See also
All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο
Below in English
Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Φασούρι, 23 Νοεμβρίου 2014
Γενικά χαρακτηριστικά
Το Helicoverpa armigera είναι λεπιδόπτερο της οικογένειας Noctuidae και της υποοικογένειας Heliothinae. Είναι γνωστό στα ελληνικά ως πράσινο σκουλήκι, ονομασία που χρησιμοποιείται και από το Τμήμα Γεωργίας της Κύπρου. Παρά την κοινή του ονομασία, η κάμπια δεν είναι πάντοτε πράσινη: παρουσιάζει μεγάλη ποικιλία χρωματισμών.
Πρόκειται για ιδιαίτερα πολυφάγο είδος, με μεγάλη γεωγραφική εξάπλωση και σημαντική γεωργική σημασία. Οι κάμπιες προσβάλλουν πολλά καλλιεργούμενα και αυτοφυή φυτά. Η δυνατότητα αξιοποίησης διαφορετικών ξενιστών, η γρήγορη ανάπτυξη σε κατάλληλες θερμοκρασίες και οι μεταναστευτικές μετακινήσεις συμβάλλουν στην επιτυχία του.
Το είδος περιγράφηκε αρχικά ως Noctua armigera. Στην παλαιότερη βιβλιογραφία εμφανίζεται συχνά ως Heliothis armigera. Η χρονολογία [1808] ακολουθεί την ονοματολογική απόφαση της Διεθνούς Επιτροπής Ζωολογικής Ονοματολογίας για τη διατήρηση του ονόματος.
Αναγνώριση
Το ενήλικο έχει άνοιγμα πτερύγων περίπου 35–40 χιλιοστά. Οι πρόσθιες πτέρυγες παρουσιάζουν μεταβλητό χρωματισμό και σκούρα σχέδια. Οι οπίσθιες είναι ανοιχτόχρωμες, με πλατιά καστανή περιφερειακή ζώνη και χαρακτηριστική ανοιχτόχρωμη περιοχή μέσα στη σκούρα ζώνη.
Η ανεπτυγμένη κάμπια φθάνει περίπου τα 30–40 χιλιοστά. Μπορεί να είναι πράσινη, κιτρινωπή, ρόδινη, καστανή ή πολύ σκούρα, με διαμήκεις γραμμές και μικρές τρίχες που εκφύονται από εμφανή φυμάτια. Η νύμφη είναι καστανή και φέρει δύο επιμήκεις ακίδες στο οπίσθιο άκρο.
Η εξωτερική εμφάνιση δεν αρκεί πάντοτε για ασφαλή διάκριση από συγγενικά είδη. Ιδιαίτερα το Helicoverpa zea μπορεί να απαιτεί εξέταση των γεννητικών οργάνων ή μοριακή ταυτοποίηση. Στην περιοχή της Μεσογείου χρειάζεται επίσης προσοχή στη διάκριση από το Heliothis peltigera.
Εξάπλωση και παρουσία στην Κύπρο
Το Helicoverpa armigera απαντά σε μεγάλο μέρος της Αφρικής, της Ασίας, της Ευρώπης και της Αυστραλασίας. Έχει επίσης εγκατασταθεί σε χώρες της Νότιας Αμερικής. Οι μεταναστευτικές του δυνατότητες επιτρέπουν μετακινήσεις πέρα από τις περιοχές όπου αναπαράγεται μόνιμα.
Η παρουσία του στην Κύπρο είναι επιβεβαιωμένη. Η EPPO το καταγράφει ως παρόν και ευρέως εξαπλωμένο στο νησί. Η φωτογραφική καταγραφή στο Φασούρι στις 23 Νοεμβρίου 2014 τεκμηριώνει την παρουσία του στη συγκεκριμένη περιοχή κατά το τέλος του φθινοπώρου.
Το είδος συνδέεται με καλλιεργούμενες εκτάσεις και άλλους χώρους που διαθέτουν κατάλληλους ξενιστές. Η καταγραφή του Νοεμβρίου αποτελεί συγκεκριμένο τοπικό δεδομένο· δεν προσδιορίζει από μόνη της ολόκληρη την περίοδο πτήσης στην Κύπρο.
Ξενιστές και διατροφή
Στους επιβεβαιωμένους ξενιστές περιλαμβάνονται το βαμβάκι (Gossypium hirsutum), η ντομάτα (Solanum lycopersicum), η πιπεριά (Capsicum annuum), ο αραβόσιτος (Zea mays), το σόργο (Sorghum bicolor), το ρεβίθι (Cicer arietinum), το φασόλι (Phaseolus vulgaris), το μπιζέλι (Pisum sativum), η σόγια (Glycine max), η μπάμια (Abelmoschus esculentus) και ο ηλίανθος (Helianthus annuus).
Οι ξενιστές αυτοί ανήκουν σε διαφορετικές οικογένειες, μεταξύ των οποίων οι Solanaceae, Fabaceae, Poaceae και Asteraceae. Στη διεθνή βιβλιογραφία αναφέρονται επίσης ο Ricinus communis και ο Sonchus oleraceus.
Για την Κύπρο υπάρχει ειδική δημοσιευμένη αναφορά του Cleome ornithopodioides, της οικογένειας Cleomaceae, ως φυτού ξενιστή του είδους. Η συγκεκριμένη καταγραφή δείχνει ότι η αναπαραγωγή του στο νησί δεν περιορίζεται σε γεωργικές καλλιέργειες. Ο υπόλοιπος κατάλογος αφορά επιβεβαιωμένους ξενιστές διεθνώς και δεν αποτελεί κατάλογο κυπριακών παρατηρήσεων.
Κύκλος ζωής και μετακινήσεις
Ο κύκλος ζωής περιλαμβάνει αυγό, κάμπια, νύμφη και ενήλικο. Τα αυγά είναι μικρά, περίπου μισό χιλιοστό σε διάμετρο, και εναποτίθενται μεμονωμένα στα φυτά. Μετά την εκκόλαψη, οι κάμπιες τρέφονται και αναπτύσσονται μέσα από διαδοχικά προνυμφικά στάδια.
Η ώριμη κάμπια εγκαταλείπει το φυτό και σχηματίζει θάλαμο νύμφωσης στο έδαφος. Σε ψυχρές συνθήκες οι νύμφες μπορούν να εισέλθουν σε διάπαυση, αναστέλλοντας προσωρινά την ανάπτυξή τους.
Η διάρκεια της ανάπτυξης επηρεάζεται από τη θερμοκρασία και την ποιότητα της τροφής. Σε θερμές συνθήκες ο κύκλος μπορεί να ολοκληρωθεί περίπου σε έναν μήνα. Η EPPO αναφέρει συνήθως τρεις έως πέντε γενεές στις μεσογειακές και υποτροπικές περιοχές, χωρίς αυτό να αποτελεί ειδική μέτρηση για την Κύπρο.
Τα ενήλικα έχουν σημαντικές μεταναστευτικές δυνατότητες. Οι άνεμοι μπορούν να υποβοηθήσουν μετακινήσεις μεγάλων αποστάσεων, ενώ η μεταφορά προσβεβλημένου φυτικού υλικού αποτελεί επιπλέον οδό διασποράς.
Παρασιτοειδή και φυσικός έλεγχος
Έχουν επιβεβαιωθεί διαφορετικά παρασιτοειδή που προσβάλλουν τα αυγά ή τις κάμπιες του είδους. Το Trichogramma brassicae, της οικογένειας Trichogrammatidae, έχει μελετηθεί πειραματικά ως παρασιτοειδές των αυγών του Helicoverpa armigera.
Τα Hyposoter didymator της οικογένειας Ichneumonidae και Cotesia kazak της οικογένειας Braconidae είναι επιβεβαιωμένα παρασιτοειδή των προνυμφών. Σε πειράματα θερμοκηπίου στην Αυστραλία προσέβαλαν κάμπιες δεύτερου σταδίου. Η αποτελεσματικότητα του παρασιτισμού διέφερε ανάλογα με το φυτό πάνω στο οποίο βρίσκονταν οι κάμπιες.
Οι παραπάνω σχέσεις είναι τεκμηριωμένες διεθνώς. Δεν παρουσιάζονται ως επιβεβαιωμένες καταγραφές παρασιτισμού στην Κύπρο.
Στον βιολογικό έλεγχο αξιοποιούνται επίσης παθογόνοι μικροοργανισμοί, όπως το βακτήριο Bacillus thuringiensis και πυρηνικοί πολυεδρικοί ιοί. Η διατήρηση των φυσικών εχθρών αποτελεί σημαντικό στοιχείο της ολοκληρωμένης διαχείρισης.
Γεωργική σημασία και κατάσταση διατήρησης
Οι κάμπιες καταναλώνουν φύλλα, τρυφερούς βλαστούς, άνθη, λοβούς, σπόρους και καρπούς. Η προσβολή των αναπαραγωγικών μερών μπορεί να προκαλέσει σοβαρότερη απώλεια παραγωγής από την απλή κατανάλωση φυλλώματος. Η ανάπτυξη μέσα στους καρπούς δυσκολεύει επίσης την έγκαιρη ανίχνευσή τους.
Το είδος έχει αναπτύξει ανθεκτικότητα σε διαφορετικά εντομοκτόνα. Γονιδιωματικές έρευνες έχουν αναδείξει μηχανισμούς που σχετίζονται με την πέψη και την αποτοξίνωση, βοηθώντας στην κατανόηση της ευρείας διατροφικής του προσαρμογής.
Στον Ευρωπαϊκό Κόκκινο Κατάλογο Νυχτοπεταλούδων του 2026 κατατάσσεται ως Μειωμένου Ενδιαφέροντος — Least Concern (LC), τόσο για την Ευρώπη όσο και για την ΕΕ27. Η αξιολόγηση αυτή είναι περιφερειακή και δεν αποτελεί ξεχωριστή εκτίμηση της κατάστασης του πληθυσμού στην Κύπρο.
Ταξινομική κατάταξη
Βασίλειο: Animalia
Φύλο: Arthropoda
Κλάση: Insecta
Τάξη: Lepidoptera
Υπεροικογένεια: Noctuoidea
Οικογένεια: Noctuidae
Υποοικογένεια: Heliothinae
Γένος: Helicoverpa
Είδος: Helicoverpa armigera
Επιστημονική ονομασία: Helicoverpa armigera (Hübner, [1808])
Αρχικός συνδυασμός: Noctua armigera
Παλαιότερος συνδυασμός: Heliothis armigera
Κοινές ονομασίες: Cotton Bollworm, Old World Bollworm, African Bollworm, Scarce Bordered Straw
Ελληνική ονομασία: Πράσινο σκουλήκι
Παρουσία στην Κύπρο: Επιβεβαιωμένη· ευρέως εξαπλωμένο σύμφωνα με την EPPO
IUCN: Least Concern (LC), Ευρώπη και ΕΕ27, αξιολόγηση 2026
Φωτογράφος: Γιώργος Κωνσταντίνου
Τοποθεσία φωτογράφησης: Φασούρι, Κύπρος
Ημερομηνία φωτογράφησης: 23 Νοεμβρίου 2014
Πηγές
- Lepiforum — ονοματολογία και ταξινόμηση: Helicoverpa armigera, με αναφορά στην ICZN Opinion 1120 και στη χρονολογία [1808]. LepiWiki
- EPPO — μορφολογία και αναγνώριση: διαγνωστικό πρωτόκολλο PM 7/19(1), EPPO Bulletin 33: 289–295. Δημοσίευση. Wiley Online Library
- EPPO Global Database — εξάπλωση, ξενιστές και βιολογία: Κατανομή, ξενιστές, δελτίο είδους. gd.eppo.int
- John, Russell, Hall & Christofides (2008): δημοσιευμένη αναφορά του Cleome ornithopodioides ως ξενιστή του H. armigera στην Κύπρο, Entomologist’s Gazette 59: 209–226. researchgate.net
- Queensland Government και Defra: κύκλος ζωής, νύμφωση, διάπαυση, ζημιές και βιολογικός έλεγχος. Business Queensland
- Murray et al. (1995): πειραματικά επιβεβαιωμένος παρασιτισμός από Hyposoter didymator και Cotesia kazak. Δημοσίευση. DPI eResearch Archive (eRA)
- Iranipour et al. (2010): Trichogramma brassicae και παρασιτισμός αυγών του είδους. Δημοσίευση. Oxford Academic
- Pearce et al. (2017): γονιδιωματική έρευνα για την πολυφαγία και τους μηχανισμούς προσαρμογής. Δημοσίευση. Springer Nature Link
- Τμήμα Γεωργίας Κύπρου και PESI: επιβεβαίωση της ελληνικής ονομασίας «Πράσινο σκουλήκι». moa.gov.cy
- European Red List of Moths (2026): κατάταξη LC για Ευρώπη και ΕΕ27.
Cotton Bollworm, Old World (African) Bollworm or Scarce Bordered Straw – Helicoverpa armigera (Hübner, [1808]) – Cyprus
TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – FASOURI, 23 NOVEMBER 2014
General characteristics
Helicoverpa armigera is a moth belonging to the family Noctuidae and subfamily Heliothinae. Its Greek common name, “Πράσινο σκουλήκι”, meaning green worm, is also used by the Cyprus Department of Agriculture. Despite this name, its caterpillars are not always green and display considerable colour variation.
It is a highly polyphagous species with a broad geographical distribution and considerable agricultural importance. Its caterpillars attack numerous cultivated and wild plants. The ability to use different hosts, rapid development at suitable temperatures and migratory movements contribute to its success.
The species was originally described as Noctua armigera. Older literature frequently uses the combination Heliothis armigera. The date [1808] follows the International Commission on Zoological Nomenclature’s decision conserving the name.
Identification
Adults have a wingspan of approximately 35–40 mm. The forewings vary in colour and carry darker markings. The hindwings are pale, with a broad brown outer band and a characteristic pale area within that band.
Fully grown caterpillars reach approximately 30–40 mm. They may be green, yellowish, pink, brown or very dark, with longitudinal lines and small hairs arising from conspicuous raised bases. The pupa is brown and has two elongated spines at its posterior end.
External appearance does not always allow reliable separation from related species. Distinguishing Helicoverpa zea may require examination of the genitalia or molecular identification. In the Mediterranean region, care is also needed when separating this species from Heliothis peltigera.
Distribution and occurrence in Cyprus
Helicoverpa armigera occurs across much of Africa, Asia, Europe and Australasia. It has also become established in countries of South America. Its migratory abilities allow movements beyond areas where it breeds permanently.
Its presence in Cyprus is confirmed. EPPO lists it as present and widespread on the island. The photographic record from Fasouri on 23 November 2014 documents its occurrence there in late autumn.
The species is associated with cultivated land and other places supporting suitable host plants. The November observation is a specific local record; it does not, by itself, define the complete flight period in Cyprus.
Host plants and feeding
Confirmed hosts include cotton (Gossypium hirsutum), tomato (Solanum lycopersicum), pepper (Capsicum annuum), maize (Zea mays), sorghum (Sorghum bicolor), chickpea (Cicer arietinum), common bean (Phaseolus vulgaris), pea (Pisum sativum), soybean (Glycine max), okra (Abelmoschus esculentus) and sunflower (Helianthus annuus).
These hosts belong to several families, including Solanaceae, Fabaceae, Poaceae and Asteraceae. International literature also records Ricinus communis and Sonchus oleraceus.
A published record specifically identifies Cleome ornithopodioides, belonging to Cleomaceae, as a host plant in Cyprus. This demonstrates that breeding on the island is not restricted to agricultural crops. The remaining list concerns internationally confirmed hosts and should not be treated as a list of Cypriot observations.
Life cycle and movements
The life cycle comprises egg, caterpillar, pupa and adult. Eggs are small, approximately half a millimetre in diameter, and are deposited individually on plants. After hatching, caterpillars feed and develop through successive larval stages.
Mature caterpillars leave the plant and construct a pupal chamber in the soil. Under cold conditions, pupae can enter diapause, temporarily suspending development.
Development time depends on temperature and food quality. Under warm conditions, the cycle can be completed in approximately one month. EPPO reports typically three to five generations in Mediterranean and subtropical regions; this is not a specific measurement for Cyprus.
Adults have considerable migratory abilities. Winds can assist long-distance movements, while the transport of infested plant material provides an additional route of dispersal.
Parasitoids and natural control
Several parasitoids are confirmed to attack the eggs or caterpillars of this species. Trichogramma brassicae, belonging to Trichogrammatidae, has been investigated experimentally as an egg parasitoid of Helicoverpa armigera.
Hyposoter didymator, belonging to Ichneumonidae, and Cotesia kazak, belonging to Braconidae, are confirmed larval parasitoids. In Australian glasshouse experiments, they attacked second-instar caterpillars. Parasitism varied according to the plant on which the caterpillars occurred.
These relationships are documented internationally. They are not presented as confirmed records of parasitism in Cyprus.
Biological control also uses pathogenic microorganisms, including the bacterium Bacillus thuringiensis and nucleopolyhedroviruses. Conserving natural enemies is an important component of integrated management.
Agricultural importance and conservation status
Caterpillars consume leaves, tender shoots, flowers, pods, seeds and fruit. Attacks on reproductive structures can cause greater production losses than foliage feeding alone. Development inside fruit also makes early detection more difficult.
The species has developed resistance to different insecticides. Genomic research has identified mechanisms associated with digestion and detoxification, helping explain its broad dietary adaptability.
The 2026 European Red List of Moths classifies it as Least Concern (LC) for both Europe and the EU27. This is a regional assessment and does not constitute a separate assessment of the population in Cyprus.
Taxonomy
Kingdom: Animalia
Phylum: Arthropoda
Class: Insecta
Order: Lepidoptera
Superfamily: Noctuoidea
Family: Noctuidae
Subfamily: Heliothinae
Genus: Helicoverpa
Species: Helicoverpa armigera
Scientific name: Helicoverpa armigera (Hübner, [1808])
Original combination: Noctua armigera
Earlier combination: Heliothis armigera
Common names: Cotton Bollworm, Old World Bollworm, African Bollworm, Scarce Bordered Straw
Greek common name: Πράσινο σκουλήκι
Occurrence in Cyprus: Confirmed; widespread according to EPPO
IUCN: Least Concern (LC), Europe and EU27, 2026 assessment
Photographer: George Konstantinou
Photographic locality: Fasouri, Cyprus
Photographic date: 23 November 2014
Sources
- Lepiforum — nomenclature and classification: Helicoverpa armigera, including ICZN Opinion 1120 and the date [1808]. LepiWiki
- EPPO — morphology and identification: diagnostic protocol PM 7/19(1), EPPO Bulletin 33: 289–295. Publication. Wiley Online Library
- EPPO Global Database — distribution, hosts and biology: Distribution, host plants, datasheet. gd.eppo.int
- John, Russell, Hall & Christofides (2008): published record of Cleome ornithopodioides as a host of H. armigera in Cyprus, Entomologist’s Gazette 59: 209–226. researchgate.net
- Queensland Government and Defra: life cycle, pupation, diapause, damage and biological control. Business Queensland
- Murray et al. (1995): experimentally confirmed parasitism by Hyposoter didymator and Cotesia kazak. Publication. DPI eResearch Archive (eRA)
- Iranipour et al. (2010): Trichogramma brassicae and parasitism of the species’ eggs. Publication. Oxford Academic
- Pearce et al. (2017): genomic research into polyphagy and adaptation. Publication. Springer Nature Link
- Cyprus Department of Agriculture and PESI: confirmation of the Greek common name. moa.gov.cy
- European Red List of Moths (2026): LC classification for Europe and the EU27.
