Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou: Hexaplex trunculus (Linnaeus, 1758) – Απολιθωμένες πορφύρες από το Αρεδιού, Λευκωσία – Fossil banded dye-murex from Arediou, Nicosia District

See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Photos by George Konstantinou

Below in English

Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – Αρεδιού, επαρχία Λευκωσίας, Κύπρος.

Τα απολιθωμένα κελύφη Hexaplex trunculus (Linnaeus, 1758) που παρουσιάζονται εδώ βρέθηκαν από τον Γιώργο Κωνσταντίνου και τη σύζυγό του Φανή Κωνσταντίνου στην περιοχή του Αρεδιού, επαρχία Λευκωσίας.

Το Hexaplex trunculus είναι θαλάσσιο γαστερόποδο της οικογένειας Muricidae. Η σημερινή αποδεκτή επιστημονική ονομασία είναι Hexaplex trunculus (Linnaeus, 1758), ενώ το είδος περιγράφηκε αρχικά ως Murex trunculus Linnaeus, 1758. Έχει επίσης χρησιμοποιηθεί στο παρελθόν η ονομασία Phyllonotus trunculus.

Στα αγγλικά είναι γνωστό ως banded dye-murex, ονομασία που συνδέεται με τις χαρακτηριστικές χρωματικές ζώνες του κελύφους και κυρίως με την ιστορική χρήση του για την παραγωγή πορφυρής βαφής.

Περιγραφή

Το Hexaplex trunculus έχει ισχυρό και σχετικά ογκώδες κέλυφος, με υψηλή σπείρα και έντονη εξωτερική γλυπτική. Οι σπείρες φέρουν ισχυρές αξονικές προεξοχές, οι οποίες μπορεί να σχηματίζουν εξογκώματα ή κοντές άκανθες, δίνοντας στο κέλυφος τραχιά εμφάνιση. Στο κάτω μέρος αναπτύσσεται σαφής σιφωνικός σωλήνας.

Το είδος παρουσιάζει σημαντική μορφολογική ποικιλότητα ως προς τη γλυπτική και την ανάπτυξη των προεξοχών του κελύφους. Στα ζωντανά άτομα παρατηρούνται συνήθως χαρακτηριστικές σκούρες ζώνες.

Στα απολιθωμένα δείγματα ο αρχικός χρωματισμός μπορεί να μην έχει διατηρηθεί, όμως το σχήμα, οι σπείρες, οι ισχυρές προεξοχές και η γενικότερη γλυπτική του κελύφους μπορούν να διατηρηθούν αρκετά καλά.

Εξάπλωση και οικολογία

Το σημερινό Hexaplex trunculus αποτελεί χαρακτηριστικό θαλάσσιο γαστερόποδο της Μεσογείου και απαντά επίσης σε τμήματα του ανατολικού Ατλαντικού. Είναι βενθικό είδος και συναντάται κυρίως σε παράκτια και υποπαράκτια περιβάλλοντα.

Όπως πολλά άλλα Muricidae, είναι σαρκοφάγο και τρέφεται με άλλους θαλάσσιους οργανισμούς, ιδιαίτερα μαλάκια.

Η πορφύρα και η χρήση της στην αρχαιότητα

Το Hexaplex trunculus έχει ιδιαίτερη ιστορική και αρχαιολογική σημασία. Ήταν ένα από τα σημαντικότερα μεσογειακά γαστερόποδα που χρησιμοποιήθηκαν στην αρχαιότητα για την παραγωγή της περίφημης πορφυρής βαφής.

Η βαφή παραγόταν από έκκριση του υποβραγχιακού αδένα του ζώου. Αρχαιολογικές έρευνες έχουν τεκμηριώσει τη συστηματική εκμετάλλευση του Hexaplex trunculus για την παραγωγή πορφύρας στον αρχαίο μεσογειακό κόσμο.

Τα απολιθώματα από το Αρεδιού

Η παρουσία απολιθωμένων θαλάσσιων γαστεροπόδων στην ενδοχώρα της επαρχίας Λευκωσίας αποτελεί αποτέλεσμα της μακράς γεωλογικής εξέλιξης της Κύπρου.

Το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης της Κυπριακής Δημοκρατίας αναφέρει ότι οι Πλειο-Πλειστοκαινικοί σχηματισμοί της Κύπρου περιέχουν άφθονα μακροαπολιθώματα. Στα γαστερόποδα που αναφέρονται περιλαμβάνονται μεταξύ άλλων τα Natica, Strombus, Murex, Conus και Patella, μαζί με πολυάριθμα δίθυρα και άλλους θαλάσσιους οργανισμούς.

Τα απολιθωμένα κελύφη Hexaplex trunculus που παρουσιάζονται εδώ αποτελούν προσωπικά ευρήματα του Γιώργου Κωνσταντίνου και της Φανής Κωνσταντίνου από το Αρεδιού.

Χωρίς ακριβή στοιχεία για το στρωματογραφικό επίπεδο από το οποίο προήλθαν τα συγκεκριμένα δείγματα, δεν αποδίδεται εδώ ακριβέστερη γεωλογική ηλικία μόνο με βάση την εμφάνιση των κελυφών.

Ταξινόμηση

Βασίλειο: Animalia
Φύλο: Mollusca
Κλάση: Gastropoda
Υφομοταξία: Caenogastropoda
Τάξη: Neogastropoda
Υπεροικογένεια: Muricoidea
Οικογένεια: Muricidae
Υποοικογένεια: Muricinae
Γένος: Hexaplex
Είδος: Hexaplex trunculus (Linnaeus, 1758)
Αρχικός συνδυασμός: Murex trunculus Linnaeus, 1758
Υλικό: Απολιθωμένα κελύφη
Τοποθεσία: Αρεδιού, επαρχία Λευκωσίας, Κύπρος
Συλλέκτες: Γιώργος Κωνσταντίνου και Φανή Κωνσταντίνου

Πηγές

TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – AREDIOU, NICOSIA DISTRICT, CYPRUS.

The fossil shells of Hexaplex trunculus (Linnaeus, 1758) presented here were found by George Konstantinou and his wife Fani Konstantinou in the area of Arediou, Nicosia District, Cyprus.

Hexaplex trunculus is a marine gastropod belonging to the family Muricidae. Its currently accepted scientific name is Hexaplex trunculus (Linnaeus, 1758), while Linnaeus originally described the species as Murex trunculus Linnaeus, 1758. The name Phyllonotus trunculus has also been used historically.

Its established English common name is banded dye-murex, referring to the characteristic bands of the shell and, especially, to its historical importance in the production of purple dye.

Description

Hexaplex trunculus has a robust and relatively heavy shell, with a high spire and strong external sculpture. The whorls bear prominent axial structures that may develop into knobs or short spines, giving the shell a rough appearance. A distinct siphonal canal occurs at the lower end of the shell.

The species shows considerable morphological variation in shell sculpture and in the development of these projections. Living specimens commonly display characteristic dark bands.

The original colour may not survive in fossil specimens, but the general shape, whorls, prominent projections and shell sculpture can remain well preserved.

Distribution and ecology

The living Hexaplex trunculus is a characteristic marine gastropod of the Mediterranean and also occurs in parts of the eastern Atlantic. It is a benthic species, particularly associated with coastal and shallow sublittoral environments.

Like many other muricids, it is carnivorous and feeds on other marine organisms, particularly molluscs.

Purple dye and its ancient use

Hexaplex trunculus has considerable historical and archaeological importance. It was one of the principal Mediterranean gastropods exploited in antiquity for the production of the famous purple dye.

The dye was produced from a secretion of the animal's hypobranchial gland. Archaeological research has documented the systematic exploitation of Hexaplex trunculus for purple-dye production in the ancient Mediterranean world.

Fossils from Arediou

The presence of fossil marine gastropods in the interior of Nicosia District reflects the long geological evolution of Cyprus.

The Geological Survey Department of the Republic of Cyprus records abundant macrofossils in the Plio-Pleistocene formations of the island. Gastropods listed from these deposits include Natica, Strombus, Murex, Conus and Patella, together with numerous bivalves and other marine organisms.

The fossil Hexaplex trunculus shells presented here are personal finds made by George Konstantinou and Fani Konstantinou at Arediou.

Without precise information about the stratigraphic horizon from which these particular specimens originated, a more exact geological age is not assigned here solely from the appearance of the shells.

Classification

Kingdom: Animalia
Phylum: Mollusca
Class: Gastropoda
Subclass: Caenogastropoda
Order: Neogastropoda
Superfamily: Muricoidea
Family: Muricidae
Subfamily: Muricinae
Genus: Hexaplex
Species: Hexaplex trunculus (Linnaeus, 1758)
Original combination: Murex trunculus Linnaeus, 1758
Material: Fossil shells
Locality: Arediou, Nicosia District, Cyprus
Collectors: George Konstantinou and Fani Konstantinou

Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou

Translate

Saturday, 18 February 2017

Hexaplex trunculus (Linnaeus, 1758) – Απολιθωμένες πορφύρες από το Αρεδιού, Λευκωσία – Fossil banded dye-murex from Arediou, Nicosia District – Cyprus