The eight snakes of Cyprus - Τα οκτώ είδη φιδιών τις Κύπρου
Below
in English
Κείμενο:
Γιώργος Κωνσταντίνου
Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου
Η Σαΐττα ή Σαπίτης, με επιστημονική ονομασία Malpolon insignitus, είναι ένα από τα μεγαλύτερα, ταχύτερα και πιο χαρακτηριστικά φίδια της Κύπρου. Στα αγγλικά είναι γνωστή ως Eastern Montpellier Snake.
Πρόκειται για ημερόβιο φίδι με εξαιρετική ταχύτητα και πολύ καλή όραση, το οποίο συναντάται σε μεγάλο μέρος του νησιού και σε μεγάλη ποικιλία βιοτόπων.
Παρά το γεγονός ότι διαθέτει δηλητήριο, η Σαΐττα δεν θεωρείται επικίνδυνο φίδι για τον άνθρωπο. Τα δηλητηριώδη δόντια της βρίσκονται στο πίσω μέρος της άνω γνάθου, γεγονός που διαφοροποιεί σημαντικά τον μηχανισμό έγχυσης του δηλητηρίου της από εκείνον της οχιάς.
Η παρουσία της στην κυπριακή ύπαιθρο είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς αποτελεί δραστήριο θηρευτή πολλών μικρών σπονδυλωτών και συμμετέχει στη φυσική ισορροπία των οικοσυστημάτων του νησιού.
Ονομασία και ταξινόμηση
Η επιστημονική ονομασία του είδους είναι Malpolon insignitus.
Στην Κύπρο είναι ευρέως γνωστό με τις λαϊκές ονομασίες Σαΐττα και Σαπίτης.
Το όνομα Σαΐττα είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστικό και ταιριάζει με την εντυπωσιακή ταχύτητα του φιδιού όταν κινείται στο έδαφος.
Το είδος στο παρελθόν είχε συνδεθεί ταξινομικά με το Malpolon monspessulanus, το δυτικό Montpellier snake. Σήμερα το Malpolon insignitus αναγνωρίζεται ως ξεχωριστό είδος, με εξάπλωση στην ανατολική Μεσόγειο, τη βόρεια Αφρική και τη δυτική Ασία.
Ένα από τα μεγαλύτερα φίδια της Κύπρου
Η Σαΐττα είναι μεγάλο και ισχυρό φίδι.
Μεγάλα ενήλικα άτομα μπορούν να πλησιάσουν ή ακόμη και να ξεπεράσουν τα δύο μέτρα σε μήκος, αν και τέτοια πολύ μεγάλα άτομα δεν συναντώνται συχνά.
Το σώμα είναι μακρύ και σχετικά δυνατό, ενώ η ουρά είναι επίσης μεγάλη.
Το κεφάλι είναι χαρακτηριστικό και διακρίνεται από τον λαιμό. Ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η περιοχή πάνω από τα μάτια, η οποία δημιουργεί μια χαρακτηριστική έντονη έκφραση.
Η κατασκευή του σώματος και η εξαιρετικά γρήγορη κίνησή της την καθιστούν ένα από τα πλέον εντυπωσιακά φίδια που μπορεί να συναντήσει κάποιος στην κυπριακή φύση.
Χρωματισμός και διαφορές μεταξύ νεαρών και ενηλίκων
Η εμφάνιση της Σαΐττας μεταβάλλεται σημαντικά καθώς μεγαλώνει.
Τα νεαρά άτομα έχουν συνήθως καστανό χρωματισμό με πολυάριθμα ανοιχτόχρωμα, λευκά ή κιτρινωπά σημάδια και σχέδια στο σώμα και στο κεφάλι.
Με την ηλικία ο χρωματισμός γίνεται περισσότερο ομοιόμορφος.
Τα ενήλικα άτομα παρουσιάζουν συνήθως γκριζωπό έως ελαιοπράσινο χρωματισμό, ενώ η κάτω επιφάνεια του σώματος είναι ανοιχτότερη και συχνά κιτρινωπή.
Οι διαφορές αυτές είναι τόσο έντονες ώστε ένα νεαρό άτομο μπορεί σε κάποιον που δεν γνωρίζει το είδος να φαίνεται εντελώς διαφορετικό από ένα μεγάλο ενήλικο.
Εξάπλωση στην Κύπρο
Η Σαΐττα είναι ευρέως εξαπλωμένη στην Κύπρο.
Μπορεί να συναντηθεί από τις παράκτιες περιοχές μέχρι τις ψηλότερες περιοχές του Τροόδους.
Η μεγάλη υψομετρική και οικολογική της εξάπλωση δείχνει την ικανότητα του είδους να προσαρμόζεται σε διαφορετικές συνθήκες.
Συναντάται σε ξηρές και βραχώδεις περιοχές, θαμνώνες, φρυγανότοπους, γεωργικές εκτάσεις, ανοικτές δασικές περιοχές και άλλους μεσογειακούς βιοτόπους.
Είναι ένα από τα κοινά φίδια του τόπου μας.
Ένα καθαρά ημερόβιο φίδι
Η Σαΐττα δραστηριοποιείται κυρίως κατά τη διάρκεια της ημέρας.
Βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην όρασή της για να εντοπίζει τόσο τη λεία όσο και πιθανούς κινδύνους.
Συχνά κινείται με το κεφάλι και το μπροστινό μέρος του σώματος ελαφρώς ανασηκωμένα, παρατηρώντας τον χώρο γύρω της.
Όταν αντιληφθεί άνθρωπο, η πρώτη της αντίδραση είναι συνήθως η γρήγορη διαφυγή.
Η μεγάλη ταχύτητά της αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μέσα άμυνάς της.
Διατροφή
Η Σαΐττα είναι δραστήριος θηρευτής.
Σημαντικό μέρος της διατροφής της αποτελούν οι σαύρες. Στην Κύπρο συλλαμβάνει συχνά κουρκουτάδες, οι οποίοι αποτελούν άφθονη λεία σε πολλούς από τους βιότοπους όπου ζει.
Η διατροφή της όμως δεν περιορίζεται στις σαύρες.
Μπορεί επίσης να τραφεί με μικρά θηλαστικά, τρωκτικά, πουλιά, αμφίβια και άλλα φίδια.
Η δυνατότητα να εκμεταλλεύεται διαφορετικές πηγές τροφής είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους μπορεί να επιβιώνει σε τόσο μεγάλη ποικιλία οικοτόπων.
Θηρευτής άλλων φιδιών
Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον χαρακτηριστικό της Σαΐττας είναι ότι μπορεί να συμπεριλάβει και άλλα φίδια στη διατροφή της.
Η οφιοφαγία αποτελεί μέρος της φυσικής διατροφικής συμπεριφοράς του είδους.
Ως μεγάλο, γρήγορο και ισχυρό φίδι, μπορεί να καταδιώξει και να συλλάβει μικρότερα ερπετά, συμπεριλαμβανομένων άλλων φιδιών.
Η συμπεριφορά αυτή αποτελεί ακόμη ένα παράδειγμα του σημαντικού ρόλου που κατέχει ως θηρευτής στα κυπριακά οικοσυστήματα.
Το δηλητήριο της Σαΐττας
Η Σαΐττα είναι δηλητηριώδες φίδι, αλλά αυτό χρειάζεται να ερμηνεύεται σωστά.
Είναι οπισθόγλυφο φίδι. Τα εξειδικευμένα δόντια που χρησιμοποιούνται για την εισαγωγή του δηλητηρίου βρίσκονται προς το πίσω μέρος της άνω γνάθου.
Αυτός ο μηχανισμός είναι πολύ διαφορετικός από εκείνον της φίνας ή οχιάς (Macrovipera lebetina), της οποίας οι μεγάλοι δηλητηριώδεις κυνόδοντες βρίσκονται στο μπροστινό μέρος του στόματος και η οποία αποτελεί το ιατρικά σημαντικό δηλητηριώδες φίδι της Κύπρου.
Το δηλητήριο της Σαΐττας χρησιμοποιείται κυρίως για την ακινητοποίηση της λείας.
Για να υπάρξει αποτελεσματική έγχυση σε άνθρωπο, συνήθως απαιτείται το φίδι να καταφέρει να δαγκώσει με τρόπο που να επιτρέπει στα πίσω δόντια να εμπλακούν.
Για τον λόγο αυτό, αλλά και λόγω της φύσης του δηλητηρίου της, η Σαΐττα δεν θεωρείται επικίνδυνο φίδι για τον άνθρωπο υπό φυσιολογικές συνθήκες.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει κάποιος να πιάνει ή να προκαλεί το φίδι. Κάθε δάγκωμα άγριου φιδιού πρέπει να αντιμετωπίζεται υπεύθυνα και, όταν υπάρχει δάγκωμα, να ζητείται ιατρική συμβουλή.
Δεν επιτίθεται στον άνθρωπο
Όπως συμβαίνει με τα περισσότερα φίδια της Κύπρου, η Σαΐττα δεν αναζητά αντιπαράθεση με τον άνθρωπο.
Όταν αντιληφθεί παρουσία ανθρώπου, συνήθως προσπαθεί να απομακρυνθεί.
Αν όμως εγκλωβιστεί, καταδιωχθεί ή κάποιος προσπαθήσει να την πιάσει, μπορεί να αμυνθεί.
Ένα μεγάλο άτομο είναι ισχυρό και μπορεί να δαγκώσει επανειλημμένα όταν βρίσκεται σε κατάσταση άμυνας.
Ο σωστός τρόπος αντιμετώπισης είναι απλός: αφήνουμε το φίδι ήσυχο και του δίνουμε χώρο να απομακρυνθεί.
Αναπαραγωγή
Η αναπαραγωγική περίοδος της Σαΐττας πραγματοποιείται κατά τη θερμή περίοδο του έτους.
Το είδος είναι ωοτόκο.
Μετά το ζευγάρωμα, το θηλυκό γεννά αυγά σε προστατευμένα σημεία όπου υπάρχουν κατάλληλες συνθήκες θερμοκρασίας και υγρασίας.
Οι νεοσσοί, όταν εκκολαφθούν, είναι πλήρως ανεξάρτητοι και αρχίζουν αμέσως τη δική τους ζωή ως μικροί θηρευτές.
Η σημασία της για το οικοσύστημα
Η Σαΐττα αποτελεί σημαντικό κρίκο της τροφικής αλυσίδας.
Η κατανάλωση σαυρών, τρωκτικών και άλλων μικρών σπονδυλωτών συμβάλλει στη φυσική ρύθμιση των πληθυσμών τους.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η θήρευση τρωκτικών, καθώς τα φίδια αποτελούν φυσικούς συμμάχους της γεωργίας και του ανθρώπου στον έλεγχο οργανισμών που μπορούν να προκαλέσουν ζημιές στις καλλιέργειες.
Η εξόντωση ενός μεγάλου θηρευτή όπως η Σαΐττα δεν αποτελεί προστασία της φύσης ή του ανθρώπου.
Αντίθετα, αφαιρεί έναν οργανισμό που επιτελεί σημαντικό οικολογικό ρόλο.
Ο φόβος και η καταδίωξη από τον άνθρωπο
Ένας από τους σημαντικότερους κινδύνους για τα φίδια της Κύπρου εξακολουθεί να είναι ο άνθρωπος.
Πολλά φίδια σκοτώνονται σκόπιμα επειδή θεωρούνται επικίνδυνα, χωρίς προηγουμένως να έχει αναγνωριστεί το είδος.
Η Σαΐττα, λόγω του μεγάλου μεγέθους της και της εντυπωσιακής ταχύτητάς της, μπορεί εύκολα να προκαλέσει φόβο σε κάποιον που δεν γνωρίζει τη συμπεριφορά της.
Στην πραγματικότητα, πρόκειται για ζώο που προτιμά να διαφύγει παρά να αντιμετωπίσει έναν άνθρωπο.
Τα πολύ μεγάλα και ηλικιωμένα άτομα είναι ιδιαίτερα σημαντικά για τους φυσικούς πληθυσμούς και δεν πρέπει να σκοτώνονται από φόβο ή προκατάληψη.
Η Σαΐττα στην κυπριακή φύση
Η Σαΐττα είναι ένα από τα χαρακτηριστικότερα ερπετά της Κύπρου.
Η ταχύτητά της, το μεγάλο μέγεθος, η έντονη όραση και η δραστήρια θηρευτική συμπεριφορά της την κάνουν μοναδική ανάμεσα στα φίδια του νησιού.
Παράλληλα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του πόσο εύκολα μπορεί ένα ζώο να θεωρηθεί επικίνδυνο απλώς επειδή διαθέτει δηλητήριο.
Η επιστημονική πραγματικότητα είναι διαφορετική.
Η Σαΐττα διαθέτει δηλητήριο και οπισθόγλυφο δηλητηριώδη μηχανισμό, όμως δεν ανήκει στα φίδια που αποτελούν σοβαρό κίνδυνο για τον άνθρωπο.
Αντί να σκοτώνεται, πρέπει να αντιμετωπίζεται ως αυτό που πραγματικά είναι:
ένας σημαντικός φυσικός θηρευτής και αναπόσπαστο μέρος της βιοποικιλότητας της Κύπρου.
Συνοπτικά στοιχεία
Κοινή ονομασία: Σαΐττα, Σαπίτης
Αγγλική ονομασία: Eastern Montpellier Snake / Montpellier Snake
Επιστημονική ονομασία: Malpolon insignitus
Τάξη: Squamata
Οικογένεια: Psammophiidae / ταξινομική τοποθέτηση που έχει διαφοροποιηθεί μεταξύ πηγών και ταξινομικών συστημάτων
Μέγεθος: Μεγάλο φίδι, με εξαιρετικά μεγάλα άτομα να πλησιάζουν ή να ξεπερνούν τα 2 μέτρα
Δραστηριότητα: Ημερόβια
Διατροφή: Κυρίως σαύρες και άλλα μικρά σπονδυλωτά, καθώς και τρωκτικά, πουλιά, αμφίβια και άλλα φίδια
Αναπαραγωγή: Ωοτόκο
Εξάπλωση στην Κύπρο: Ευρεία, από τις παράκτιες περιοχές μέχρι τις ψηλές περιοχές του Τροόδους
Βιότοποι: Θαμνώνες, φρυγανότοποι, βραχώδεις και ξηρές περιοχές, γεωργικές εκτάσεις, ανοικτές δασικές περιοχές και άλλοι μεσογειακοί βιότοποι
Δηλητήριο: Ναι
Τύπος δηλητηριωδών δοντιών: Οπισθόγλυφο – τα εξειδικευμένα δόντια βρίσκονται στο πίσω μέρος της άνω γνάθου
Κίνδυνος για τον άνθρωπο: Δεν θεωρείται ιατρικά επικίνδυνο φίδι για τον άνθρωπο υπό φυσιολογικές συνθήκες
Κατάσταση στην Κύπρο: Κοινό και ευρέως εξαπλωμένο είδος
Οικολογικός ρόλος: Σημαντικός θηρευτής σαυρών, τρωκτικών και άλλων μικρών σπονδυλωτών
Κύριες ανθρωπογενείς πιέσεις: Σκόπιμη θανάτωση λόγω φόβου και λανθασμένων αντιλήψεων, καθώς και θνησιμότητα στους δρόμους
Text: George Konstantinou
The Eastern Montpellier Snake, known in Cyprus as Saita or Sapitis, with the scientific name Malpolon insignitus, is one of the largest, fastest and most characteristic snakes of Cyprus. In English, it is known as the Eastern Montpellier Snake.
It is a diurnal snake with exceptional speed and very good eyesight, occurring throughout much of the island and in a wide variety of habitats.
Although it possesses venom, the Eastern Montpellier Snake is not considered dangerous to humans. Its venom-delivering teeth are located at the rear of the upper jaw, a feature that significantly differentiates its venom delivery mechanism from that of the viper.
Its presence in the Cypriot countryside is particularly important, as it is an active predator of many small vertebrates and contributes to the natural balance of the island's ecosystems.
Name and Taxonomy
The scientific name of the species is Malpolon insignitus.
In Cyprus, it is widely known by the local names Saita and Sapitis.
The name Saita is particularly characteristic and reflects the impressive speed of the snake when moving across the ground.
In the past, the species was taxonomically associated with Malpolon monspessulanus, the western Montpellier snake. Today, Malpolon insignitus is recognised as a separate species, with a distribution extending across the eastern Mediterranean, North Africa and western Asia.
One of the Largest Snakes of Cyprus
The Eastern Montpellier Snake is a large and powerful snake.
Large adults can approach or even exceed two metres in length, although such exceptionally large individuals are not commonly encountered.
The body is long and relatively robust, while the tail is also long.
The head is characteristic and distinct from the neck. Particularly striking is the area above the eyes, which gives the snake a characteristic intense expression.
Its body structure and exceptionally rapid movement make it one of the most impressive snakes that can be encountered in the Cypriot countryside.
Colouration and Differences Between Juveniles and Adults
The appearance of the Eastern Montpellier Snake changes considerably as it grows.
Juveniles usually have a brownish colouration with numerous pale, white or yellowish markings and patterns on the body and head.
With age, the colouration becomes more uniform.
Adults usually display a greyish to olive-green colouration, while the underside of the body is paler and often yellowish.
These differences are so pronounced that, to someone unfamiliar with the species, a juvenile may appear completely different from a large adult.
Distribution in Cyprus
The Eastern Montpellier Snake is widely distributed throughout Cyprus.
It can be encountered from coastal areas to the higher elevations of the Troodos Mountains.
Its broad altitudinal and ecological distribution demonstrates the species' ability to adapt to different conditions.
It occurs in dry and rocky areas, shrublands, phrygana, agricultural land, open woodland and other Mediterranean habitats.
It is one of the common snakes of our island.
A Strictly Diurnal Snake
The Eastern Montpellier Snake is active mainly during the daytime.
It relies heavily on its eyesight to detect both prey and potential threats.
It often moves with its head and the front part of its body slightly raised, observing its surroundings.
When it detects a person, its first reaction is usually rapid escape.
Its great speed is one of its most important means of defence.
Diet
The Eastern Montpellier Snake is an active predator.
Lizards form an important part of its diet. In Cyprus, it frequently captures starred agamas, which are abundant prey in many of the habitats where the snake occurs.
Its diet, however, is not limited to lizards.
It may also feed on small mammals, rodents, birds, amphibians and other snakes.
Its ability to exploit different food sources is one of the reasons why it can survive in such a wide variety of habitats.
A Predator of Other Snakes
A particularly interesting characteristic of the Eastern Montpellier Snake is that it can include other snakes in its diet.
Ophiophagy forms part of the species' natural feeding behaviour.
As a large, fast and powerful snake, it can pursue and capture smaller reptiles, including other snakes.
This behaviour is another example of the important role it occupies as a predator within Cypriot ecosystems.
The Venom of the Eastern Montpellier Snake
The Eastern Montpellier Snake is venomous, but this needs to be interpreted correctly.
It is a rear-fanged snake. The specialised teeth used to introduce venom are situated towards the rear of the upper jaw.
This mechanism is very different from that of the blunt-nosed viper (Macrovipera lebetina), whose large venom fangs are situated at the front of the mouth and which is the medically significant venomous snake of Cyprus.
The venom of the Eastern Montpellier Snake is used primarily to immobilise prey.
For effective envenomation of a human to occur, the snake usually needs to bite in such a way that allows the rear teeth to become engaged.
For this reason, and also because of the nature of its venom, the Eastern Montpellier Snake is not considered dangerous to humans under normal circumstances.
This does not mean that anyone should handle or provoke the snake. Any bite from a wild snake should be treated responsibly and medical advice should be sought when a bite occurs.
It Does Not Attack Humans
As is the case with most snakes of Cyprus, the Eastern Montpellier Snake does not seek confrontation with humans.
When it detects the presence of a person, it usually attempts to move away.
However, if it is cornered, pursued or someone attempts to catch it, it may defend itself.
A large individual is powerful and may bite repeatedly when in a defensive state.
The correct way to deal with the snake is simple: leave it alone and give it space to move away.
Reproduction
The reproductive period of the Eastern Montpellier Snake takes place during the warmer part of the year.
The species is oviparous.
After mating, the female lays eggs in protected places where suitable temperature and humidity conditions exist.
When the young hatch, they are completely independent and immediately begin their own lives as small predators.
Its Importance to the Ecosystem
The Eastern Montpellier Snake is an important link in the food chain.
Its consumption of lizards, rodents and other small vertebrates contributes to the natural regulation of their populations.
The predation of rodents is particularly important, as snakes are natural allies of agriculture and humans in controlling organisms that can cause damage to crops.
Killing a large predator such as the Eastern Montpellier Snake does not constitute protection of nature or humans.
On the contrary, it removes an organism that performs an important ecological role.
Fear and Persecution by Humans
One of the most important threats to the snakes of Cyprus continues to be humans.
Many snakes are deliberately killed because they are considered dangerous, without the species first being identified.
Because of its large size and impressive speed, the Eastern Montpellier Snake can easily cause fear in someone unfamiliar with its behaviour.
In reality, it is an animal that prefers to escape rather than confront a human.
Very large and old individuals are particularly important for natural populations and should not be killed because of fear or prejudice.
The Eastern Montpellier Snake in Cypriot Nature
The Eastern Montpellier Snake is one of the most characteristic reptiles of Cyprus.
Its speed, large size, keen eyesight and active predatory behaviour make it unique among the snakes of the island.
At the same time, it is a characteristic example of how easily an animal can be considered dangerous simply because it possesses venom.
The scientific reality is different.
The Eastern Montpellier Snake possesses venom and a rear-fanged venom delivery system, but it does not belong to the snakes that pose a serious danger to humans.
Instead of being killed, it should be regarded for what it truly is:
an important natural predator and an integral part of the biodiversity of Cyprus.
Summary
Common names in Cyprus: Saita, Sapitis
English name: Eastern Montpellier Snake / Montpellier Snake
Scientific name: Malpolon insignitus
Order: Squamata
Family: Psammophiidae / taxonomic placement has differed between sources and taxonomic systems
Size: Large snake, with exceptionally large individuals approaching or exceeding 2 metres
Activity: Diurnal
Diet: Mainly lizards and other small vertebrates, as well as rodents, birds, amphibians and other snakes
Reproduction: Oviparous
Distribution in Cyprus: Widespread, from coastal areas to the higher elevations of the Troodos Mountains
Habitats: Shrublands, phrygana, rocky and dry areas, agricultural land, open woodland and other Mediterranean habitats
Venom: Yes
Type of venom-delivering teeth: Rear-fanged – the specialised teeth are situated at the rear of the upper jaw
Risk to humans: Not considered a medically dangerous snake to humans under normal circumstances
Status in Cyprus: Common and widespread species
Ecological role: Important predator of lizards, rodents and other small vertebrates
Main human-related pressures: Deliberate killing due to fear and misconceptions, as well as road mortality
Text:
George Konstantinou
No comments:
Post a Comment