Biodiversity of Cyprus by George Konstantinou: Μνημείο Ηρώων της Ε.Ο.Κ.Α. Γεωργίου Νικολάου και Στέλιου Τριταίου στον Κάτω Πύργο – EOKA Heroes Georgios Nikolaou and Stelios Triteos Memorial at Kato Pyrgos

Photos 13/5/2016 by George Konstantinou

Below in English

Κείμενο: Γιώργος Κωνσταντίνου
Φωτογραφίες: Γιώργος Κωνσταντίνου – 13/5/2016

Μνημείο Ηρώων της Ε.Ο.Κ.Α. Γεωργίου Νικολάου και Στέλιου Τριταίου

Στο προαύλιο του Περιφερειακού Δημοτικού Σχολείου Κάτω Πύργου, στη Λεωφόρο Νικολάου Παπαγεωργίου, βρίσκεται το μνημείο που είναι αφιερωμένο στους Γεώργιο Νικολάου και Στέλιο Τριταίο, δύο αγωνιστές της Ε.Ο.Κ.Α. από τον Πύργο Τηλλυρίας, οι οποίοι έχασαν τη ζωή τους εξαιτίας των βασανιστηρίων που υπέστησαν κατά την περίοδο του Αγώνα της Ε.Ο.Κ.Α. 1955–1959.

Το μνημείο αποτελεί τόπο διατήρησης της ιστορικής μνήμης της κοινότητας και τιμά δύο ανθρώπους του Κάτω Πύργου που συμμετείχαν ενεργά στον απελευθερωτικό αγώνα.

Το μνημείο

Το μνημείο αποτελείται από τις προτομές των δύο αγωνιστών. Δημιουργός τους είναι ο Κύπριος γλύπτης Γιώργος Καλακαλλάς.

Η προτομή του Στέλιου Τριταίου έχει καταγραφεί με διαστάσεις περίπου 168 × 58 × 32 cm, ενώ εκείνη του Γεωργίου Νικολάου περίπου 168 × 57 × 32 cm.

Η πρωτοβουλία για τη δημιουργία του μνημείου αναλήφθηκε από την Ελένη Τριταίου και το Συμβούλιο Ιστορικής Μνήμης Αγώνα Ε.Ο.Κ.Α. 1955–1959 (ΣΙΜΑΕ), με την υποστήριξη του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού.

Η δαπάνη καλύφθηκε από το ΣΙΜΑΕ και από έσοδα εράνου που πραγματοποιήθηκε με τη συμμετοχή των οικογενειών των δύο αγωνιστών.

Τα αποκαλυπτήρια

Τα αποκαλυπτήρια του μνημείου πραγματοποιήθηκαν στις 27 Αυγούστου 2000.

Σύμφωνα με την καταγραφή της αρχικής ανάρτησης του Biodiversity of Cyprus, τα αποκαλυπτήρια τέλεσε ο τότε Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας Γλαύκος Κληρίδης.

Το μνημείο βρίσκεται από τότε στον χώρο του σχολείου, διατηρώντας τη μνήμη των δύο αγωνιστών μέσα στην κοινότητα από την οποία κατάγονταν.

Γεώργιος Νικολάου

Ο Γεώργιος Νικολάου γεννήθηκε στον Κάτω Πύργο της επαρχίας Λευκωσίας το 1930. Τελείωσε το Δημοτικό Σχολείο Κάμπου και εργαζόταν στη Λευκωσία.

Ήταν παντρεμένος με την Πελαγία Νικολάου και είχαν δύο κόρες, την Ανδρούλα και τη Γεωργία. Η δεύτερη γεννήθηκε εννέα ημέρες μετά τον θάνατο του πατέρα της.

Η δράση του Γεωργίου Νικολάου

Πριν ακόμη από την έναρξη του ένοπλου αγώνα, ο Νικολάου συμμετείχε σε μυστικές ομάδες που προετοίμαζαν τον αγώνα κατά της βρετανικής αποικιοκρατίας. Συνεργαζόταν με τον παππού του, Παπαευριπίδη Ιωαννίδη, έναν από τους πρώτους στρατολόγους της Ε.Ο.Κ.Α., καθώς και με τον θείο του Πολύκαρπο Ιωαννίδη.

Από το 1950 συνεργαζόταν επίσης με τον Ανδρέα Ζάκο για την εθνική διαφώτιση των κατοίκων των χωριών της περιοχής.

Μυήθηκε στην Ε.Ο.Κ.Α. από τις αρχές του 1955 και με την έναρξη της ένοπλης δράσης ανέλαβε υπεύθυνος της Οργάνωσης στα χωριά Πηγαίνια, Παχύαμμος, Κάτω Πύργος και Πάνω Πύργος. Χρησιμοποιούσε το ψευδώνυμο «Δάφνιος».

Στο σπίτι του διατηρούσε κρησφύγετο, όπου φιλοξενήθηκαν οι πρώτοι πυρήνες ανταρτικής δράσης στον τομέα της Τηλλυρίας. Αργότερα τους προώθησε σε φυσική σπηλιά στον Πλατύ Ποταμό μέσα στο δάσος και συνέχισε να τους τροφοδοτεί. Υπήρξε επίσης σύνδεσμος της ανταρτικής ομάδας του Μάρκου Δράκου και τη βοηθούσε σε διάφορες επιχειρήσεις.

Σύλληψη και θάνατος του Γεωργίου Νικολάου

Στις 27 Οκτωβρίου 1956 συνελήφθη από τις βρετανικές αρχές μαζί με άλλους εννέα κατοίκους του χωριού και μεταφέρθηκε σε στρατόπεδο στην περιοχή του δρόμου Πεντάγειας–Ξερού.

Σύμφωνα με τις βιογραφικές πηγές του Αγώνα, υποβλήθηκε σε βαριά βασανιστήρια κατά την κράτησή του. Ο αδελφός του, Τάκης Νικολάου, κατάφερε να τον συναντήσει στις 12 Νοεμβρίου και τον βρήκε σε εξαιρετικά βαριά κατάσταση.

Ο Γεώργιος Νικολάου πέθανε ύστερα από τα βασανιστήρια τη νύχτα της 12ης προς τη 13η Νοεμβρίου 1956 στο στρατόπεδο κοντά στον Ξερό.

Στέλιος Τριταίος

Ο Στέλιος Τριταίος γεννήθηκε στον Πύργο Τηλλυρίας το 1930. Γονείς του ήταν ο Ιωάννης και η Παρασκευού Τριταίου. Ήταν παντρεμένος με την Ελένη Τριταίου και είχαν δύο παιδιά, τον Γιάννη και τον Ανδρέα.

Τελείωσε το δημοτικό σχολείο του χωριού και εργαζόταν στη Λευκωσία.

Η δράση του Στέλιου Τριταίου

Ο Στέλιος Τριταίος εντάχθηκε στην Ε.Ο.Κ.Α. από την αρχή του Αγώνα και συνεργαζόταν με τον Γεώργιο Νικολάου, την ανταρτική ομάδα Κάτω Πύργου και άλλα στελέχη της Οργάνωσης στην περιοχή.

Λόγω της γεωγραφικής απομόνωσης της Τηλλυρίας, η επικοινωνία με τη Λευκωσία ήταν ιδιαίτερα σημαντική. Ο Τριταίος υπήρξε ένας από τους βασικούς συνδέσμους της περιοχής με την πρωτεύουσα.

Μεταξύ των καθηκόντων του ήταν η μεταφορά αλληλογραφίας και η διοχέτευση οπλισμού και ρουχισμού προς τους αντάρτες. Για τη μεταφορά χρησιμοποιούνταν, μεταξύ άλλων, σάκοι με πίτουρα ώστε το περιεχόμενό τους να μην γίνεται αντιληπτό.

Σύλληψη και βασανιστήρια

Τον Νοέμβριο του 1956, ο Στέλιος Τριταίος συνελήφθη μαζί με άλλα μέλη της Ε.Ο.Κ.Α. στην περιοχή και κρατήθηκε σε στρατόπεδο μεταξύ Πεντάγειας και Ξερού.

Κατά τη διάρκεια της κράτησής του υποβλήθηκε σε βασανιστήρια επί δεκαεπτά ημέρες. Όταν αφέθηκε ελεύθερος και επέστρεψε στο σπίτι του, βρισκόταν σε πολύ σοβαρή κατάσταση, έχοντας υποστεί βαριά κάκωση στο στήθος.

Η υγεία του συνέχισε να επιδεινώνεται. Η οικογένεια και οι συναγωνιστές του προσπάθησαν να εξασφαλίσουν τη μεταφορά του στην Αγγλία για ιατρική περίθαλψη.

Ο θάνατος του Στέλιου Τριταίου

Τελικά μεταφέρθηκε στο Λονδίνο για θεραπεία τον Ιούνιο του 1958.

Στις 17 Ιουνίου 1958 υποβλήθηκε σε εγχείρηση καρδιάς. Η βαριά κάκωση που είχε υποστεί στο στήθος κατά τα βασανιστήρια είχε προκαλέσει σοβαρή βλάβη στην καρδιά του. Πέθανε την ίδια ημέρα, δύο ώρες μετά την επέμβαση.

Έτσι, οι δύο αγωνιστές που τιμώνται μαζί στο μνημείο του Κάτω Πύργου συνδέονται όχι μόνο από την κοινή καταγωγή και τη συμμετοχή τους στην Ε.Ο.Κ.Α., αλλά και από το γεγονός ότι οι θάνατοί τους συνδέθηκαν με τα βασανιστήρια που υπέστησαν κατά την περίοδο του Αγώνα.

Ιστορική σημασία του μνημείου

Το μνημείο έχει ιδιαίτερη σημασία για τον Κάτω Πύργο και ολόκληρη την περιοχή της Τηλλυρίας. Οι δύο προτομές διατηρούν τη μνήμη ανθρώπων της τοπικής κοινωνίας που συμμετείχαν στον Αγώνα της Ε.Ο.Κ.Α. και έχασαν τη ζωή τους ως συνέπεια της μεταχείρισής τους κατά την κράτηση.

Η τοποθέτηση του μνημείου στο προαύλιο του Περιφερειακού Δημοτικού Σχολείου αποκτά επιπλέον συμβολισμό, καθώς η ιστορική μνήμη παραμένει ορατή στις νεότερες γενιές της κοινότητας.

Στοιχεία του μνημείου

Ονομασία: Μνημείο Ηρώων της Ε.Ο.Κ.Α. Γεωργίου Νικολάου και Στέλιου Τριταίου
Αγγλική ονομασία: EOKA Heroes Georgios Nikolaou and Stelios Triteos Memorial
Τιμώμενα πρόσωπα: Γεώργιος Νικολάου και Στέλιος Τριταίος
Κατηγορία: Μνημείο Ε.Ο.Κ.Α. 1955–1959
Μορφή: Δύο προτομές
Γλύπτης: Γιώργος Καλακαλλάς
Τοποθεσία: Προαύλιο Περιφερειακού Δημοτικού Σχολείου Κάτω Πύργου
Οδός: Λεωφόρος Νικολάου Παπαγεωργίου
Κοινότητα: Κάτω Πύργος Τηλλυρίας
Επαρχία: Λευκωσία
Χώρα: Κύπρος
Αποκαλυπτήρια: 27/8/2000
Φωτογράφος: Γιώργος Κωνσταντίνου
Ημερομηνία φωτογραφιών: 13/5/2016

Πηγές

Biodiversity of Cyprus – Μνημείο Ηρώων της Ε.Ο.Κ.Α. Γεωργίου Νικολάου και Στέλιου Τριταίου στον Κάτω Πύργο

Biodiversity of Cyprus – Τα χωριά Πάνω και Κάτω Πύργος της Τηλλυρίας

Biodiversity of Cyprus – Κατάλογος Δήμων και Κοινοτήτων της Κύπρου

Ίδρυμα Απελευθερωτικού Αγώνα Ε.Ο.Κ.Α. 1955–1959 – Νικολάου Γεώργιος

Public Art of Cyprus – Open University of Cyprus – Giorgos Nikolaou and Stelios Triteos busts

Text by George Konstantinou.
Photos by George Konstantinou – 13/5/2016.

EOKA Heroes Georgios Nikolaou and Stelios Triteos Memorial at Kato Pyrgos

In the grounds of the Regional Primary School of Kato Pyrgos, on Nikolaou Papageorgiou Avenue, stands a memorial dedicated to Georgios Nikolaou and Stelios Triteos, two EOKA members from Pyrgos Tyllirias whose deaths resulted from the torture they suffered during the period of the EOKA struggle of 1955–1959.

The memorial preserves an important part of the historical memory of the local community and commemorates two men from the Kato Pyrgos area who played active roles in the struggle.

The memorial

The memorial consists of busts of the two men, created by Cypriot sculptor Giorgos Kalakallas.

The bust of Stelios Triteos has recorded dimensions of approximately 168 × 58 × 32 cm, while that of Georgios Nikolaou measures approximately 168 × 57 × 32 cm.

The initiative for the memorial was undertaken by Eleni Triteou and the Historical Archive of the Board for the Historical Memory of the EOKA 1955–1959 Struggle (SIMAE), with support from the Ministry of Education and Culture.

The cost was covered by SIMAE together with funds raised with the involvement of the families of the two men.

Unveiling of the memorial

The memorial was unveiled on 27 August 2000.

According to the original Biodiversity of Cyprus record, the unveiling was performed by the then President of the Republic of Cyprus, Glafcos Clerides.

Since then, the monument has remained within the school grounds, preserving the memory of the two EOKA members in their home community.

Georgios Nikolaou

Georgios Nikolaou was born at Kato Pyrgos, Nicosia District, in 1930. He completed his primary education at Kambos and later worked in Nicosia.

He was married to Pelagia Nikolaou and they had two daughters, Androula and Georgia. Georgia was born nine days after her father's death.

Georgios Nikolaou and EOKA

Before the beginning of the armed struggle, Nikolaou participated in clandestine groups preparing for the campaign against British colonial rule. He worked with his grandfather, Papaevripidis Ioannidis, one of the early recruiters for EOKA, and his uncle Polykarpos Ioannidis.

From 1950 he also worked with Andreas Zakos in activities among the inhabitants of villages in the area.

Nikolaou joined EOKA in early 1955. With the beginning of armed activity he became responsible for EOKA operations in Pigainia, Pachyammos, Kato Pyrgos and Pano Pyrgos. His nom de guerre was “Dafnios”.

He maintained a hideout at his home, where some of the first groups involved in guerrilla activity in the Tylliria sector were accommodated. They were later moved to a natural cave at Platy Potamos in the forest, and Nikolaou continued supplying them. He also acted as a liaison with the guerrilla group of Markos Drakos.

Arrest and death of Georgios Nikolaou

On 27 October 1956, Nikolaou was arrested by the British authorities together with nine other residents of his village and was taken to a camp in the Pentageia–Xeros area.

Biographical accounts of the struggle state that he was subjected to severe torture while in detention. His brother Takis Nikolaou managed to see him on 12 November and found him in an extremely serious condition.

Georgios Nikolaou died following torture during the night of 12–13 November 1956 at the camp near Xeros.

Stelios Triteos

Stelios Triteos was born at Pyrgos Tyllirias in 1930. His parents were Ioannis and Paraskevou Triteou. He was married to Eleni Triteou, and they had two sons, Yiannis and Andreas.

He completed primary school in his village and later worked in Nicosia.

Stelios Triteos and EOKA

Triteos joined EOKA from the beginning of the struggle and worked alongside Georgios Nikolaou, the Kato Pyrgos guerrilla group and other local members of the organisation.

Because of the geographical isolation of Tylliria, maintaining communications with Nicosia was particularly important. Triteos became one of the principal links between the area and the capital.

His activities included arranging the movement of correspondence, weapons and clothing for guerrilla fighters. Among the methods used was concealing materials in sacks containing bran.

Arrest and torture

In November 1956, Stelios Triteos was arrested along with other EOKA members from the area and detained at a camp between Pentageia and Xeros.

He was subjected to torture during seventeen days of detention. When released and allowed to return home, he was in a severely weakened condition and had sustained a serious injury to his chest.

His health continued to deteriorate, and his family and fellow EOKA members attempted to arrange his transfer to Britain for medical treatment.

Death of Stelios Triteos

He was eventually transferred to London for treatment in June 1958.

On 17 June 1958, he underwent heart surgery. The severe chest injury sustained during his torture had caused serious damage to his heart. He died on the same day, approximately two hours after the operation.

The two men commemorated together at Kato Pyrgos are therefore linked not only by their origins and participation in EOKA but also by the fact that their deaths resulted from injuries associated with the torture they suffered during the struggle.

Historical significance

The memorial has particular significance for Kato Pyrgos and the wider Tylliria region. Its two busts preserve the memory of members of the local community who participated in the EOKA struggle and died as a consequence of their treatment in detention.

Its location within the grounds of the Regional Primary School also gives the monument an educational and commemorative role, keeping this part of the community's history visible to younger generations.

Monument details

Name: EOKA Heroes Georgios Nikolaou and Stelios Triteos Memorial
Greek name: Μνημείο Ηρώων της Ε.Ο.Κ.Α. Γεωργίου Νικολάου και Στέλιου Τριταίου
Commemorated persons: Georgios Nikolaou and Stelios Triteos
Category: EOKA 1955–1959 memorial
Form: Two busts
Sculptor: Giorgos Kalakallas
Location: Grounds of the Regional Primary School of Kato Pyrgos
Street: Nikolaou Papageorgiou Avenue
Community: Kato Pyrgos, Tylliria
District: Nicosia
Country: Cyprus
Unveiled: 27/8/2000
Photographer: George Konstantinou
Date of photographs: 13/5/2016

Sources

Biodiversity of Cyprus – EOKA Heroes Georgios Nikolaou and Stelios Triteos Memorial at Kato Pyrgos

Biodiversity of Cyprus – Pano and Kato Pyrgos Villages of Tylliria

Biodiversity of Cyprus – List of Cities, Towns and Villages of Cyprus

EOKA 1955–1959 Liberation Struggle Foundation – Georgios Nikolaou