Xenophora spp. – Απολιθωμένα θαλάσσια γαστερόποδα από την επαρχία Λευκωσίας – Fossil marine gastropods from Nicosia District – Cyprus

See also

All about Cyprus - Όλα για την Κύπρο

Photos by George Konstantinou

Below in English

Κείμενο και φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – επαρχία Λευκωσίας, Κύπρος.

Απολιθωμένα Xenophora από τη Λευκωσία

Τα απολιθώματα που παρουσιάζονται στις φωτογραφίες βρέθηκαν από τον Γιώργο Κωνσταντίνου σε διάφορες τοποθεσίες της επαρχίας Λευκωσίας και αντιπροσωπεύουν διαφορετικές μορφές θαλάσσιων γαστεροπόδων του γένους Xenophora.

Καθώς τα δείγματα παρουσιάζουν μορφολογικές διαφορές και μπορεί να αντιπροσωπεύουν περισσότερα από ένα είδη, είναι προτιμότερο να καταγράφονται συλλογικά ως Xenophora spp., χωρίς αυθαίρετη απόδοση των επιμέρους κελυφών σε συγκεκριμένα είδη.

Το γένος Xenophora ανήκει στην οικογένεια Xenophoridae, μια ιδιαίτερα χαρακτηριστική ομάδα θαλάσσιων γαστεροπόδων. Η σύγχρονη ταξινομία αναγνωρίζει το Xenophora Fischer von Waldheim, 1807 ως αποδεκτό γένος.

Τα χαρακτηριστικά κελύφη της Xenophora

Τα κελύφη της Xenophora είναι συνήθως κωνικά, με σχετικά χαμηλή έως μέτρια σπείρα, πλατιά βάση και χαρακτηριστική περιφέρεια. Ένα από τα πιο ασυνήθιστα χαρακτηριστικά αυτών των γαστεροπόδων είναι η συμπεριφορά πολλών ειδών να προσκολλούν ξένα αντικείμενα πάνω στο εξωτερικό μέρος του κελύφους τους.

Καθώς το ζώο μεγαλώνει, μπορεί να στερεώνει στο κέλυφός του μικρά κομμάτια από άλλα κελύφη, θραύσματα πετρωμάτων και διαφορετικά αντικείμενα που βρίσκει στον θαλάσσιο πυθμένα. Το χαρακτηριστικό αυτό είναι τόσο έντονο ώστε στα αγγλικά τα μέλη της οικογένειας είναι γνωστά ως carrier shells.

Η ίδια η ονομασία Xenophora προέρχεται από ελληνικές ρίζες που παραπέμπουν στην έννοια του «φέρει ξένα αντικείμενα», σε άμεση σχέση με αυτή την ιδιαίτερη συμπεριφορά.

Γιατί προσκολλούν αντικείμενα στο κέλυφος

Η προσκόλληση ξένου υλικού αποτελεί ένα από τα πιο εντυπωσιακά γνωρίσματα των Xenophoridae. Τα αντικείμενα ενσωματώνονται στο κέλυφος κατά την ανάπτυξή του και μπορούν να καλύπτουν σημαντικό μέρος της άνω επιφάνειας.

Η συμπεριφορά αυτή έχει συσχετιστεί με λειτουργίες όπως η καμουφλάζ, η προστασία και η σταθεροποίηση του κελύφους πάνω σε μαλακά υποστρώματα. Παράλληλα, τα προσκολλημένα αντικείμενα μεταβάλλουν σημαντικά την εξωτερική εμφάνιση του κελύφους.

Αυτό δημιουργεί ιδιαίτερες δυσκολίες και στην παλαιοντολογική μελέτη της ομάδας.

Μια δύσκολη ομάδα για προσδιορισμό

Η αναγνώριση απολιθωμένων Xenophoridae σε επίπεδο είδους δεν είναι πάντοτε εύκολη.

Επιστημονική μελέτη των απολιθωμένων Xenophoridae του Μεσογειακού Πλειοκαίνου επισημαίνει ότι η ομάδα παρουσιάζει αρκετές ταξινομικές δυσκολίες. Η βασική κατασκευή του κελύφους είναι σχετικά συντηρητική, τα διαθέσιμα μορφολογικά χαρακτηριστικά είναι περιορισμένα και τα αντικείμενα που προσκολλούσε το ζώο μπορούσαν να επηρεάσουν το σχήμα των σπειρών. Επιπλέον, ορισμένα είδη είναι σπάνια και καλά διατηρημένα απολιθώματα δεν είναι πάντοτε διαθέσιμα.

Για τον λόγο αυτό, οι διαφορετικές μορφές από τη Λευκωσία παρουσιάζονται ως Xenophora spp. μέχρι να γίνει λεπτομερής συγκριτική μελέτη κάθε δείγματος.

Η Xenophora στο απολιθωματικό αρχείο της Μεσογείου

Οι Xenophoridae έχουν μακρά απολιθωματική ιστορία και είναι γνωστοί από θαλάσσιες αποθέσεις πολλών γεωλογικών περιόδων.

Η ομάδα ήταν παρούσα και στη Μεσόγειο κατά το Νεογενές. Από το Πλειόκαινο της ευρύτερης Ευρωμεσογειακής περιοχής έχουν αναφερθεί αρκετά είδη, μεταξύ των οποίων Xenophora crispa, X. deshayesi, X. infundibulum, X. plioitalica και X. scaldensis, μαζί με εκπροσώπους συγγενικών γενών της οικογένειας Xenophoridae.

Η αναφορά αυτών των ειδών δείχνει την παλαιοντολογική ποικιλότητα της οικογένειας στη Μεσόγειο, αλλά δεν σημαίνει ότι τα συγκεκριμένα κυπριακά δείγματα ανήκουν σε κάποιο από αυτά.

Οι αρχαίες θάλασσες της Λευκωσίας

Η παρουσία απολιθωμένων θαλάσσιων γαστεροπόδων στη σημερινή ενδοχώρα της Κύπρου αποτελεί αποτέλεσμα της γεωλογικής εξέλιξης του νησιού.

Για μεγάλα χρονικά διαστήματα, περιοχές της σημερινής επαρχίας Λευκωσίας καλύπτονταν από θάλασσα. Στους πυθμένες συσσωρεύονταν ιζήματα μαζί με κελύφη και άλλα κατάλοιπα της θαλάσσιας πανίδας.

Η μεταγενέστερη τεκτονική ανύψωση της Κύπρου έφερε αυτές τις θαλάσσιες αποθέσεις πάνω από τη σημερινή στάθμη της θάλασσας. Έτσι, στην επαρχία Λευκωσίας διατηρείται σήμερα πλούσια απολιθωματική πανίδα με γαστερόποδα, δίθυρα, εχινοειδή και άλλα θαλάσσια ασπόνδυλα.

Η ηλικία των ευρημάτων

Τα απολιθώματα προέρχονται από διαφορετικές τοποθεσίες της επαρχίας Λευκωσίας και δεν θεωρείται ότι όλα προέρχονται αναγκαστικά από το ίδιο γεωλογικό στρώμα ή ότι έχουν την ίδια ηλικία.

Χωρίς επιβεβαιωμένα στρωματογραφικά στοιχεία για κάθε επιμέρους εύρημα, δεν αποδίδεται συγκεκριμένη απόλυτη ηλικία στα δείγματα.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό επειδή το γένος Xenophora έχει μεγάλη γεωλογική εξάπλωση και η παρουσία του από μόνη της δεν αποτελεί επαρκές στοιχείο για ακριβή χρονολόγηση.

Τα ευρήματα του Γιώργου Κωνσταντίνου

Τα διαφορετικά απολιθώματα Xenophora που παρουσιάζονται εδώ έχουν βρεθεί από τον Γιώργο Κωνσταντίνου κατά τη διάρκεια πολυετούς επιτόπιας έρευνάς του σε διάφορες περιοχές της επαρχίας Λευκωσίας.

Η παρουσία διαφορετικών μορφών έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη μελλοντική συγκριτική μελέτη του υλικού, καθώς η λεπτομερής εξέταση της μορφολογίας των κελυφών μπορεί να δείξει εάν αντιπροσωπεύονται περισσότερα από ένα είδη.

Ταξινόμηση

Βασίλειο: Animalia
Φύλο: Mollusca
Κλάση: Gastropoda
Υφομοταξία: Caenogastropoda
Τάξη: Littorinimorpha
Υπεροικογένεια: Xenophoroidea
Οικογένεια: Xenophoridae
Γένος: Xenophora Fischer von Waldheim, 1807
Προσδιορισμός: Xenophora spp.
Υλικό: Απολιθωμένα κελύφη
Προέλευση: Διάφορες τοποθεσίες της επαρχίας Λευκωσίας, Κύπρος
Συλλέκτης: Γιώργος Κωνσταντίνου

Πηγές

World Register of Marine Species (WoRMS) – αποδεκτή ονοματολογία και ταξινομικά δεδομένα για το γένος Xenophora και την οικογένεια Xenophoridae.

Manganelli, G., Spadini, V. & Cianfanelli, S. – The xenophorid gastropods of the Mediterranean Pliocene: The record of the Siena Basin, Bollettino della Società Paleontologica Italiana 43(3): 409–451.

Animal Diversity Web – μορφολογία και χαρακτηριστική συμπεριφορά προσκόλλησης ξένων αντικειμένων στα κελύφη των Xenophora. 

TEXT AND PHOTOS: GEORGE KONSTANTINOU – NICOSIA DISTRICT, CYPRUS.

Xenophora spp. – Fossil marine gastropods from Nicosia District – Cyprus

Fossil Xenophora from Nicosia

The fossils shown in the photographs were found by George Konstantinou at different localities in Nicosia District and represent different forms of marine gastropods belonging to the genus Xenophora.

As the specimens show morphological differences and may represent more than one species, they are best collectively recorded as Xenophora spp., without assigning the individual shells to particular species without detailed comparative study.

Xenophora belongs to the family Xenophoridae, a distinctive group of marine gastropods. Xenophora Fischer von Waldheim, 1807 is currently recognised as an accepted genus.

The characteristic Xenophora shell

Xenophora shells are generally conical, with a relatively low to moderately elevated spire, broad base and distinctive peripheral margin.

One of their most remarkable characteristics is the behaviour of many species in cementing foreign objects onto the outside of their own shells as they grow.

These objects may include fragments of other mollusc shells, pieces of rock and other materials collected from the seabed. This unusual habit has given members of the family their English common name, carrier shells.

The name Xenophora itself derives from Greek roots referring to the carrying of foreign objects.

Carrying foreign objects

Attachment of foreign material is one of the defining features associated with xenophorids. Objects are incorporated during shell growth and may cover a substantial portion of the upper shell surface.

This behaviour has been associated with functions including camouflage, protection and stabilisation of the shell on soft substrates. The attached material can also substantially modify the external appearance of the shell.

This creates additional difficulties when fossil species are studied.

Difficulties in fossil identification

Species-level identification of fossil Xenophoridae can be challenging.

A detailed study of Mediterranean Pliocene xenophorids noted several difficulties in their systematics: shell structure is relatively conservative, relatively few shell characters are available, attached objects can modify whorl shape, some species are rare, and well-preserved specimens may be difficult to obtain.

The different Nicosia specimens are therefore recorded as Xenophora spp. pending detailed comparative study of each shell.

Xenophora in the Mediterranean fossil record

Xenophorids have a long fossil history and occur in marine deposits representing many geological periods.

They were also present in the Mediterranean during the Neogene. Several species have been reported from the Euro-Mediterranean Pliocene, including Xenophora crispa, X. deshayesi, X. infundibulum, X. plioitalica and X. scaldensis, together with representatives of related xenophorid genera.

These records demonstrate the former diversity of the family in the Mediterranean but do not establish the identity of the individual Cyprus specimens.

Ancient seas of Nicosia

The occurrence of fossil marine gastropods in the present-day interior of Cyprus reflects the geological evolution of the island.

For long periods, areas now forming Nicosia District were covered by the sea. Sediments accumulated on these ancient seabeds together with shells and other remains of marine organisms.

Subsequent tectonic uplift brought these marine deposits above present sea level. Nicosia District consequently preserves a rich fossil marine fauna including gastropods, bivalves, echinoids and many other marine invertebrates.

Geological age

The specimens were collected from different localities within Nicosia District, and they should not automatically be regarded as coming from the same geological horizon or as being of identical age.

Without confirmed stratigraphic information for each individual locality, no precise numerical age is assigned to the specimens.

This is especially important because Xenophora has a long geological history, and the presence of the genus alone is insufficient for precise dating.

George Konstantinou's finds

The different fossil Xenophora specimens presented here were collected by George Konstantinou during many years of field exploration at different localities across Nicosia District.

Their morphological diversity makes the material particularly interesting for future comparative study, which may determine whether more than one species is represented.

Classification

Kingdom: Animalia
Phylum: Mollusca
Class: Gastropoda
Subclass: Caenogastropoda
Order: Littorinimorpha
Superfamily: Xenophoroidea
Family: Xenophoridae
Genus: Xenophora Fischer von Waldheim, 1807
Identification: Xenophora spp.
Material: Fossil shells
Provenance: Different localities in Nicosia District, Cyprus
Collector: George Konstantinou

Sources

World Register of Marine Species (WoRMS) – accepted nomenclature and taxonomic information for Xenophora and Xenophoridae.

Manganelli, G., Spadini, V. & Cianfanelli, S. – The xenophorid gastropods of the Mediterranean Pliocene: The record of the Siena Basin, Bollettino della Società Paleontologica Italiana 43(3): 409–451.

Animal Diversity Web – shell morphology and the characteristic foreign-object attachment behaviour of Xenophora.