείλεται σε διαφορετικές απογραφικές ή διοικητικές πηγές, για το συγκεκριμένο άρθρο κρατώ το 279, που δίνει η Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου, αλλά σημειώνω ότι απαντά και η τιμή 277.
Η γεωργία
Η οικονομία της Λυθράγκωμης ήταν κυρίως αγροτική.
Οι κάτοικοι καλλιεργούσαν τη γη γύρω από το χωριό και η γεωργία καθόριζε μεγάλο μέρος της καθημερινής ζωής.
Όπως σε πολλά χωριά της Καρπασίας, οι εργασίες ακολουθούσαν τον εποχικό κύκλο: προετοιμασία και σπορά των χωραφιών το φθινόπωρο, χειμερινή και ανοιξιάτικη ανάπτυξη των καλλιεργειών και συγκομιδή κατά τους θερμότερους μήνες.
Η Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου επιβεβαιώνει ότι οι κάτοικοι ασχολούνταν κυρίως με τη γεωργία.
Η καπνοκαλλιέργεια
Ιδιαίτερα χαρακτηριστική για τη Λυθράγκωμη ήταν η καλλιέργεια καπνού.
Κατά τις τελευταίες δεκαετίες πριν από το 1974, η καπνοκαλλιέργεια είχε αποκτήσει σημαντική θέση σε αρκετές κοινότητες της Καρπασίας και αποτελούσε σημαντική πηγή εισοδήματος για πολλές οικογένειες.
Η Λυθράγκωμη συγκαταλέγεται ρητά στις κοινότητες όπου οι κάτοικοι ασχολούνταν με τη γεωργία και την καπνοκαλλιέργεια.
Ο καπνός απαιτούσε πολύ περισσότερη χειρωνακτική εργασία από ορισμένες παραδοσιακές ξηρικές καλλιέργειες. Η φροντίδα των φυτών, η συλλογή των φύλλων και η επεξεργασία τους δημιουργούσαν έναν ιδιαίτερο εποχικό κύκλο εργασιών που σημάδευε την καθημερινότητα των καπνοπαραγωγικών χωριών της Καρπασίας.
Η Παναγία Κανακαριά
Το σπουδαιότερο μνημείο της Λυθράγκωμης είναι χωρίς αμφιβολία η Παναγία Κανακαριά.
Ο σημερινός ναός αποτελεί αποτέλεσμα πολλών οικοδομικών φάσεων. Η αψίδα διατηρεί τμήματα μιας παλαιοχριστιανικής βασιλικής του 5ου αιώνα, ενώ ο ναός υπέστη επανειλημμένες ανακατασκευές και απέκτησε τη μεταγενέστερη μορφή του κατά τους βυζαντινούς χρόνους.
Η μεγαλύτερη καλλιτεχνική του αξία βρισκόταν στα περίφημα ψηφιδωτά του πρώτου τρίτου του 6ου αιώνα.
Στην αψίδα εικονιζόταν η Παναγία με το Θείο Βρέφος μέσα σε φωτεινή δόξα, πλαισιωμένη από αγγέλους, ενώ γύρω υπήρχαν μετάλλια των Αποστόλων. Τα ψηφιδωτά θεωρούνται από τα σπανιότερα σωζόμενα έργα της παλαιοχριστιανικής τέχνης.
Μετά το 1974 ο ναός λεηλατήθηκε και σημαντικά τμήματα των ψηφιδωτών αποτοιχίστηκαν και διοχετεύθηκαν παράνομα στη διεθνή αγορά τέχνης. Αρκετά έχουν έκτοτε επαναπατριστεί ύστερα από μακροχρόνιες δικαστικές και διπλωματικές προσπάθειες, ενώ άλλα εξακολουθούν να αγνοούνται.
Η ιστορία της Κανακαριάς είναι τόσο σημαντική ώστε αξίζει να παρουσιαστεί σε ξεχωριστό, πλήρες άρθρο.
Ένα μνημείο που έκανε τη Λυθράγκωμη γνωστή διεθνώς
Χωρίς την Παναγία Κανακαριά, η Λυθράγκωμη πιθανόν θα ήταν γνωστή κυρίως ως ένα από τα μικρά αγροτικά χωριά της Καρπασίας.
Τα ψηφιδωτά όμως έδωσαν στο χωριό διεθνή θέση στην ιστορία της βυζαντινής τέχνης.
Η υπόθεση της παράνομης εξαγωγής τους έγινε μάλιστα μία από τις γνωστότερες περιπτώσεις διεθνούς διεκδίκησης λεηλατημένων πολιτιστικών αγαθών από την Κύπρο. Τέσσερα σημαντικά τμήματα που είχαν εντοπιστεί στις Ηνωμένες Πολιτείες επέστρεψαν στην Κύπρο το 1991 έπειτα από δικαστική διαδικασία.
Έτσι, το όνομα ενός μικρού χωριού της Καρπασίας συνδέθηκε με μια διεθνή συζήτηση για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Η ζωή δύο κοινοτήτων
Η Λυθράγκωμη είχε επί μακρόν τόσο ορθόδοξη όσο και μουσουλμανική παρουσία.
Οι δύο κοινότητες ζούσαν στον ίδιο αγροτικό χώρο και η καθημερινότητά τους επηρεαζόταν από τις ίδιες γεωργικές συνθήκες, τον ίδιο καιρό και τους ίδιους κύκλους παραγωγής.
Η δημογραφική ισορροπία άλλαξε αρκετές φορές μέσα στους αιώνες, αλλά μέχρι το 1974 το χωριό παρέμενε μεικτό.
Αυτό αποτελεί σημαντικό μέρος της ιστορίας της Λυθράγκωμης και πρέπει να διατηρείται στο ιστορικό αρχείο χωρίς να απλοποιείται η παλαιότερη κοινωνική πραγματικότητα του τόπου.
Η ονομασία Boltaşlı
Το 1958, οι Τουρκοκύπριοι κάτοικοι υιοθέτησαν την εναλλακτική τουρκική ονομασία Boltaşlı.
Η λέξη αποδίδεται με τη σημασία «τόπος με πολλές πέτρες» ή «πολύ πετρώδης».
Έχει ενδιαφέρον ότι η σημασία αυτή θυμίζει μία από τις ελληνικές λαϊκές ετυμολογίες της Λυθράγκωμης, που συνδέει το «Λυθρ-» με τον λίθο.
Αυτό όμως δεν αποτελεί απόδειξη ότι η μία ονομασία προήλθε από την άλλη.
Το 1974 και οι εγκλωβισμένοι κάτοικοι
Τα γεγονότα του 1974 άλλαξαν δραματικά την ιστορία του χωριού.
Σε αντίθεση με άλλες κοινότητες όπου ο ελληνοκυπριακός πληθυσμός έφυγε αμέσως, στη Λυθράγκωμη πολλοί Ελληνοκύπριοι παρέμειναν αρχικά ως εγκλωβισμένοι.
Σύμφωνα με το PRIO, τον Οκτώβριο του 1975 περίπου 150 Ελληνοκύπριοι εξακολουθούσαν να ζουν στο χωριό.
Ο αριθμός όμως μειώθηκε πολύ γρήγορα.
Μέχρι τον Δεκέμβριο του 1976 είχαν απομείνει μόνο τρεις ηλικιωμένοι Ελληνοκύπριοι, οι οποίοι λίγο αργότερα μεταφέρθηκαν επίσης στις περιοχές υπό τον έλεγχο της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Η εξέλιξη αυτή αποτελεί ένα ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο της ιστορίας της Λυθράγκωμης, επειδή δείχνει ότι ο εκτοπισμός της ελληνοκυπριακής κοινότητας δεν πραγματοποιήθηκε ολόκληρος σε μία στιγμή αλλά ολοκληρώθηκε σταδιακά μέσα στα δύο χρόνια που ακολούθησαν το 1974.
Η επιστροφή για Θεία Λειτουργία
Ένα συγκινητικό γεγονός σημειώθηκε στις 9 Σεπτεμβρίου 2018.
Εκείνη την ημέρα τελέστηκε στην Παναγία Κανακαριά Θεία Λειτουργία για πρώτη φορά ύστερα από 42 χρόνια.
Στην ακολουθία συμμετείχαν αρκετές εκατοντάδες πιστοί, μεταξύ των οποίων εκτοπισμένοι Λυθραγκωμίτες και άλλοι Καρπασίτες, ενώ προέστη ο Επίσκοπος Καρπασίας Χριστοφόρος.
Για τους ανθρώπους που κατάγονταν από το χωριό, η επιστροφή αυτή δεν ήταν απλώς μια θρησκευτική τελετή. Ήταν μια προσωρινή επανασύνδεση με έναν τόπο από τον οποίο είχαν απομακρυνθεί για περισσότερο από τέσσερις δεκαετίες.
Οι κάτοικοι μετά το 1974
Οι Τουρκοκύπριοι κάτοικοι του χωριού παρέμειναν μετά το 1974.
Παράλληλα, σύμφωνα με το PRIO, εγκαταστάθηκαν στη Λυθράγκωμη και άνθρωποι από την περιοχή Erbaa της επαρχίας Tokat, στη Μαύρη Θάλασσα της Τουρκίας.
Το 2006 η απογραφή της τουρκοκυπριακής διοίκησης κατέγραψε 266 κατοίκους.
Μεταγενέστερη απογραφή του 2011 έδωσε περίπου 228 κατοίκους.
Οι μεταγενέστεροι αυτοί αριθμοί δεν πρέπει να συγκρίνονται απευθείας με τους προ του 1974 χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η ριζική αλλαγή στη σύνθεση του πληθυσμού.
Ένα χωριό με ιστορία πολύ μεγαλύτερη από το μέγεθός του
Η Λυθράγκωμη δεν υπήρξε ποτέ μεγάλη πόλη.
Ήταν ένα μικρό αγροτικό χωριό της Καρπασίας.
Κι όμως, η ιστορία της ξεπερνά κατά πολύ το μέγεθός της.
Στη γη της καλλιεργούνταν σιτηρά και καπνά.
Στις γειτονιές της ζούσαν για δεκαετίες Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι.
Το όνομά της ίσως διατηρεί ανάμνηση μιας παλαιότερης Ερυθράς Κώμης, αν και η ετυμολογία παραμένει υπό συζήτηση.
Και λίγο έξω από τον οικισμό υψώνεται η Παναγία Κανακαριά, ένας ναός που διατήρησε για περισσότερο από δεκατέσσερις αιώνες μερικά από τα σημαντικότερα έργα παλαιοχριστιανικής τέχνης της Μεσογείου.
Μετά το 1974, η ιστορία του χωριού άλλαξε.
Οι Ελληνοκύπριοι κάτοικοί του εκτοπίστηκαν σταδιακά.
Η παλιά κοινωνική σύνθεση χάθηκε.
Τα ψηφιδωτά της Κανακαριάς λεηλατήθηκαν και διασκορπίστηκαν.
Όμως η ιστορική μνήμη της κοινότητας δεν χάθηκε.
Η Λυθράγκωμη της Καρπασίας παραμένει ένα σημαντικό κομμάτι της ιστορίας της επαρχίας Αμμοχώστου — ένα χωριό όπου η αγροτική ζωή, η συνύπαρξη δύο κοινοτήτων, η βυζαντινή πολιτιστική κληρονομιά και τα γεγονότα της σύγχρονης κυπριακής ιστορίας συναντώνται στον ίδιο τόπο.
Συνοπτικά στοιχεία
Ονομασία: Λυθράγκωμη – Lythrangomi / Lythragkomi
Τουρκική ονομασία που υιοθετήθηκε το 1958: Boltaşlı
Επαρχία: Αμμόχωστος
Γεωγραφική περιοχή: Χερσόνησος Καρπασίας
Θέση: Περίπου 4 km ανατολικά του Λεοναρίσσου.
Χαρακτήρας πριν από το 1974: Μεικτό χωριό Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων.
Πληθυσμός το 1946: 369 κάτοικοι — 259 Ελληνοκύπριοι και 110 Τουρκοκύπριοι.
Πληθυσμός το 1960: 275 — 170 Ελληνοκύπριοι και 105 Τουρκοκύπριοι.
Πληθυσμός το 1973: Περίπου 279 κάτοικοι, με 195 Ελληνοκύπριους σύμφωνα με το PRIO.
Κύριες παραδοσιακές ασχολίες: Γεωργία και ιδιαίτερα καπνοκαλλιέργεια.
Ετυμολογία: Πιθανή σύνδεση με το «Ερυθρά Κώμη», ενώ υπάρχει και εκδοχή σύνδεσης με τις πολλές πέτρες της περιοχής. Η ακριβής προέλευση του ονόματος δεν θεωρείται οριστικά αποδεδειγμένη.
Σπουδαιότερο μνημείο: Παναγία Κανακαριά.
Παλαιότερη οικοδομική φάση Κανακαριάς: Παλαιοχριστιανική βασιλική του 5ου αιώνα.
Περίφημα ψηφιδωτά: Πρώτο τρίτο του 6ου αιώνα, από τα σημαντικότερα σωζόμενα δείγματα παλαιοχριστιανικής ψηφιδωτής τέχνης.
Μετά το 1974: Μεγάλο μέρος του ελληνοκυπριακού πληθυσμού παρέμεινε αρχικά εγκλωβισμένο.
Οκτώβριος 1975: Περίπου 150 Ελληνοκύπριοι εξακολουθούσαν να βρίσκονται στο χωριό.
Δεκέμβριος 1976: Είχαν απομείνει μόλις τρεις ηλικιωμένοι Ελληνοκύπριοι, οι οποίοι στη συνέχεια μεταφέρθηκαν επίσης στις ελεύθερες περιοχές.
Θεία Λειτουργία στην Κανακαριά: Στις 9 Σεπτεμβρίου 2018, για πρώτη φορά μετά από 42 χρόνια.
Πληθυσμός το 2006: 266 κάτοικοι σύμφωνα με απογραφή της τουρκοκυπριακής διοίκησης.
Πληθυσμός το 2011: Περίπου 228 κάτοικοι.
Ιστορική σημασία: Χαρακτηριστικό μεικτό αγροτικό χωριό της Καρπασίας, διεθνώς γνωστό λόγω της Παναγίας Κανακαριάς και των μοναδικών ψηφιδωτών της.
Το χωριό γνώρισε πληθυσμιακές αυξομειώσεις. Σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία, οι πλήρεις απογραφές πληθυσμού έχουν ως ακολούθως:
Χρονολογία Κάτοικοι
1881 194
1891 193
1901 191
1911 254
1921 303
1931 320
1946 369 (259 Ελληνοκύπριοι και 110 Τουρκοκύπριοι)
1960 275 (170 Ελληνοκύπριοι και 105 Τουρκοκύπριοι)
1973 277 (195 Ελληνοκύπριοι και 82 Τουρκοκύπριοι)
Photos 18/9/2023 by George Konstantinou
In eastern Cyprus, on the Karpasia Peninsula, approximately four kilometres east of Leonarisso, lies the occupied village of Lythrangomi in the Famagusta District.
It is one of the old mixed villages of Karpasia, where Greek Cypriots and Turkish Cypriots lived for generations. Its economy was based mainly on agriculture, while during the 20th century tobacco cultivation also became particularly important. Shortly before 1974, the village had approximately 279 inhabitants, according to the Union of Displaced Communities of Famagusta.
Lythrangomi, however, is known far beyond the boundaries of Karpasia because of a monument of exceptional historical and artistic importance: the Church of Panagia Kanakaria, famous for its Early Christian mosaics dating from the 6th century.
The Location of Lythrangomi
Lythrangomi lies on the Karpasia Peninsula, in the eastern part of the Famagusta District, approximately four kilometres east of Leonarisso.
The village is situated in an area where the land gradually descends towards the southern coast of Karpasia. The wider landscape is characterised by low hills, agricultural land, scrub vegetation and the open countryside typical of the peninsula.
Its position along the old road connecting Leonarisso with the villages farther east placed Lythrangomi within a network of settlements that included Vasili, Vathylakas, Agios Symeon and, farther east, Rizokarpaso.
The Origin of the Name Lythrangomi
The precise etymology of the name is not completely certain.
One well-known interpretation, attributed to researcher Jack Goodwin, connects the present name with the earlier form Erythra Kome, meaning approximately “Red Village”.
According to this interpretation, the words Erythra and Kome gradually merged and underwent linguistic changes, producing forms such as Erythrangomi and Rythrangomi before eventually becoming Lythrangomi.
A second local interpretation associates the name with the abundance of stones in the area, linking it with the Greek words lithos, meaning stone, and kome, meaning village or settlement.
Because these interpretations do not carry equal historical weight, it is more accurate to state that the exact etymology of Lythrangomi remains uncertain.
Of particular interest is the occurrence of the name Erythra Kome in an old Christian tradition associated with Saint Spyridon. However, identifying that Erythra Kome conclusively with modern Lythrangomi requires caution and should not be presented as an undisputed archaeological fact merely on the basis of the similarity of the names.
A Mixed Village
For many decades, Lythrangomi was a mixed Greek Cypriot and Turkish Cypriot village.
According to the PRIO Cyprus Displacement Project, the village appears as mixed in the available modern census records.
At the end of the 19th century, Muslim inhabitants initially formed a slight majority, but the demographic balance subsequently changed and Greek Cypriots became the larger population group.
In 1891, for example, the village had 103 Turkish Cypriots and 89 Greek Cypriots.
By 1901, the figures had changed to 80 Turkish Cypriots and 111 Greek Cypriots.
In 1946, the total population had reached 369 inhabitants, of whom 259 were Greek Cypriots and 110 were Turkish Cypriots.
In 1960, the village had 275 inhabitants — 170 Greek Cypriots and 105 Turkish Cypriots.
This demographic history demonstrates that Lythrangomi was for a long period a genuinely mixed village of the Karpasia Peninsula.
Population Shortly Before 1974
For 1973, the Union of Displaced Communities of Famagusta gives a total population of approximately 279 inhabitants.
PRIO records 195 Greek Cypriots in 1973, while the remainder of the population consisted mainly of Turkish Cypriots.
Some secondary sources give a total population of 277 rather than 279. As the difference is very small and probably results from different census or administrative records, 279 inhabitants can be retained as the figure used here, while noting that 277 also appears in some records.
Agriculture
The economy of Lythrangomi was predominantly agricultural.
The inhabitants cultivated the surrounding land, and farming determined much of the rhythm of everyday life.
As in many villages of Karpasia, agricultural work followed the seasonal cycle: preparation and sowing of fields in autumn, growth of crops through winter and spring, followed by harvesting during the warmer months.
Historical records confirm that agriculture was one of the principal occupations of the inhabitants.
Tobacco Cultivation
A particularly characteristic feature of Lythrangomi was the cultivation of tobacco.
During the final decades before 1974, tobacco became economically important in several communities of the Karpasia Peninsula and provided a significant source of income for many rural families.
Lythrangomi is specifically recorded among the communities where inhabitants were involved in agriculture and tobacco cultivation.
Tobacco required considerable manual labour. The care of the plants, harvesting of the leaves and their subsequent processing created a distinctive seasonal cycle of work that became part of everyday life in the tobacco-growing villages of Karpasia.
Panagia Kanakaria
The most important monument associated with Lythrangomi is undoubtedly the Church of Panagia Kanakaria.
The surviving church represents several different building phases. Its apse preserves elements associated with an Early Christian basilica of the 5th century, while the church underwent repeated reconstruction and acquired later forms during the Byzantine period.
Its greatest artistic treasure was the famous group of mosaics dating from the first third of the 6th century.
The apse depicted the Virgin Mary with the Christ Child within a mandorla, accompanied by angels, while medallions containing busts of the Apostles formed part of the surrounding composition.
These mosaics rank among the rare surviving examples of Early Christian monumental mosaic art.
After 1974, the church was looted and important sections of the mosaics were forcibly removed and illegally introduced into the international art market.
Several fragments have since been repatriated to Cyprus following lengthy legal and diplomatic efforts, while other pieces remain missing.
The history and artistic importance of Panagia Kanakaria are extensive enough to deserve a separate detailed article.
A Monument That Made Lythrangomi Internationally Known
Without Panagia Kanakaria, Lythrangomi might have remained known primarily as one of the small agricultural villages of Karpasia.
The mosaics, however, gave the village an international place in the history of Early Christian and Byzantine art.
The case of their illegal removal became one of the best-known international disputes involving cultural property looted from Cyprus.
Four important mosaic fragments discovered in the United States were returned to Cyprus in 1991 following a major legal case.
The name of a small village in Karpasia consequently became associated with the international struggle against the illicit trafficking of cultural heritage.
The Life of Two Communities
For many years Lythrangomi had both an Orthodox Christian and a Muslim presence.
The two communities inhabited the same agricultural environment, and their everyday lives were shaped by the same land, climate and seasonal cycles of production.
The demographic balance changed several times, but the village remained mixed until 1974.
This constitutes an important part of the history of Lythrangomi and should be preserved without oversimplifying the social reality of the settlement before the division of the island.
The Name Boltaşlı
In 1958, the Turkish Cypriot inhabitants adopted the alternative Turkish name Boltaşlı.
The name has been interpreted as meaning approximately “place with many stones” or “very stony place”.
Interestingly, this resembles one of the Greek folk explanations for the name Lythrangomi, which associates the first part of the name with lithos, the Greek word for stone.
This similarity, however, does not in itself prove that one name was derived directly from the other.
1974 and the Enclaved Residents
The events of 1974 dramatically changed the history of the village.
Unlike some communities where the Greek Cypriot population left immediately, many Greek Cypriots initially remained in Lythrangomi as enclaved residents.
According to PRIO, in October 1975 approximately 150 Greek Cypriots were still living in the village.
Their number, however, declined rapidly.
By December 1976, only three elderly Greek Cypriots remained. They were subsequently transferred to areas under the control of the Republic of Cyprus.
This is an important detail in the history of Lythrangomi because it demonstrates that the displacement of its Greek Cypriot community did not occur entirely at one moment. Instead, it was completed gradually during the two years following 1974.
The Return for a Divine Liturgy
A particularly significant event took place on 9 September 2018.
On that day, a Divine Liturgy was celebrated at Panagia Kanakaria for the first time in 42 years.
Several hundred worshippers reportedly attended, including displaced people from Lythrangomi and other communities of Karpasia, with the service presided over by Bishop Christoforos of Karpasia.
For people originating from the village, this was more than a religious service.
It represented a temporary reconnection with a place from which they and their families had been separated for more than four decades.
The Population After 1974
The Turkish Cypriot inhabitants remained in the village after 1974.
According to PRIO, people originating from the Erbaa district of Tokat Province, in the Black Sea region of Turkey, were also settled in Lythrangomi after 1974.
A census conducted by the Turkish Cypriot administration in 2006 recorded 266 inhabitants.
A later census in 2011 recorded approximately 228 inhabitants.
These later population figures should not be compared directly with those from before 1974 without taking into account the substantial change in the demographic composition of the settlement.
A Village with a History Far Greater Than Its Size
Lythrangomi was never a large town.
It was a small agricultural village of Karpasia.
Yet its history is much greater than its size might suggest.
Crops and tobacco were cultivated in its fields.
Greek Cypriots and Turkish Cypriots lived in its neighbourhoods for generations.
Its name may preserve a linguistic memory of an earlier Erythra Kome, although the etymology remains open to interpretation.
And close to the settlement stands Panagia Kanakaria, a church that preserved for more than fourteen centuries some of the most important works of Early Christian art in the eastern Mediterranean.
After 1974, the history of the village changed profoundly.
Its Greek Cypriot inhabitants were gradually displaced.
The old demographic composition disappeared.
The mosaics of Kanakaria were looted and dispersed.
Yet the historical memory of the community survived.
Lythrangomi in Karpasia therefore remains an important part of the history of the Famagusta District — a place where rural life, the long coexistence of two communities, Early Christian and Byzantine cultural heritage, and the events of modern Cypriot history all meet within the landscape of a single village.
Summary Information
Name: Lythrangomi / Lythragkomi
Turkish name adopted in 1958: Boltaşlı
District: Famagusta
Geographical region: Karpasia Peninsula
Location: Approximately 4 km east of Leonarisso
Character before 1974: Mixed Greek Cypriot and Turkish Cypriot village
Population in 1946: 369 inhabitants — 259 Greek Cypriots and 110 Turkish Cypriots
Population in 1960: 275 inhabitants — 170 Greek Cypriots and 105 Turkish Cypriots
Population in 1973: Approximately 279 inhabitants, with 195 Greek Cypriots recorded by PRIO
Main traditional occupations: Agriculture, including significant tobacco cultivation
Origin of the name: Possibly connected with the earlier form Erythra Kome. Another interpretation associates it with the stony character of the area. The exact etymology remains uncertain.
Most important monument: Church of Panagia Kanakaria
Earliest phase of Kanakaria: Early Christian basilica dating to the 5th century
Famous mosaics: Dating from the first third of the 6th century, among the most important surviving examples of Early Christian mosaic art
After 1974: Many Greek Cypriots initially remained in the village as enclaved residents
October 1975: Approximately 150 Greek Cypriots were still living in Lythrangomi
December 1976: Only three elderly Greek Cypriots remained; they subsequently left the village
Divine Liturgy at Panagia Kanakaria: 9 September 2018, the first celebrated there in 42 years
Population in 2006: 266 inhabitants according to a census conducted by the Turkish Cypriot administration
Population in 2011: Approximately 228 inhabitants
Historical significance: A characteristic mixed agricultural village of Karpasia, internationally known because of Panagia Kanakaria and its exceptional Early Christian mosaics.
Text:
George Konstantinou
No comments:
Post a Comment