Ο Ιερός Ναός της Παναγίας στο χωριό Λύση Αμμοχώστου - Panagias Churche at Lysi Village - Cyprus
Below in English
Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – 18/9/2016
Η εκκλησία του Αγίου Ευφημιανού στον Κόρνο
Το ξωκλήσι του Αγίου Ευφημιανού βρίσκεται μέσα σε δασική περιοχή κοντά στον Κόρνο της επαρχίας Λάρνακας, στην αριστερή πλευρά του παλιού δρόμου Λευκωσίας–Λεμεσού και περίπου ένα χιλιόμετρο από τον δρόμο που οδηγεί στην Ιερά Μονή Σταυροβουνίου. Ανεγέρθηκε από κοινού από Λυσιώτες πρόσφυγες και το Σώμα Προσκόπων Κύπρου, σε χώρο κοντά σε έκταση που είχε παραχωρηθεί στους Προσκόπους για εκπαίδευση. Η δημιουργία του συνδέεται άμεσα με το κατεχόμενο χωριό Λύση και με το ομώνυμο βυζαντινό ξωκλήσι του Αγίου Ευφημιανού, το οποίο συλήθηκε μετά την τουρκική εισβολή του 1974.
Γιατί κτίστηκε στον Κόρνο
Το ξωκλήσι του Κόρνου δημιουργήθηκε ως πρότυπο και μνημείο αναφοράς του ιστορικού Αγίου Ευφημιανού της Λύσης. Δεν εξυπηρετεί μόνο λατρευτικές ανάγκες. Το συγκρότημα σχεδιάστηκε ώστε το ξωκλήσι και ο εκθεσιακός του χώρος να χρησιμοποιούνται για εκδηλώσεις μνήμης, για τη διατήρηση της σχέσης των εκτοπισμένων Λυσιωτών με τον τόπο τους και για την παρουσίαση της σύλησης της εκκλησιαστικής και πολιτιστικής κληρονομιάς της κατεχόμενης Κύπρου.
Αρχιτεκτονική
Ο ναός είναι μονόκλιτος, κτισμένος με λαξευμένες πέτρες της περιοχής, σε μορφή βασιλικής με τρούλο, και η στέγη του είναι καλυμμένη με κεραμίδια. Η αρχιτεκτονική του παραπέμπει σκόπιμα στο ιστορικό ξωκλήσι της Λύσης, ώστε το νέο κτίσμα στον Κόρνο να λειτουργεί ως ζωντανή υπενθύμιση του κατεχόμενου μνημείου. Η σημερινή επίσημη σελίδα του Κόρνου επιβεβαιώνει τόσο τη θέση όσο και αυτά τα βασικά αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά.
Ο Άγιος Ευφημιανός και η Λύση
Ο Άγιος Ευφημιανός τιμόταν ιδιαίτερα στη Λύση. Σύμφωνα με την παράδοση που καταγράφεται στη μελέτη του βυζαντινολόγου Χριστόδουλου Χριστοδούλου, ο Άγιος ήταν πρόσφυγας από την Παλαιστίνη, κατέφυγε στην Κύπρο και συνασκήτεψε με τους Οσίους Ιωνά και Κενδέα. Στον τόπο όπου κατά την παράδοση ασκήτεψε ανεγέρθηκε μικρός τρουλαίος ναός. Η αναθηματική επιγραφή τον ονόμαζε Άγιο Θεμονιανό, ενώ οι Λυσιώτες χρησιμοποιούσαν επίσης τις ονομασίες Ευφημιανός, Φηνιανός και Φημιανός.
Το βυζαντινό ξωκλήσι στη Λύση
Το ιστορικό ξωκλήσι κοντά στη Λύση ήταν ένα μικρό αλλά εξαιρετικά σημαντικό βυζαντινό μνημείο. Το εσωτερικό του ήταν αρχικά ολόκληρο τοιχογραφημένο. Με το πέρασμα του χρόνου μεγάλο μέρος της ζωγραφικής διακόσμησης είχε χαθεί, όμως οι τοιχογραφίες του τρούλου και του τεταρτοσφαιρίου της αψίδας διατηρούνταν σε πολύ καλή κατάσταση πριν από την εισβολή. Το 1973, μόλις έναν χρόνο πριν από την τουρκική εισβολή, συντηρήθηκαν από ειδικό συνεργείο του Τμήματος Αρχαιοτήτων.
Οι τοιχογραφίες του τρούλου
Στο κέντρο του τρούλου εικονιζόταν ο Χριστός Παντοκράτορας μέσα σε κύκλο. Γύρω του αναπτυσσόταν η παράσταση της Δέησης: δεξιά και αριστερά από την Ετοιμασία του Θρόνου εικονίζονταν η Θεοτόκος και ο Ιωάννης ο Πρόδρομος σε στάση δέησης, μαζί με αγγέλους. Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα σημαντικό σύνολο της κυπριακής βυζαντινής μνημειακής ζωγραφικής.
Οι τοιχογραφίες της αψίδας
Στο τεταρτοσφαίριο της αψίδας εικονιζόταν η Θεοτόκος Βλαχερνίτισσα, όρθια με τα χέρια υψωμένα σε δέηση και τον Χριστό σε μετάλλιο μπροστά στο στήθος της, ανάμεσα στους Αρχαγγέλους Μιχαήλ και Γαβριήλ. Στο κάτω μέρος υπήρχε αναθηματική επιγραφή, ενώ στον ημικύλινδρο της κόγχης εικονίζονταν συλλειτουργούντες Ιεράρχες. Τμήματα αυτής της διακόσμησης καταστράφηκαν μετά την κατοχή.
Η σύληση των τοιχογραφιών
Το 1980, σύμφωνα με την ιστορική καταγραφή που παραθέτει η αρχική ανάρτηση, αρχαιοκάπηλοι αφαίρεσαν τις σωζόμενες τοιχογραφίες του τρούλου και της αψίδας. Για να αποσπαστούν από το μνημείο, τεμαχίστηκαν σε 38 κομμάτια, συσκευάστηκαν χωριστά και μεταφέρθηκαν παράνομα στο εξωτερικό με πλαστά έγγραφα που παρουσίαζαν ψευδώς την προέλευσή τους ως Ανατολία. Τα έργα εμφανίστηκαν αργότερα στο Μόναχο.
Η ανακάλυψή τους στην Ευρώπη
Το 1983 ο έμπορος έργων τέχνης Γιάννης Πετσόπουλος πληροφορήθηκε την ύπαρξη των τοιχογραφιών, οι οποίες παρουσιάζονταν ως προερχόμενες από εγκαταλελειμμένο ξωκλήσι της Ανατολίας. Οι φωτογραφίες τους προκάλεσαν το ενδιαφέρον ανθρώπων που συνδέονταν με το Menil Foundation. Η υψηλή ποιότητα και τα χαρακτηριστικά τους δημιούργησαν υποψίες σχετικά με την υποτιθέμενη τουρκική προέλευσή τους και άρχισε έρευνα για την πραγματική τους ταυτότητα.
Η ταυτοποίηση και διάσωση
Η έρευνα οδήγησε στην ταυτοποίηση των έργων ως των κλεμμένων τοιχογραφιών του Αγίου Θεμονιανού/Ευφημιανού της Λύσης. Ακολούθησε συνεργασία μεταξύ του Ιδρύματος Menil, του τότε διευθυντή του Τμήματος Αρχαιοτήτων Βάσου Καραγιώργη και της Αρχιεπισκοπής Κύπρου. Οι τοιχογραφίες τελικά διασώθηκαν από την παράνομη αγορά τέχνης και ακολούθησε πολυετής διαδικασία συντήρησης και αποκατάστασης.
Η περίοδος στο Χιούστον του Τέξας
Μετά την αποκατάστασή τους, οι τοιχογραφίες μεταφέρθηκαν στο Menil Collection στο Χιούστον του Τέξας, όπου δημιουργήθηκε ειδικός χώρος με αρχιτεκτονική αναφορά στο κυπριακό ξωκλήσι για την παρουσίασή τους ως ενιαίου συνόλου. Η αρχική σου ανάρτηση, που βασίζεται στην παλαιότερη μελέτη, αναφέρει την περίοδο κατά την οποία οι τοιχογραφίες βρίσκονταν εκεί. Η πληροφορία όμως χρειάζεται σήμερα σημαντική ενημέρωση: οι τοιχογραφίες δεν βρίσκονται πλέον στο Τέξας.
Η επιστροφή των τοιχογραφιών στην Κύπρο
Μετά τη λήξη της συμφωνίας με την Εκκλησία της Κύπρου, οι τοιχογραφίες επαναπατρίστηκαν στην Κύπρο το 2012. Επομένως, η παλαιά διατύπωση της ανάρτησης ότι «σήμερα» στεγάζονται στο Μουσείο Menil πρέπει να διορθωθεί στο νέο άρθρο. Η περίοδος παραμονής τους στις Ηνωμένες Πολιτείες αποτελεί σημαντικό κεφάλαιο της ιστορίας τους, αλλά σήμερα τα έργα έχουν επιστρέψει στην Κύπρο.
Εκθεσιακός και μνημονικός χαρακτήρας του ξωκλησιού στον Κόρνο
Το συγκρότημα στον Κόρνο περιλαμβάνει και εκθεσιακό χώρο, ώστε ο επισκέπτης να μπορεί να γνωρίσει την ιστορία της χριστιανικής Λύσης, των εκκλησιών και εξωκλησιών της, του Αγίου Ευφημιανού και της περιπέτειας των τοιχογραφιών. Με αυτόν τον τρόπο το ξωκλήσι λειτουργεί ταυτόχρονα ως τόπος λατρείας, μνήμης και ενημέρωσης για την πολιτιστική κληρονομιά της κατεχόμενης Κύπρου.
Οι Λυσιώτες στον Κόρνο
Η αρχική καταγραφή αναφέρει ότι οι Λυσιώτες συγκεντρώνονται στον χώρο μία φορά τον χρόνο για συνεστίαση. Η συνάντηση αυτή προσδίδει στο ξωκλήσι ιδιαίτερη κοινωνική και συμβολική σημασία, καθώς αποτελεί σημείο επανασύνδεσης των εκτοπισμένων κατοίκων και των απογόνων τους με τη θρησκευτική και πολιτιστική κληρονομιά της Λύσης.
Μνήμη της κατεχόμενης πολιτιστικής κληρονομιάς
Η σημασία του Αγίου Ευφημιανού στον Κόρνο ξεπερνά τα όρια ενός συνηθισμένου ξωκλησιού. Αποτελεί μνημείο της κατεχόμενης Λύσης και της εκτοπισμένης κοινότητάς της, αλλά συγχρόνως υπενθυμίζει μία από τις γνωστότερες υποθέσεις παράνομης αφαίρεσης και διεθνούς διακίνησης κυπριακών βυζαντινών έργων τέχνης. Η διάσωση και ο επαναπατρισμός των τοιχογραφιών αποτελούν σημαντικό κεφάλαιο στην προσπάθεια προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς της Κύπρου.
Τοποθεσία – Google Maps
Περιοχή: Κόρνος
Επαρχία: Λάρνακα
Θέση: παλιός δρόμος Λευκωσίας–Λεμεσού, περίπου 1 km από τον δρόμο προς την Ιερά Μονή Σταυροβουνίου
Χώρα: Κύπρος
Google Maps: Άγιος Ευφημιανός – Κόρνος, Κύπρος
Δεν καταχωρίζω αριθμητικές συντεταγμένες μέχρι να διασταυρωθεί με ασφάλεια το ακριβές σημείο του συγκεκριμένου ξωκλησιού.
Φωτογραφική καταγραφή
Οι φωτογραφίες της παρούσας ανάρτησης λήφθηκαν στις 18 Σεπτεμβρίου 2016 από τον Γιώργο Κωνσταντίνου.
Στοιχεία ναού
Ονομασία: Ξωκλήσι Αγίου Ευφημιανού
Αγγλική ονομασία: Church/Chapel of Agios Euphemianus
Τύπος: Ξωκλήσι και χώρος μνήμης/έκθεσης
Αφιέρωση: Άγιος Ευφημιανός
Άλλες ιστορικές ονομασίες του Αγίου: Θεμονιανός, Φηνιανός, Φημιανός
Ανεγέρθηκε από: Λυσιώτες και Σώμα Προσκόπων Κύπρου
Πρότυπο: βυζαντινό ξωκλήσι Αγίου Ευφημιανού/Θεμονιανού στη Λύση
Αρχιτεκτονική: μονόκλιτη βασιλική με τρούλο
Υλικό: λαξευμένη τοπική πέτρα
Στέγη: κεραμοσκεπής
Χρήση: λατρεία, εκδηλώσεις μνήμης και παρουσίαση της ιστορίας της πολιτιστικής κληρονομιάς της Λύσης
Περιοχή: Κόρνος
Επαρχία: Λάρνακα
Χώρα: Κύπρος
Φωτογράφος: Γιώργος Κωνσταντίνου
Ημερομηνία φωτογραφιών: 18/9/2016
Πηγές
Biodiversity of Cyprus – Η εκκλησία του Αγίου Ευφημιανού στο χωριό Κόρνος
Biodiversity of Cyprus – Το χωριό Κόρνος στην επαρχία Λάρνακας
Δήμος Λευκάρων – Δημοτικό Διαμέρισμα Κόρνου – Εκκλησίες
Kornos – Τουριστικός Οδηγός – Άγιος Ευφημιανός
TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – 18/9/2016
Church of Agios Euphemianus at Kornos
The Church of Agios Euphemianus is situated in a forested area near Kornos in Larnaca District, on the left side of the old Nicosia–Limassol road and approximately one kilometre from the road leading to the Holy Monastery of Stavrovouni. It was jointly constructed by displaced people from Lysi and the Cyprus Scout Association, close to an area provided for Scout training. Its creation is directly connected with the occupied village of Lysi and the historic Byzantine chapel of Agios Euphemianus that was looted following the Turkish invasion of Cyprus in 1974.
Why the church was built at Kornos
The Kornos chapel was created as an architectural and commemorative reference to the historic chapel of Agios Euphemianus at Lysi. It was intended not only for worship but also as a place for commemorative events, preservation of the displaced Lysi community's connection with its homeland, and presentation of the looting of the ecclesiastical and cultural heritage of occupied Cyprus.
Architecture
The church is a single-aisled building, constructed from dressed local stone in the form of a domed basilica and roofed with tiles. Its architecture deliberately recalls the historic chapel at Lysi, allowing the new building at Kornos to serve as a physical reminder of the occupied monument.
Agios Euphemianus and Lysi
Agios Euphemianus was particularly venerated at Lysi. According to the tradition recorded in the study by Byzantinist Christodoulos Christodoulou, the saint was a refugee from Palestine who came to Cyprus and lived an ascetic life together with Saints Jonas and Kendeas. A small domed church was later constructed at the place traditionally associated with his ascetic life. Its dedicatory inscription referred to Agios Themonianos, while the people of Lysi also called the saint Euphemianus, Phinianus and Phimianus.
The Byzantine chapel at Lysi
The historic chapel near Lysi was a small but exceptionally important Byzantine monument. Its interior had originally been completely covered with wall paintings. Most had disappeared over time, but the paintings of the dome and the semi-dome of the apse remained in very good condition before the invasion. In 1973, only one year before the Turkish invasion, they were conserved by a specialist team from the Department of Antiquities.
Frescoes of the dome
At the centre of the dome was Christ Pantocrator, enclosed within a circular composition. Around him was the Deesis, with the Virgin Mary and Saint John the Baptist shown in prayer on either side of the prepared throne, accompanied by angels. The composition formed an important surviving ensemble of Cypriot Byzantine monumental painting.
Frescoes of the apse
The semi-dome of the apse depicted the Virgin Blachernitissa, standing in prayer with raised hands and Christ represented in a medallion before her breast, flanked by the Archangels Michael and Gabriel. A dedicatory inscription survived below, while concelebrating hierarchs had been depicted on the lower part of the apse. Parts of this decoration were subsequently destroyed after the occupation.
Looting of the frescoes
In 1980, according to the historical account reproduced in the original Biodiversity of Cyprus article, looters removed the surviving frescoes from the dome and apse. The paintings were cut into 38 separate pieces, packed individually and illegally transported abroad using false documentation claiming that they originated in Anatolia. They subsequently appeared on the art market in Munich.
Discovery in Europe
In 1983, London art dealer Yannis Petsopoulos learned of the frescoes, which were being represented as originating from an abandoned chapel in Anatolia. Photographs of the works attracted the attention of people associated with the Menil Foundation. Their quality and characteristics raised doubts about the claimed provenance and prompted an investigation into their true identity.
Identification and rescue
The investigation eventually identified the works as the stolen frescoes of Agios Themonianos/Euphemianus at Lysi. Cooperation followed between the Menil Foundation, Vassos Karageorghis, then Director of the Cyprus Department of Antiquities, and the Church of Cyprus. The frescoes were rescued from the illicit art market and subsequently underwent a lengthy process of conservation and restoration.
The Houston period
Following restoration, the frescoes were taken to the Menil Collection in Houston, Texas, where a specially designed structure recalling the architecture of the Cypriot chapel was created to display them as a unified ensemble. The original 2016 Biodiversity of Cyprus article reflects the period when the frescoes were still associated with their display at the Menil. This information now requires an important update: the frescoes are no longer in Texas.
Return of the frescoes to Cyprus
After the agreement with the Church of Cyprus came to an end, the frescoes were repatriated to Cyprus in 2012. The older statement that they are “today” housed at the Menil therefore needs to be updated. Their period in the United States remains an important chapter in their history, but the works themselves have returned to Cyprus.
Exhibition and memorial function at Kornos
The complex at Kornos also incorporates an exhibition space presenting the history of Christian Lysi, its churches and chapels, the life and tradition of Agios Euphemianus and the extraordinary story of the stolen frescoes. The site therefore functions simultaneously as a place of worship, remembrance and education concerning the cultural heritage of occupied Cyprus.
The people of Lysi at Kornos
The original record notes that people from Lysi gather at the site once a year for a communal gathering. This gives the chapel an important social as well as religious role, providing displaced residents and their descendants with a place where they can maintain their connection with the religious and cultural heritage of their occupied village.
A memorial to the cultural heritage of occupied Cyprus
The significance of Agios Euphemianus at Kornos extends far beyond that of an ordinary rural chapel. It is a memorial to occupied Lysi and its displaced community, while also recalling one of the best-known cases involving the illegal removal and international trafficking of Cypriot Byzantine art. The rescue and eventual repatriation of the frescoes represent an important chapter in the protection of Cyprus's cultural heritage.
Location – Google Maps
Area: Kornos
District: Larnaca
Location: old Nicosia–Limassol road, approximately 1 km from the road to the Holy Monastery of Stavrovouni
Country: Cyprus
Google Maps: Agios Euphemianus – Kornos, Cyprus
Exact numerical coordinates are omitted until the precise location of this particular chapel is independently verified.
Photographic record
The photographs accompanying this article were taken on 18 September 2016 by George Konstantinou.
Church details
Name: Church/Chapel of Agios Euphemianus
Greek name: Εκκλησία / ξωκλήσι Αγίου Ευφημιανού
Dedication: Agios Euphemianus
Other historical forms of the saint's name: Themonianos, Phinianus, Phimianus
Type: Chapel and memorial/exhibition site
Built by: displaced people of Lysi and the Cyprus Scout Association
Architectural model: Byzantine Chapel of Agios Euphemianus/Themonianos at Lysi
Architecture: single-aisled domed basilica
Material: dressed local stone
Roof: tiled
Functions: worship, commemorative events and presentation of the cultural heritage of Lysi
Area: Kornos
District: Larnaca
Country: Cyprus
Photographer: George Konstantinou
Date of photographs: 18/9/2016
Sources
Biodiversity of Cyprus – Church of Agios Euphemianus at Kornos Village
Biodiversity of Cyprus – Kornos Village, Larnaca District
Lefkara Municipality – Kornos Municipal District – Churches
Kornos – Tourist Guide – Agios Euphemianus
No comments:
Post a Comment